Жағымсыз сезімдерді жеңу стратегиялары

Кіріспе

Жағымсыз сезімдерді азайтудың тәсілдері

Адалдасу – жағымсыз сезімдерді азайту үшін қолданылатын саналы стратегиялар. Адалдасу стратегиялары танымдық немесе мінез-құлық болып бөлінеді және жеке немесе әлеуметтік сипатта болуы мүмкін. Адалдасу – өмірдегі күрестер мен қиындықтарды басқару және жеңу. Бұл адамдардың психикалық және эмоционалдық денсаулығын сақтаудың бір жолы. Әркімнің өмірде кездесетін қиын оқиғаларға қатысты өзіндік тәсілдері болады, осылайша адалдасу жүзеге асырылады. Адалдасу пайдалы және денсаулыққа жарасымды немесе зиянды және денсаулыққа зиянды болуы мүмкін. Адамның өзіне пайдалы және денсаулыққа жарасымды тәсілдермен адалдасуы ұсынылады. "Стресті дұрыс басқару дене және психологиялық жағдайыңызды жақсартуға көмектеседі және ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу қабілетіңізге әсер етеді."

Туынданудың теориясы

Адамдардың қалай күресіп өмір сүретінін түсіну үшін жүздеген стратегиялар ұсынылды. Олардың ішінде бағалауға бағытталған (адаптивті танымдық), проблемаға бағытталған (адаптивті мінез-құлық), эмоцияға бағытталған және қызметке бағытталған стратегиялар бар. Биллингс пен Мус эмоцияға бағытталған күресудің бір түрі ретінде қашқындауды қосты. Кейбір ғалымдар мәжбүрлі жіктеудің психометриялық дұрыстығына күмән келтіреді, себебі бұл стратегиялардың ешқайсысы тәуелсіз емес. Сонымен қатар, шындығында адамдар бір уақытта бірнеше стратегияны қолдана алады. Көбінесе адамдар бірнеше түрлі күресу стратегияларын қолданады, және олар уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бұл стратегиялардың барлығы да пайдалы болуы мүмкін, бірақ кейбіреулер проблемаға бағытталған стратегияларды қолданатындар өмірге жақсы бейімделеді деп санайды. Проблемаға бағытталған механизмдер адамға өзінің проблемасын бақылауға көбірек мүмкіндік береді, ал эмоцияға бағытталған стратегиялар кейде бақылауды жоғалтуға алып келуі мүмкін (бейімделуге келмейтін күресу). Лазарус өзінің "қорғаныш ретінде қайта бағалау" немесе танымдық күресу идеясы мен Зигмунд Фрейдтің "эго қорғанысы" тұжырымдамасы арасындағы байланысты атап көрсетті. Мысалы, бағалау стратегиясы ретінде футбол матчына билет сатып алуға болады, бірақ денсаулық жағдайына байланысты сол ойынға қатыса алмауыңыз мүмкін.

Өзгермелі мінез-құлықтық күресу стратегиялары

Психологиялық қиындықпен күресу механизмдері көбінесе қиындықпен күресу стратегиялары немесе дағдылары деп аталады. "Қиындықпен күресу" термині әдетте бейімделуге (конструктивті) қатысты, яғни стрессті азайтатын стратегияларға. Ал басқа стратегиялар стрессті күшейтетін болса, бейімделуге қабілетсіздік деп қарастырылады. Сондықтан, бейімделуге қабілетсіздік нәтижесіне байланысты, күресудің болмауы деп сипатталады. "Қиындықпен күресу" термині көбінесе реактивті күресуді білдіреді, яғни стрессордан кейін туындайтын күресу жауабы. Бұл алдын ала күресуден ерекшеленеді, онда күресу жауабы болашақ стрессорды бейтараптандыруға бағытталған. Ішкі сезімдерге немесе еңкейген стратегиялар (мысалы, қорғаныс механизмдері) көбінесе қиындықпен күресу саласынан тыс қалады. Күресудің тиімділігі стрестің түріне, жеке тұлғаға және жағдайға байланысты. Күресу жауаптары ішінара жеке тұлғаның мінез-құлқымен (қалыпты қасиеттерімен), сонымен қатар әлеуметтік ортамен, әсіресе стрестік ортаның сипатымен реттеледі. Проблемаға бағытталған стратегияларды қолданатын адамдар өздерінің проблемаларының себебін шешуге тырысады. Олар бұл мәселеге қатысты ақпаратты іздеп, оны басқару үшін жаңа дағдыларды үйренеді. Проблемаға бағытталған күресу стрестің көзін өзгертуге немесе жоюға бағытталған. Фолкман мен Лазарус анықтаған үш проблемаға бағытталған күресу стратегиясы: бақылау, ақпарат іздеу және артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалау. Дегенмен, проблемаға бағытталған күресу міндетті түрде бейімделуге алып келмейді, керісінше, әсіресе проблеманы шеше алмайтын жағдайда, тиімсіз болуы мүмкін.

