Кіріспе

Финляндияның Конституциясы (фин. Finlands grundlag) – Финляндияның ұлттық құқығының жоғары көзі болып табылады. Ол мемлекеттік биліктің негізін, құрылымын және ұйымдастырылуын, конституциялық органдардың өзара қарым-қатынасын анықтайды және фин азаматтарының, сондай-ақ жалпы адамдардың негізгі құқықтарын белгілейді. Алғашқы Конституциялық заң 1919 жылы, Финляндия 1917 жылы тәуелсіздік жариялағаннан кейін қабылданды. Қазіргі Конституция 2000 жылдың 1 наурызынан бастап күшіне енді.

Тарихи негіз және реформа

Финляндияның қазіргі конституциялық ережелері бір заңда: Финляндия Конституциясында (731/1999) бекітілген. Конституцияны бекітуге дейін Финляндияның конституциялық ережелері төрт бөлек заңға бөлінген, олардың барлығы конституциялық мәртебеге ие болды: 1919 жылғы Конституция туралы заң, сондай-ақ ағылшын тілінде «Үкімет құралы» деп те аталады; 1928 жылғы Парламент туралы заң; 1922 жылғы Министрлердің жауапкершілігі туралы заң (қысқа атауы ministerivastuulaki); және 1922 жылғы Жоғары сот импичменті туралы заң. Бұл заңдардың барлығы біріктіріліп, жаңа Конституция қабылданған кезде жойылды. 1919 жылғы Конституция туралы заң мен 1928 жылы өзгертілген 1906 жылғы Парламент туралы заңның негізгі қағидалары Финляндия тәуелсіздігінің алғашқы елу жылында өзгеріссіз сақталды, себебі Конституция туралы заңға түзетулер енгізуге қысым немесе қажеттілік болған жоқ. Дегенмен, бұл Конституцияның күнделікті өзгеретін қажеттіліктерге бейімделуіне кедергі болмады. Финляндия Конституциясының икемділігі «ерекше заңдарды» қолдануымен байланысты, бұл Финляндия жүйесінің ерекшелігі. Конституцияны өзгерту немесе түзетудің орнына, заң Конституцияға арнайы ерекшелік ретінде қабылдануы мүмкін. Мұндай ерекше заң Конституцияның бір бөлігі болмайды және оны қалыпты заң сияқты жоюға болады. Бұрын ерекше заңдар жиі қолданылып, Конституциялық ережелерге деген құрметтің төмендеуіне әкеп соғу қаупі болған. Бүгінде оларды қолдану шектеулі. Бірінші маңызды конституциялық реформа 1983 жылы парламенттік процедураны реттейтін көптеген маңызды ережелерді, негізінен Парламент заңында қайта жазу арқылы жүзеге асырылды. Алайда, ең кең ауқымды және маңызды реформалар 1987 жылы Конституцияға консультативтік референдумдар өткізу туралы ережелерді енгізген кезде болды. Республика Президентін сайлаушылар арқылы сайлаудың жанама түрі сайлаушылар алқасын тікелей сайлаумен біріктіретін жүйемен ауыстырылды, сондай-ақ заң жобаларын кейінге қалдыруға қатысты ережелерге заң жобаларын кейінге қалдыру мерзімі қысқартылды. 1991 жылы Президенттің тікелей халық сайлауы енгізілді, қажет болған жағдайда екінші кезеңдік сайлау мүмкіндігі қарастырылды. Жаңа жүйе алғаш рет 1994 жылы қолданылды. Президенттің өкілеттік мерзімі бес жылдық екі кезеңмен шектелді, ал Президенттің Парламентті тарату өкілеттігі тек Премьер-министрден негізделген өтініш алғаннан кейін және алдымен Спикермен және Парламенттегі партиялық топтармен кеңескеннен кейін ғана шектелді. 1991 жылғы реформа сонымен қатар Конституция заңына және Парламент заңына мемлекеттік қаржыға қатысты ережелерді өзгертті. Конституциялық актінің ІІ тарауындағы негізгі құқықтарды реформалау 1995 жылдың тамызында күшіне енді, және бір үшінші азшылықтың қарапайым заңнаманы келесі Парламентке қалдыру жөніндегі қалған өкілеттіктері жойылып, қарапайым заңнамаға қатысты көпшілік парламентаризмге соңғы ауысуды белгіледі. 1990 жылдары конституциялық заңнаманы біріктіру және жаңарту қажеттілігі шұғыл деп танылды. Мысалы, көптеген Еуропа елдерінде конституциялық ережелер бір конституциялық актіде қамтылған болса, Финляндияда олар бірнеше актіде бөлініп жазылған. Конституциялық реформа процесі 1990 жылдардың соңында, Финляндияның Еуропалық Одаққа кіргеннен кейін басталды, ішінара Парламент пен Президент арасында Еуропалық мәселелер бойынша шешім қабылдау үшін шаралар қабылдағанда пайда болған пікірталастарға байланысты, мысалы, Президент Еуропалық Кеңестің отырыстарына премьер-министрмен бірге қатысуы керек пе. 1995 жылы конституциялық заңнаманы біріктіру және жаңарту қажеттілігін зерттеу үшін Конституция 2000 жұмыс тобы деп аталатын сарапшылар жұмыс тобы тағайындалды. Жұмыс тобы барлық конституциялық ережелерді бір заңға біріктіруді ұсынды және реформада қарастырылатын конституциялық құқықтың ең маңызды мәселелері конституциялық реттеу аясын қысқарту, биліктің жоғары органдары арасындағы қарым-қатынастарды дамыту, халықаралық істердегі билік пен жауапкершілік мәселелерін нақтылау және Еуропалық Одаққа мүшелікті конституциялық тану болып табылады деген қорытындыға келді. Жұмыс тобы жаңа Конституцияның құрылымы туралы ұсыныс жасады. Жұмыс тобы өз есебін тапсырғаннан кейін 1996 жылы Үкімет 2000 жылғы Конституция комиссиясын 2000 жылғы 1 наурызда күшіне енетін жаңа, біріктірілген Конституция туралы ұсыныс әзірлеуге тағайындады. Комиссияға төрт қолданыстағы конституциялық заңды алмастыратын жаңа Конституцияның жобасын Үкіметтік заң жобасы түрінде әзірлеу тапсырылды. Комиссия өз жұмысын 1997 жылдың 17 маусымында аяқтады, ал 1998 жылы заң жобасы Конституциялық заң комитетінде қарастырылды, ол 1999 жылдың қаңтарында заң жобасы бойынша бірауыздан бекітілген есебін жариялады. 1999 жылдың 12 ақпанында Парламент Комиссияның жаңа Конституцияға қатысты ұсынысын парламенттік сайлаулардан кейін күшіне енгізілмейтіндей қалдыруға келісім берді. 1999 жылдың наурызында сайланған жаңа Парламент сол жылы маусымда жаңа Конституцияны бекітті және ол Республика Президенті ратификациялады. Конституция содан бері бірнеше рет өзгертілді, атап айтқанда, 2011 жылы Парламентке халықтың ұсынысы бойынша заң жобаларын енгізуге және 2017 жылы полиция мен барлау қызметтерінің жеке хабарламаларға қол жеткізуін кеңейтуге мүмкіндік берді.

