Кіріспе

Каубой шапаны – Солтүстік Америка каубойларының киімінің ерекше белгісі ретінде кең танылған, биік қалпақты, кең алақақты шапқа. Бүгінде көптеген адамдар киеді, әсіресе АҚШ-тың батыс және оңтүстік штаттарындағы, Батыс Канада мен Солтүстік Мексикадағы шаруалармен, көптеген елдік, аймақтық мексикалық және сертанежу музыка орындаушыларымен, сондай-ақ Солтүстік Америка родеосының қатысушыларымен байланысты. Бұл шапан бүкіл әлемде Ескі Батыс киімінің бір бөлігі ретінде танылады. Қазіргі каубой шапанының дизайнына көптеген нұсқаулар әсер еткен, оның ішінде мексикалық шапан, мысалы, сомбреро, АҚШ-тың шығысындағы фермерлер мен малшылардың кең алақақты түрлі шапан түрлері, сондай-ақ АҚШ кавалериясы қолданған үлгілер кіреді. Батыс үлгісінің алғашқысы ашық қалпақты "Жазықтықтың бастығы" (Boss of the Plains) болды, одан кейін алдыңғы бөлігі бүгілген Карлсбад пайда болды, ол "каубой" стиліне айналды. Содан кейін шыққан биік қалпақты, кең алақақты, жұмсақ жүннен жасалған батыс шапандары каубой бейнесімен тығыз байланысты.

Тарих

Атқа мінген адам киетін биік қалпағы және кең қапталғы шапан идеясы 13 ғасырғы моңғол аттыларына дейін жетеді. Қалпақтың биік бөлігі жылуды сақтап, ал кең қапталғы көлеңке береді. Ыстық және күннөлді климат Мексиканың сомбреросы сияқты өте кең қапталдары бар үлгілерге шабыттандырады. Каубой шапанының қашан аталғаны белгісіз. Дегенмен, Батыс АҚШ-тағы еуропалық американдықтардың бастапқыда стандартты бас киімі болмаған. Батысқа көшіп келгендер әртүрлі шапандар киген, оның ішінде жоғары қалпақтар, боулерлер, Азамат соғысы кезеңіндегі бас киімдер, мысалы, кавалериялық және салбыр шапандар, теңізші шапандары. Көптеген адамдардың ойынша, каубой шапаны емес, боулер Батыс Америкасында ең танымал болған, соның салдарынан Люциус Биби оны «Батысты жеңген шапан» деп атаған. Жұмыс істейтін каубойлер кең қапталғы және биік қалпақты шапандар киген. Шапандар Азамат соғысы кезеңіндегі салбыр шапандардан алынған болуы мүмкін, сондай-ақ қазіргі үлгі пайда болғанға дейін мексикалық вакеролардың ықпалында болған. Джон Баттерсон Стетсон қазіргі американдық каубой шапанының авторы деп есептеледі. Стетсонның 1865 жылы шығарған түпнұсқа «Жазықтықтың бастығы» жазық қапталды, тік қабырғалы және дөңгелек бұрыштарлы болған. Бұл жеңіл, су өткізбейтін шапандар табиғи түсті, қапталдары мен қалпағы төрт дюймдік болған. Бас өлшемін реттеу үшін қарапайым лента тігілген. Шапанның ішкі бөлігінде Стетсонның аты жазылған. Дж. Б. Стетсон «Жазықтықтың бастығын» каубойлерге бірінші болып ұсынды, ол американдық Батыстың әдеттегі бейнесі болып қала берді. Батыстың тартымдылығы шығысқа «Жазықтықтың бастығы» стиліндегі қымбат шапанмен оралған кезде қайтадан көрінді. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың бірінші жартысында шапан әр ер адамның гардеробындағы қажетті зат болған. Стетсон жұмыс істейтін каубой үшін нағыз инвестиция, ал қала тұрғыны үшін табыс символы болған қымбат, жоғары сапалы шапандарға назар аударған. Түпнұсқа Стетсонның беріктігі мен суға төзімділігі 1912 жылы, USS Maine соғыс кемесі 1898 жылы батып кеткен Гавана портынан көтерілгенде, тағы да дәлелденді. 14 жыл теңіз суында жатқан апаттан Стетсон шапаны табылды. Шапан лайға, топыраққа және өсімдіктерге толы болған. Бірақ шапан тазартылып, зақымдалмаған күйінде қалды. Каубой шапаны Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Гисборн ауданында тұратын маори тайпалары арасында «Ngā Kaupoi» («Каубойлар») деп аталатын аймақтық белгі ретінде қабылданды, себебі олар жылқыны қолдануды қабылдаған; оның бірі, Равири Уайтити саясаткері шапан кигенімен танымал.