Саулық теориясы

Туынданудың денсаулық теориясы бұрынғы күресу теорияларының шектеулерін жеңіп, тұжырымдамалық тұрғыдан айқын, өзара байланыссыз, толыққанды, функционалдық жағынан біртекті, функционалдық жағынан ерекшеленетін, жаңаруға қабілетті және икемді санаттардағы күресу стратегияларын сипаттайды, сондай-ақ күресу стратегияларының үздіксіздігін түсіндіреді. Жедел қиыншылықты азайту үшін барлық күресу стратегияларының пайдалылығы мойындалады, бірақ стратегиялар қосымша зиянды салдарларға әкелу мүмкіндігіне байланысты салауатты немесе денсаулыққа зиянды деп жіктеледі. Салауатты санаттар: өзін-өзі тыныштандыру, демалыс/аударма, әлеуметтік қолдау және кәсіби қолдау. Денсаулыққа зиянды күресу санаттары: өзімен теріс сөйлесу, зиянды әрекеттер (мысалы, эмоционалдық тамақтану, сөздік немесе физикалық агрессия, алкоголь сияқты есірткілер, өзін-өзі зақымдау), әлеуметтік оқшаулану және суицидтік ойлар. Денсаулыққа зиянды күресу стратегиялары салауатты күресу стратегияларының болмаған кезде емес, олардың мүмкіндігі шектеген кезде қолданылады. Зерттеулер көрсеткендей, әркімнің жеке салауатты күресу стратегиялары (өзін-өзі тыныштандыру, демалыс/аударма) бар, бірақ әлеуметтік және кәсіби қолдауға қол жеткізу мүмкіндігі әртүрлі. Қиыншылықтың күшеюі және жеткіліксіз қолдау денсаулыққа зиянды күресу стратегияларын қосымша қолдануға әкеледі. Өте күшті қиыншылық салауатты күресу стратегияларының қабілетін асып түсіп, денсаулыққа зиянды күресу стратегияларын қолдануға себеп болады. Өте күшті қиыншылық денсаулық пен әл-ауқаттың бір немесе бірнеше биопсихосоциалдық салаларындағы мәселелерден туындайды. Күресу стратегияларының үздіксіздігі (салауаттыдан денсаулыққа зияндыға, тәуелсізден әлеуметтікке, аз зияндыдан жоғары зияндыға) жалпы халық арасында және жедел жәрдем қызметкерлерінде зерттелді. Жаңа деректер паллиативтік күтім мамандарының күресу шеберлігін дамытудың үздіксіз, қайталанатын және трансформациялық процесін қарастыруды ұсынады.