Негізгі ережелер мен негізгі құқықтар

Негізгі ережелер туралы алғашқы тарау Финляндияның егемен республика мәртебесін, адамның қадір-қасиеті мен жеке тұлғаның құқықтарын, сондай-ақ фин халқының егемендігін қайта растайды. Ол өкілдік демократия принципін және Парламенттің биліктің жоғары органы ретіндегі орнын, биліктердің бөлінуін, соттардың тәуелсіздігін және парламенттік үкімет принципін бекітеді. Конституциялық құқықтарға қатысты ережелер саяси бостандықтармен қатар білім беру, әлеуметтік және экономикалық құқықтарды қамти отырып, Адам құқықтары туралы Еуропалық конвенцияға өте жақын. Финляндияның халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелері конституциядан жоғары тұрып, заңның ең жоғары нормасы ретінде белгіленеді.

Конституциялық органдар туралы ережелер

Конституция парламенттік жүйеде үкімет құруды белгілейді. Ол тікелей сайланатын Республика Президенті, Премьер-Министр және Үкіметті құрайтын Министрлерден тұратын Үкімет (5-тарау) мен Финляндия Парламенті (3-тарау) туралы қағидаларды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, тәуелсіз сот билігі және екі сот жүйесі орнатылады: біреуі – жалпы юрисдикция, екіншісі – әкімшілік юрисдикция.

Парламент

Конституциялық реформаның басты мақсаттарының бірі – Финляндияны жартылай президенттік жүйеден арылтып, парламенттік басқару жүйесіне қарай жылжыту болды. Осыған сәйкес, жаңа Конституция Парламенттің биліктің жоғарғы органы ретіндегі мәртебесін нығайтады және заң шығарушы органның жұмысын жеңілдетеді. Бұл, жаңа Конституцияның Парламенттің ұйымдастырылу және жұмыс істеу тәртібіне қатысты ережелері мазмұны жағынан түбегейлі өзгерістерге ұшырамағанымен, Парламент және депутаттар туралы заң ережелері көбінесе өзгеріссіз қалғанына қарамастан. Маңыздысы, жаңа Конституция бойынша Парламент жаңа Премьер-Министрді сайлайды және тағайындайды, ал Президент Премьер-Министрдің ұсынымы бойынша басқа министрлерді тағайындайды. Ескі жүйеде министрлер кабинетін тағайындау Президенттің құзырында болған. Парламентті тарату және мерзімінен бұрын сайлау шақыру туралы шешімді мемлекет басшысы ретінде Президент әлі де қабылдаса, енді ол мұны тек Премьер-Министрдің ұсынымы бойынша ғана жасай алады, өз қалауынша емес. Парламент туралы заңға сәйкес, Парламент өз функцияларын орындау үшін Үкіметтен және тиісті министрліктерден қажетті ақпаратты алуға дәстүрлі түрде құқылы, ал парламенттік комитеттер өздерінің қарауына жататын мәселелер бойынша ақпарат пен есептерді алуға ұқсас құқыққа ие. Жаңа Конституция Парламенттің ақпарат алу құқығын кеңейтеді, жекелеген Парламент мүшелеріне өздерінің функцияларын орындау үшін қажетті ақпаратты алу құқығын береді, егер бұл ақпарат құпия болып табылмайтын және Үкіметтің бюджеттік ұсынысын дайындаумен байланысты болмаса. Жаңа Конституция Парламенттің заң шығару рәсімдерін оңтайландырады және күшейтеді, комитетте дайындалғаннан кейін жалпы мәжілісте заң жобаларын қарау кезіндегі оқылымдар санын үштен екіге дейін азайтады. Үкіметтің және оның жалпы басқару аппаратының парламенттік бақылауын күшейту үшін Ұлттық аудит кеңсесі, мемлекеттік қаржыны басқаруды және Үкімет бюджетін орындауды бақылайтын орган, бұрынғы Қаржы министрлігіне бағынысты статусынан Парламентпен бірлесіп жұмыс істейтін тәуелсіз кеңсеге ауыстырылды. Конституцияда Парламентке қатысты ережелерді толықтыратын жаңа Парламент регламенті жаңа Конституциямен бірдей күшке енді, яғни 2000 жылдың 1 наурызында.

