Кіріспе
1846–1848 жылдар аралығындағы Чарльз Диккенстің романы.
«Домби және Ұлы» – ағылшын жазушысы Чарльз Диккенстің романы. Онда кеме компаниясының иесінің тағдыры баяндалады, ол өзінің ізін жалғайтын ұлдың болмауына қатты ренжіседі; бастапқыда ол қызының махаббатын қабылдамайды, бірақ өмірінің соңында онымен татуласып, қайтыс болады. Роман Диккенстің әдеттегі тақырыптарын қамтиды, мысалы, құдалыққа беру, балаға қатыгездік жасау, адалсыздық, алдау және британдық әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынастар. Роман 1846 және 1848 жылдар аралығында ай сайын бөлім-бөлім жарияланды, суреттерін Хаблот Найт Браун («Физ») салған.
Даму
Диккенс кітапты Швейцарияның Лозанна қаласында жаза бастады, содан кейін Парижде тоқтап, Англияға оралғаннан кейін аяқтады. Кітаптың толық атауы – "Домби мен Ұлы фирмасымен мәмілелер: көтерме, бөлшек сауда және экспорт".
Сыншыл бағалау
"Домби мен ұлы" ең алдымен үздіксіз роман ретінде жоспарланған. Диккенстің 1846 жылғы 26 шілдеде Форстерге жазған хатында сюжеттің маңызды егжей-тегжейлері мен тақырыбының көп бөлігі әзірленгенін көрсетеді. Романшы Джордж Гиссингтің айтуынша, "Домби" Лозаннада басталып, Парижде жалғастырылып, Лондонда және Англияның теңіз жағалауындағы жерлерде аяқталған; ал кітаптың алғашқы бөлімдері жазылып жатқанда, "Өмір шайқасы" атты Рождестволық әңгіме де қолға алынған, және Диккенс екеуін бірдей басқаруды қиындыққа тапқан. Ол бұл қиындықты жеңіп, көп ұзамай Англияда көшпенді театр труппасының мүшесі ретінде саяхаттап, түрлі қоғамдық шараларға қатысып, жеке мерекелерге белсенді қатысқан. Ал "Домби" ай сайын жазылып жатқан. Мұндай нәрселер Чарльз Диккенстің өмірінде жиі кездеседі. "Домби мен ұлы" Кристофер Хаффамның өмірінен шабыттанғанына қатысты бірнеше дәлелдер бар. Осы Хаффам отбасы кейіннен Чарльз Паллисердің 1989 жылғы "Квинксункс" романында, Диккенстік роман стиліне құрмет ретінде пайда болды. Диккенстің көптеген туындыларындағыдай, осы кітапта да маңызды әлеуметтік тақырыптар көтеріледі. Атап айтқанда, кітапта сол кезде кең таралған, қаржылық пайда табу үшін жасалған некелер туралы сөз болады. Бұл туындыда балаға қатыгездік жасау (әсіресе Домбидің Флоренциямен қарым-қатынасында), отбасылық қарым-қатынастар және, әдетте Диккенсте болатындай, сатқындық пен алдау және олардың салдары сияқты тақырыптар да бар. Сыншы Джордж Гиссинг 1925 жылғы "Өлімсіз Диккенс" еңбегінде осы тақырыптарды егжей-тегжейлі қарастырады.</blockquote> Бірақ ол бұл адамға қарсы сатираның жанашырлықпен жұмсатылғанына сенеді. Смит сонымен қатар романның кейбір кейіпкерлері "Диккенстің бұрынғы романдарының үлгісін дамытып, болашақ туындыларға жол көрсетеді" дегенге назар салады. Мұндай кейіпкерлердің бірі - Кішкентай Пол, ол Кішкентай Неллдің тікелей ұрпағы. Тағы бірі - Джеймс Каркер, "Домби мен ұлының" әрдайым күлімдеп жүретін басқарушысы. Смит оның "Ұлы үміттер" романындағы Джаггерстер және тіпті "Бейірткі үй" романындағы зұлым адвокат Мистер Тулкингхорн сияқты адамдармен үлкен ұқсастығы бар екенін атап өтеді: "Фагиннен (Оливер Твист) бастап, олардың құпияларын білу арқылы басқаларға билік жүргізетін қорқынышты тұлға автордың айрықша белгісіне айналды. Джеймс Каркердің әдепкі және іскерлік сыпайылығы оны "Бейірткі үй" романындағы Тулкингхорнның және тіпті "Ұлы үміттер" романындағы Джаггерстердің арғы тегі ретінде көрсетеді. Оның басқалардың құпиясына араласуы оны Тулкингорн сияқты қиын жағдайға түсіреді. Елу бесінші тарауда ол ашуланған жұмыс берушісінен қашуға мәжбүр болады, бұл "Оливер Твист" романындағы Билл Сайкстің кінәлі сезімінен және "Мартин Чадзлвит" романындағы Джонастың тынбай қуғын-сүргін сезімінен керемет жалғасады. Диккенсте қараңғылықпен айналысатындарды іздеуге және жаңалықтарды ашуға деген талпыныс әрқашан күшті. 1865 жылы, бұл роман жарық көргеннен кейін көп жылдар өткен соң, Диккенс пойыз апатына ұшырады. Осы оқиғадан кейін ол "Магби-жанкшн" және "Сигналшы" атты екі әңгіме жазды, олар темір жолға деген пессимистік көзқарасты білдірді.