Реактивті және проактивті күресу

Көбінесе, адамдар стресс факторларына жауап ретінде әрекет етеді. Ал болашақтағы стресс факторларын болжап, оларға дайындану – проактивті немесе болашаққа бағытталған мойндау деп аталады. Өмірге оң көзқараспен қарау арқасында, қиын жағдайлар жеңілдеп, көбінесе азаяды. Бұл тәсіл жағымды эмоциялық жағдайлармен байланысты және психикалық денсаулықтың көрсеткіші саналады. Әзіл-қалжың да физиологиялық процестерге әсер етеді. Мысалы, күлу бұлшықеттердің ширығуын азайтады, қанға оттегінің ағынын күшейтеді, жүрек-қан тамыр жүйесін жаттықтырады және денеде эндорфиндер өндіреді. Сезімдерді қабылдау кезінде әзілді қолдану, өмірлік жағдайлар мен жеке адамның юмор стиліне байланысты өзгеруі мүмкін. Қайғы мен жоғалту сияқты жағдайларда, жоғалту туралы әңгімелескенде шынайы күлкі немесе күлімдеу, жағдайға бейімделуге көмектеседі және басқалардан жағымды жауап алуға мүмкіндік береді. Адамдар қайтыс болған адамның жаназасы туралы әңгімелескенде, қисынсыз жағдайлар туралы әзілдесіп, көңіл көтеруге тырысады. Сондай-ақ, әзіл адамдарға күшсіз жағдайды бақылауға сезім беруге және уақытша шаршаңқылықтан құтылуға көмектеседі. Әзіл-қалжыңмен көңіл көтеру – жағымды өзгерістердің белгісі болып табылады, сонымен қатар жоғалтуға байланысты басқалардан қолдау мен жақындық табуға көмектеседі.

Теріс әдістер (жағдайға бейімделусіз күресу немесе күресудің болмауы)

Адаптивті күресу стратегиялары жұмысқа қабілеттілікті жақсартса, адаптивті емес күресу техникасы (кейде «күреспеу» деп те аталады) симптомдарды ғана азайтады, ал стрессорды сақтап немесе күшейтеді. Адаптивті емес техникалар ұзақ мерзімді емес, тек қысқа мерзімді күресу процесі ретінде ғана тиімді. Адаптивті емес мінез-құлық стратегияларының мысалдарына үрейлі болғаннан аулақ болу, диссоциация, қашу (өзін-өзі емдеуді қоса), өзін-өзі кемсітуші юмор стильдерін қолдану, кейінге қалдыру, рационализация, қауіпсіздікке ұмтылу және сезімталдық жатады. Бұл күресу стратегиялары жағдай мен оған байланысты үрейлі сезімдер арасындағы байланысты жоюға немесе бөлшектеуге адамның қабілетіне кедергі келтіреді. Олар бұзылысты сақтап қалатындықтан, адаптивті емес стратегиялар болып табылады. Үрейлі болғаннан аулақ болу – адамның үрей тудыратын жағдайлардан кез келген жолмен қашуы. Бұл ең көп таралған әдіс. Диссоциация – ойлар, естеліктер мен эмоцияларды бөліп, бөлектеу қабілеті. Ол көбінесе посттравматикалық стресс синдромымен байланысты. Қашу үрейлі болғаннан аулақ болумен тығыз байланысты. Бұл техниканы көбінесе паникалық шабуылдарды бастан өткерген немесе фобиясы бар адамдар көрсетеді. Бұл адамдар үрейдің бірінші белгісінде жағдайдан қашуға тырысады. Өзін-өзі кемсітуші юмор – адамның басқаларды көңілді ету үшін өзін сыйламауы. Осы юмор түрінің жағымсыз психологиялық бейімделуге және қазіргі стрессорлардың әсерін күшейтуге бейім екені көрсетілген. Кейінге қалдыру – адамның стрестен уақытша құтылу үшін мақсатты түрде кейінге шегеруі. Бұл қысқа мерзімді жеңілдік беруі мүмкін, бірақ күресу механизмі ретінде қолданғанда, кейінге қалдыру ұзақ мерзімде көп проблема тудырады. Рационализация – оқиғаның ауырлығын азайтуға немесе психологиялық жарақат немесе стресс тудыруы мүмкін тәсілдермен оған қараудан қашу үшін ақыл-ойыңды пайдалану әрекеті. Ол көбінесе рационализация жасайтын адамның немесе жағдайға қатысқан басқалардың әрекеттеріне сылтау іздеу түрінде көрінеді. Сезімталдық – адамның қорқынышты оқиғалар туралы білуге, оларды жаттап алуға және/немесе олардың алдын алу үшін қорғаныш шарасы ретінде оларды күтуге тырысуы. Қауіпсіздікке ұмтылу – үрейлі бұзылыстары бар адамдардың шамадан тыс үреймен күресу құралы ретінде бір нәрсеге немесе біреуге сүйенуімен көрінеді.