Республика Президенті мен Үкімет

Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер Республика Президентінің шешім қабылдауын және Үкіметтің құрылуын конституциялық реттеуге байланысты. Президенттің шешім қабылдау рәсімдері нақтырақ айқындалса, Парламентке есеп беретін және Парламенттің сеніміне тәуелді Үкімет Президенттің шешім қабылдауына көбірек қатысады. Ең айқын өзгеріс – Үкіметтік заң жобаларын ұсыну және кері тартып алу жөніндегі соңғы шешімді Республика Президентінен Үкіметке беру болды, бұл сыртқы саясат саласындағы заң жобаларын да қамтиды. Үкіметтің құрылуына қатысты, жаңа Конституцияның ережелері Премьер-Министрді тағайындау құқығын Президенттен Парламентке көшіреді. Осылайша, жаңа Конституция Президенттің Үкімет құрудағы басты рөлін тоқтатты. Президент енді парламенттік фракциялар Үкімет үшін тиімді негіз бен бағдарлама, сондай-ақ Премьер-Министр лауазымына лайықты үміткер туралы келісімге келе алмаған жағдайда ғана маңызды рөл атқарады.

Өкілеттік беру

§ 80-де бір мәселені декретпен реттеуге тек қана заңда осы өкілеттік берілген жағдайда ғана рұқсат етіледі делінген. Дегенмен, жеке тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін анықтайтын қағидалар және Конституция бойынша заң шығару құзыретына жататын басқа да мәселелер заңдармен реттеледі. § 80, негізінен, Парламенттің заң шығару өкілеттігінен бас тарту шегін белгілейді. Конституция, шындығында, бірнеше мәселені қарапайым заңдармен реттеуге жібереді. Бұл заңдар конституциялық құқықтарға қатысты болғанымен, конституциялық заңдар саналмайды. Мысалы, § 127-де екі сөйлемде қарастырылған ұлттық қорғанысқа қатысу міндеті, олардың екеуі де осы мәселені заңмен реттеуге бағытталған: Әрбір фин азаматы заңмен белгіленгендей, ұлттық қорғанысқа қатысуға немесе оған көмектесуге міндетті. Ішкі сенім негізінде әскери ұлттық қорғанысқа қатысудан босату құқығы туралы ережелер заңмен анықталады.

Сындар

Финляндияның конституциялық жүйесіне тәуелсіз конституциялық тексерудің іс жүзіндегі механизмі болмауы және биліктердің бөлінуін жеткілікті деңгейде қамтамасыз етпеуі сынға ілікті. Заңдардың конституциялықтығын соттар анықтамайды, оның орнына Парламент депутаттарынан құралған Конституциялық заң комитеті қарастырады. Дегенмен, мұндай құрылым демократиялық елдерде де жиі кездеседі. Нидерланды, Швеция және Швейцария сияқты елдерде де конституциялық тексеруді заң шығарушы органның өзі немесе оның құрамындағы комитет жүзеге асырады. Қазіргі Финляндия Конституциясы (106-бап) соттарға, егер олар белгілі бір жағдайда обычай заңдардың ережелерімен айқын қайшылықта болса, Конституцияның ережелеріне басымдық беруді тікелей тапсырады, бірақ соттар заңдарды күштен шығаруға немесе олардың конституциялықтығы туралы мәлімдеме жасауға құқылы емес. Ескі конституциялық актілерде де Жоғарғы Сот пен Жоғарғы Әкімшілік Сотқа қажет болған жағдайда заң немесе қаулының түсіндірілуін немесе түзетуін сұрауға рұхсат етілген, бірақ бұл ереже жойылды және заңдардың конституциялықтығын сақтау жауапкершілігі енді толығымен Парламентке жүктелді.