Dombey was begun at Lausanne, continued at Paris, completed in London, and at English seaside places; whilst the early parts were being written, a Christmas story, The Battle of Life, was also in hand, and Dickens found it troublesome to manage both together. That he overcame the difficulty—that, soon after, we find him travelling about England as member of an amateur dramatic company—that he undertook all sorts of public engagements and often devoted himself to private festivity—Dombey going on the while, from month to month—is matter enough for astonishment to those who know anything about artistic production. But such marvels become commonplaces in the life of Charles Dickens. There is some evidence to suggest that Dombey and Son was inspired by the life of Christopher Huffam, This same Huffam family appeared later in Charles Palliser's 1989 The Quincunx, a homage to the Dickensian novel form. As with most of Dickens's work, a number of socially significant themes are to be found in this book. In particular the book deals with the then prevalent common practice of arranged marriages for financial gain. Other themes to be detected within this work include child cruelty (particularly in Dombey's treatment of Florence), familial relationships, and as ever in Dickens, betrayal and deceit and the consequences thereof. Another strong central theme, which the critic George Gissing elaborates on in detail in his 1925 work The Immortal Dickens,</blockquote>
However, he also believes that the satire against this man is tempered with compassion. Smith also draws attention to the fact that certain characters in the novel "develop a pattern from Dickens's earlier novels, whilst pointing the way to future works". One such character is Little Paul who is a direct descendant of Little Nell. Another is James Carker, the ever smiling manager of Dombey and Son. Smith notes there are strong similarities between him and the likes of Jaggers in Great Expectations and, even more so, the evil barrister, Mr Tulkinghorn, in Bleak House:<blockquote>From Fagin (Oliver Twist) onwards, the terrifying figure exerting power over others by an infallible knowledge of their secrets becomes one of the author's trademarks James Carker's gentlemanly businesslike respectability marks him out as the ancestor of Tulkinghorn in Bleak House and even of Jaggers in Great Expectations. And his involvements in the secrets of others leads him to as sticky an end as Tulkinghorn's. The fifty fifth chapter, where he is forced to flee his outraged employer, magnificently continues the theme of the guilt hunted man from Bill Sikes in Oliver Twist and Jonas's restless sense of pursuit in Martin Chuzzlewit. There is always a strong sense in Dickens of the narrative drive of discovery catching up with those who deal in darkness. In 1865, many years after this novel was published, Dickens was involved in a train crash. Soon after this incident he wrote two short stories, "Mugby Junction" and "The Signal Man", which projected a morbid view of the railways.
Соңғы ойлар
Гиссинг Диккенстің жазуларында қарапайым адамның ой-пікірлері мен моральдық қағидаларын табиғи түрде бейнелейтін ерекше қабілетіне тоқталады. Ол автордың Форстермен тұрақты түрде байланыста болғанын, кейбір ұсынылған оқиғалар немесе эпизодтарға оқырмандарының реакциясын білуге тырысқанын айтады; бұл оның жұртшылығын ренжітуден қорқуынан емес, өнерге деген көзқарасының қарапайым халықтың идеалдарымен үйлесуінен туындаған. Ол мұны әдеттегідей қабылдаған. Жақында Толстой да осы пікірді ыстық лебізбен қолдады, Диккенстің шығармалары осы сынақтан өтетін санаулы романистердің бірі деп атады. Диккенс өмірі бойында күнделікті адамның моральдық (демек, көркемдік) көзқарастарымен үйлесімде болды, оған қашан және қаншалықты күшпен әрекет етуге болатынын үйретті, бірақ көпшілікке ұнайтын туындыларын жасау мақсатынан ешқашан айырылмады. Өзінің генийінен басқа барлық жағынан орта таптың типикалық өкілі болғандықтан, ол бұл міндетті тұрақты құлшыныспен және толық адалдықпен орындауға қабілетті болды. Карл Смит өз кезегінде «Домби мен ұлы» романының және Диккенстің туындыларының қайта-қайта оқылуға лайық болуының нақты себептерін келтіреді. Ол бұл Диккенстің «қиын тақырыптарды сүйемелдеу және толықтыру үшін юмор мен көркем тілдің қажеттігін мойындауына» негізделгенін атап, мынадай қорытындыға келеді: Психологиялық реализм, әлеуметтік сын, комедиялық абсурд және символдық трансценденттік бұрынғы романмен салыстырғанда, мүмкін «Оливер Твисттен» басқа, осы туындыда толығырақ біріктірілген. «Домби мен ұлы» Диккенстің келесі шедеврлеріне ғана негіз болмайды, сонымен қатар өз энергиясы мен байлығы үшін тамашалануға лайық.