Whereas adaptive coping strategies improve functioning, a maladaptive coping technique (also termed non coping) will just reduce symptoms while maintaining or strengthening the stressor. Maladaptive techniques are only effective as a short term rather than long term coping process. Examples of maladaptive behavior strategies include anxious avoidance, dissociation, escape (including self medication), use of maladaptive humor styles such as self defeating humor, procrastination, rationalization, safety behaviors, and sensitization. These coping strategies interfere with the person's ability to unlearn, or break apart, the paired association between the situation and the associated anxiety symptoms. These are maladaptive strategies as they serve to maintain the disorder. Anxious avoidance is when a person avoids anxiety provoking situations by all means. This is the most common method. Dissociation is the ability of the mind to separate and compartmentalize thoughts, memories, and emotions. This is often associated with post traumatic stress syndrome. Escape is closely related to avoidance. This technique is often demonstrated by people who experience panic attacks or have phobias. These people want to flee the situation at the first sign of anxiety. The use of self defeating humor means that a person disparages themselves in order to entertain others. This type of humor has been shown to lead to negative psychological adjustment and exacerbate the effect of existing stressors. Procrastination is when a person willingly delays a task in order to receive a temporary relief from stress. While this may work for short term relief, when used as a coping mechanism, procrastination causes more issues in the long run. Rationalization is the practice of attempting to use reasoning to minimize the severity of an incident, or avoid approaching it in ways that could cause psychological trauma or stress. It most commonly manifests in the form of making excuses for the behavior of the person engaging in the rationalization, or others involved in the situation the person is attempting to rationalize. Sensitization is when a person seeks to learn about, rehearse, and/or anticipate fearful events in a protective effort to prevent these events from occurring in the first place. Safety behaviors are demonstrated when individuals with anxiety disorders come to rely on something, or someone, as a means of coping with their excessive anxiety.

Қосымша мысалдар

Басқа да қабылдану стратегияларына эмоционалдық немесе құралдық қолдау, өзінен алысқа салу, жоққа шығару, есірткі пайдалану, өзін кінәлау, мінез-құлқынан қол үзу және есірткі немесе алкогольді пайдалану жатады. Көптеген адамдар медитацияның "тек қана эмоцияларды басып қана қоймай, бізді жинақырақ сезіндіретінін" айтады, сондай-ақ "ішкі тыныштық пен бейбітшілікке жетуге тырысатын дұғаның түрі" де солай әсер етеді. Аз күш салу синдромы немесе төмен деңгейде қабылдану – адамның көп еңбек етуден бас тартуы. Мысалы, мектептегі оқушы егер күш салса, ол өзінің кемшіліктерін көрсетеді деп ойлап, ең аз күш салуға үйренуі мүмкін.

Отто Фенихель

Отто Фенихель балалардағы қанағаттандыру механизмдерін зерттеудің алғашқы психоаналитикалық зерттеулерін "жай ғана эмоционалдық реакциялардың орнына әрекеттерді біртіндеп алмастыру [&] шешім қабылдау функциясының дамуы" деп қорытындылады. Бірақ, ол "сыртқы және ішкі міндеттерді белсенді түрде меңгерудің барлық түрлерінің артында, пассивті қабылдау түрлеріне қайта оралуға дайындық сақталады" деп атап өтті. Ересектерде "қалыпты адамдардың өміріндегі жедел және көбінесе "травматикалық" жағдайларға" байланысты, Фенихель мәлімдеді, қанағаттандыру үшін "оқу немесе бейімделу жұмысын" атқару кезінде, жаңа және қолайсыз шындықты мойындап, регрессияға және шындықты бұрмалауға қарсы күресу қажет", дегенмен мұндай рационалды стратегиялар "демалысқа, шағын регрессияларға және өтемақылық тілектерді қанағаттандыруға белгілі бір мөлшерде рұхсат етумен үйлесімді болуы мүмкін, бұл жағдайларда қалпына келтіру эффектісі байқалады".