Дизайн

Қазіргі заманғы ковбой шапқылары жүн негізіндегі киген жүннен, сабаннан немесе сирек кездесетін былғарыдан жасалады. Олар биік, дөңгелек бас бөлігі және кең, жалпақ қырларымен сатылады. Ішінде бастың бекітілуін қамтамасыз ету үшін қарапайым терлегіш жолақ бар, ал әдетте бас бөлігінің сыртында шағын сәндік лента болады. Шапқылардың бас бөлігіне түйреу жасау және қырларын иіп беру арқылы олар жекелендіріледі. Шапқылар алдын ала түйреуленген және алдын ала иілген күйінде де сатылады. Көбінесе шапқыға тағы бір әсем лента қосылады. Кейбір аймақтарда "штамп жіптері" немесе "жел жіптері" де бекітіледі. Шапқылар кез келген түсте жасалуы мүмкін, бірақ көбінесе беж, қоңыр және қара түстерде кездеседі. 1940 жылдардан бастап пастельді түстер енгізілді, олар көбінесе кинодағы ковбойлар мен родеодағы аттегендер киетін шапқыларда кездеседі. "Қазіргі ковбой шапқысы 1865 жылы Ж.Б. Стетсон жасаған алғашқы шапқыдан бері құрылымы мен дизайны жағынан негізінен өзгермеген."

Қазіргі заманғы үлгілер

Қазіргі заманғы ковбой шапқысының құрылымы мен негізгі дизайны Стетсон жасағаннан бері көбінесе өзгеріссіз сақталды. "Он жылдың ішінде Джон Б. Стетсон есімі Миссисипи өзенінің батысындағы әрбір аймақта және мәдениетте "шапан" сөзімен теңестірілді". Шапқының қақпағы мен қырлары киюшісінің сәні үшін немесе ауа райынан қорғану үшін ыстық буда жұмсарту, пішіндеу және кептіру арқылы жиі өзгертілді. Жекелендірудің қарапайымдығының арқасында, ковбой шапқысы қай жерден, тіпті қай шаруашылықтан екенін оның қақпағындағы бүктемесіне қарап анықтау мүмкін болды. Кейін, Буффало Билл Коди сияқты артистер мен Том Микс сияқты актерлер ойнаған батыс фильмдері арқылы "Жабайы Батыстың" құпиясы кеңінен танымал болғаннан кейін, ковбой шапқысы Америка Батысын символдайтын болды. Джон Уэйн оны "Батысты жеңген шапан" деп атады. 2015 жылы Техас заң шығарушы органы ковбой шапқысын ресми түрде "Техас штатының шапаны" деп жариялады.

Он галлондық шапқыштар

Кейбір ковбой шапқыларын "он галлондық" деп атайды. Бұл термин шамамен 1925 жылы қолданысқа енді. Осы түсінік қалай пайда болғанына қатысты бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, "он галлон" термині испан тіліндегі "tan galán" сөзінің бұрмалануы, ол шамамен "өте әдемі" немесе "қатты жақсы" деп аударылады. Мысалы, "un sombrero tan galán" фразасы "мұндай әдемі шапка" деп аударылады. Тағы бір теория бойынша, "он галлон" термині испан тіліндегі "galón" сөзінің бұрмалануы, ол "галон" дегенді білдіреді – шапқының қақпағының айналасындағы тар өрілген жиек, мүмкін испандық ковбойлар қабылдаған стиль. Тексас ковбойлары "галон" сөзін "галлон" деп қате түсінгенде, танымал, бірақ дұрыс емес аңыз туған болуы мүмкін. Рейнольдс пен Рэндтің сөзіне сүйенсек, "он галлон термині бастапқыда шапканың сыйымдылығын емес, мексикалық сомбреро шапқысының лентасының енін білдірген, және бұл испандық өлшем бірлігіне, Стетсон шапқысының су сыйымдылығына қарағанда жақынрақ". Стетсон компаниясы "он галлондық" шапканың (эквивалентті) тек шамамен ұстайтынын атап өтеді.

Калгари ақ шапқышы

Калгари ақ шляпасы – Калгари Стампед жылдық родеосының және Калгари қаласының символы болып табылатын ақ түсті ковбой шляпасы. Smithbilt Hat Company компаниясының иесі Моррис Шумиатчер жасаған, ол алғаш рет 1946 жылғы Стампедте киілді. 1950 жылдардың басында Калгари қаласының мэрі Дональд Хью Маккей келіп қонақтарға ақ шляпа сыйлай бастады, бұл дәстүр қала әкімінің кеңсесі бүгінге дейін сақталып келеді. Мыңдаған туристер мен топтар да «ақ шляпа тағу рәсімдеріне» қатысады, оларды Tourism Calgary және Калгари халықаралық әуежайының волонтерлер тобы жүзеге асырады. 1983 жылы Калгари ақ шляпасы Калгари қаласының туының дизайнына қосылды.