Карен Хорни

1940 жылдары неміс фрейдистік психоаналитик Карен Хорни "адамдар қауіпсіз емес, сүйілмеген және бағаланбаған сезімдерінен туындаған мазасыздықты өздігінен туындаған сезімдерінен бас тартып, қорғаныс стратегияларын дамыту арқылы жеңе алатынын" көрсететін жетілген теориясын жасады. Хорни адамдар аралық қарым-қатынастарды анықтау үшін төрт стратегияны анықтады, олардың бірі психологиялық тұрғыдан сау адамдарды, ал қалғандары невротикалық күйлерді сипаттайды. Ол "бірге қозғалу" деп атаған салауатты стратегия – психологиялық тұрғыдан сау адамдардың қарым-қатынас құру тәсілі. Бұл келісімге келуді білдіреді. Бірге қозғалу үшін қарым-қатынас, келісім, келіспеушілік, шарттасу және шешімдер болуы керек. Ол сипаттаған қалған үш стратегия – "қарай қозғалу", "қарсы қозғалу" және "алыстау" – адамдар өздерін қорғау үшін қолданатын невротикалық, денсаулыққа зиянды стратегияларды білдіреді. Хорни осы невротикалық қажеттіліктердің үлгілерін (күшті байланыстар) зерттеді. Невроздар осы байланыстарды өміріндегі қиындықтардың салдарынан күшейте түседі. Егер невроздық адам бұл қажеттіліктерді сезінбесе, ол мазасыздыққа ұшырайды. Он қажеттілік: мақұлдау мен сүйіспеншілікке ие болу, басқаларды ұнатуға тырысу; барлық мәселелерді шешетін сүйіспеншілікке негізделген өмірді өз мойнына алуға дайын серік; өмірді шектеу, талап етуден аулақ болу, аз нәрсеге қанағат ету, көзге түспеу; өмірді жеңілдету. Басқаларды бақылауға ұмтылу, күш пен үстемдікке құштарлықтан туындаған толық билік иесі болу сезімі. Басқаларын пайдалану, олардан басым түсу. Сыртқы түріне және танымалдылығына артық көңіл бөлуден туындаған әлеуметтік танылу немесе бедел. Жеке құрметке ие болу. Жеке жетістіктерге қол жеткізу. Өзін-өзі қамтамасыз ету және тәуелсіздік. Кемшіліктерден қорқумен қатар, мінсіз болуға ұмтылу. "Бағыну" немесе "Өзін-өзі жою" деп те аталатын келісімде, адам жазадан және зиян келтіруден сақтану үшін қауіп деп санайтындарға қарай қозғалады, "қаншалықты зиянды болса да, кез келген құрбандыққа баруға" дайын. Пікір: "Егер мен мойынсұнсам, зиян көрмеймін". Яғни, егер мен әлеуетті қауіп деп санайтын әркімге қалағанын берсем, зиян келтірілмейді (дене немесе эмоционалды). Бұл стратегияға невротикалық қажеттіліктердің бірінші, екінші және үшіншісі кіреді. "Алыстау" немесе "Бас тарту" деп те аталатын шегінуде, адамдар зиян келтіруден сақтану үшін қауіп деп санайтын әркімнен алыстайды – "ешкімге көрінбеудің қауіпсіздігі". Пікір: "Егер мен ешкімге жақындамасам, зиян көрмеймін". Хорнидің айтуынша, невроздық адам зорлық-зомбылыққа ұшырағандықтан, алыстауды қалайды. Егер олар өте жабық болса, ешкім олармен қарым-қатынас жасамайды. Айналада ешкім болмаса, ешкім оларға зиян келтіре алмайды. Бұл "алыстау" адамдар мінез-құлқымен күреседі, сондықтан олар көбінесе суық немесе беткей көрінеді. Бұл олардың стратегиясы. Олар эмоционалды тұрғыдан қоғамнан оқшауланады. Бұл стратегияға үшінші, тоғызыншы және оныншы невротикалық қажеттіліктер кіреді. Карен Хорнидің жұмысына байланысты мемлекеттік басқару ғалымдары клиенттермен жұмыс істегенде алдыңғы қатардағы қызметкерлердің қалыпты жағдайға бейімделуін жіктеді (Майкл Липскидің "көше деңгейіндегі бюрократия" туралы жұмысын да қараңыз). Бұл жіктеме қызметкерлердің стресске ұшыраған кезде клиенттерге қатысты танысатын мінез-құлқына бағытталған. Мысалға, мұғалім оқушыларға көмектесу үшін қосымша жұмыс істейді. Клиенттерден алыстау: стрестік жағдайларда клиенттермен мағыналы қарым-қатынастан аулақ болу арқылы қалыпты жағдайға бейімделу. Мысалы, мемлекеттік қызметкердің "Бүгін кеңседе жұмыс көп, ертең қайта келіңіз" деуі. Клиенттерге қарсы тұру: клиенттермен бетпе-бет келу арқылы қалыпты жағдайға бейімделу. Мысалы, мұғалімдер студенттермен жұмыс істегенде, өте қатаң ережелерді енгізу арқылы стресске төтеп бере алады. Сонымен қатар, клиенттерге қатысты агрессия да осыған кіреді. 35 жылдық әдебиетті жүйелі түрде қарап шыққанда, ғалымдар ең көп қолданылатын отбасы клиенттерге қарай қозғалатынын тапты (барлық фрагменттердің 43%). Клиенттерден алыстау барлық фрагменттердің 38%-ында, ал клиенттерге қарсы қозғалу 19%-ында кездесті.

In the 1940s, the German Freudian psychoanalyst Karen Horney "developed her mature theory in which individuals cope with the anxiety produced by feeling unsafe, unloved, and undervalued by disowning their spontaneous feelings and developing elaborate strategies of defence." Horney defined four so called coping strategies to define interpersonal relations, one describing psychologically healthy individuals, the others describing neurotic states. The healthy strategy she termed "Moving with" is that with which psychologically healthy people develop relationships. It involves compromise. In order to move with, there must be communication, agreement, disagreement, compromise, and decisions. The three other strategies she described – "Moving toward", "Moving against" and "Moving away" – represented neurotic, unhealthy strategies people utilize in order to protect themselves. Horney investigated these patterns of neurotic needs (compulsive attachments). The neurotics might feel these attachments more strongly because of difficulties within their lives. If the neurotic does not experience these needs, they will experience anxiety. The ten needs are:

Affection and approval, the need to please others and be liked. A partner who will take over one's life, based on the idea that love will solve all of one's problems. Restriction of one's life to narrow borders, to be undemanding, satisfied with little, inconspicuous; to simplify one's life. Power, for control over others, for a facade of omnipotence, caused by a desperate desire for strength and dominance. Exploitation of others; to get the better of them. Social recognition or prestige, caused by an abnormal concern for appearances and popularity. Personal admiration. Personal achievement. Self sufficiency and independence. Perfection and unassailability, a desire to be perfect and a fear of being flawed. In Compliance, also known as "Moving toward" or the "Self effacing solution", the individual moves towards those perceived as a threat to avoid retribution and getting hurt, "making any sacrifice, no matter how detrimental." The argument is, "If I give in, I won't get hurt." This means that: if I give everyone I see as a potential threat whatever they want, I will not be injured (physically or emotionally). This strategy includes neurotic needs one, two, and three. In Withdrawal, also known as "Moving away" or the "Resigning solution", individuals distance themselves from anyone perceived as a threat to avoid getting hurt – "the 'mouse hole' attitude the security of unobtrusiveness." The argument is, "If I do not let anyone close to me, I won't get hurt." A neurotic, according to Horney desires to be distant because of being abused. If they can be the extreme introvert, no one will ever develop a relationship with them. If there is no one around, nobody can hurt them. These "moving away" people fight personality, so they often come across as cold or shallow. This is their strategy. They emotionally remove themselves from society. Included in this strategy are neurotic needs three, nine, and ten. Related to the work of Karen Horney, public administration scholars developed a classification of coping by frontline workers when working with clients (see also the work of Michael Lipsky on street level bureaucracy). This coping classification is focused on the behavior workers can display towards clients when confronted with stress. They show that during public service delivery there are three main families of coping:

Moving towards clients: Coping by helping clients in stressful situations. An example is a teacher working overtime to help students. Moving away from clients: Coping by avoiding meaningful interactions with clients in stressful situations. An example is a public servant stating "the office is very busy today, please return tomorrow." Moving against clients: Coping by confronting clients. For instance, teachers can cope with stress when working with students by imposing very rigid rules, such as no cellphone use in class and sending everyone to the office when they use a cellphone. Furthermore, aggression towards clients is also included here. In their systematic review of 35 years of the literature, the scholars found that the most often used family is moving towards clients (43% of all coping fragments). Moving away from clients was found in 38% of all coping fragments and Moving against clients in 19%.

Хайнц Хартман

1937 жылы психоаналитик (сонымен қатар дәрігер, психолог және психиатр) Хайнц Хартманн өзінің "Мен" атты мақаласын жариялап, осы арқылы эго психологиясының эволюциясын белгіледі (кейін 1958 жылы ағылшын тіліне аударылып, "Эго және бейімделу мәселесі" деп аталды). Хартманн эгоның "жаңа талаптар мен міндеттерді игеру арқылы" бейімделу дамуына назар аударды. Шындығында, оның бейімделу көзқарасына сәйкес, нәрестелер дүниеге келгеннен бастап-ақ қоршаған ортаның талаптарына төтеп бере алу қабілетіне ие.

Нысан қатынастары

Эмоционалдық интеллект "өзін жұбата білу, күйбеңдеу, қайғы немесе тітіркенуден арылу қабілетіне" ерекше мән береді. Осы қабілеті нашар адамдар үнемі мазасыздық сезімімен күреседі, ал осы қабілеті жоғары адамдар өмірдің қиындықтары мен ренжітулерінен әлдеқайда жылдам қалпына келеді. Осы тұрғыдан алғанда, "өзіңді жұбату өнері – өмірдің негізгі дағдысы; Джон Боулби және Д.У.Уинникотт сияқты кейбір психоаналитикалық ойшылдар оны барлық психикалық құралдардың ең маңыздысы деп санайды". Объектілік қатынастар теориясы бала кезінде "өзін-өзі жұбатуға қабілетті тәуелсіз бейімделу" және "көмекке жүйкелену" дамуын зерттеді. Нәресте кезінде эмоцияға бағытталған бейімделу көбінесе ересектердің көмегі арқылы жүзеге асырылады.

Жыныстық айырмашылықтар

Еркектер мен әйелдердің стреспен күресу стратегияларындағы айырмашылықтар – психологиялық стресті басқарудағы ерлер мен әйелдердің өзгешеліктері. Дәлелдерге сәйкес, ерлер көбінесе мансабынан стресс басынан өтсе, әйелдер жеке қарым-қатынастардағы мәселелерден стресске ұшырайды. Жалпы, осындай айырмашылықтар әйелдердің көбінесе эмоцияға бағытталған күресуді және стресске "қамқорлық таныту және жандасу" реакциясын қолданатынын, ал ерлердің проблемаға бағытталған күресуді және "соғысу немесе қашу" реакциясын қолданатынын көрсетеді. Бұл, мүмкін, қоғамдық нормалар ерлерді жеке тұлға болуға ынталандырады, ал әйелдерден көбінесе жақын қарым-қатынас күтіледі. Аталған айырмашылықтарға басқа бір түсінік – генетикалық факторлар. Генетикалық факторлар мен әлеуметтік оқытудың мінез-құлыққа қаншалықты әсер ететіні әлі де талқылауда.