Кіріспе
1910 жылы Игорь Стравинскийдің балеті. «От құсы» (; Жар птица) – орыс композиторы Игорь Стравинскийдің балет және оркестрлік концерттік туындысы. Ол 1910 жылы Сергей Дягилевтің «Балет Рус» компаниясының Париж маусымы үшін жазылған. Түпнұсқа хореографияны Мишель Фокин салған, ол Александр Бенуа және басқалармен бірлесіп, От құсы және оның иесіне арналған бата мен қарғыс туралы орыс халық ертегілеріне негізделген сценарий жасады. Балет алғаш рет 1910 жылдың 25 маусымында Париж опера театрында орындалды және бірден үлкен сәттілікке ие болды. Бұл Стравинскийді халықаралық деңгейде танымал етті және болашақта Дягилев пен Стравинскийдің «Петрушка» (1911) және «Көктемнің құрбаны» (1913) сияқты бірлескен жұмыстарына жол ашты. «От құсы» балетіндегі өлім-жұдырық пен мистикалық элементтер «лейтгармония» деп аталатын гармониядағы лейтмотивтер жүйесі арқылы ерекшеленеді. Стравинский оркестрде көптеген арнайы техникаларды пайдаланды, олардың ішінде понтичелло, кол леньо, флаутандо, глиссандо және тілді дірілдету (флаттер-тунг) бар. Балет зұлым, өлмейтін Кощейдің сарайында өтеді, онда ханзада Иван сиқырлы От құсының көмегімен Кощеймен күреседі. Кейіннен Стравинский осы шығармаға негізделген үш концерттік сюита жазды: 1911 жылы «Инферналдық би»мен аяқталатын сюита; 1919 жылы, ол бүгінгі күнге дейін ең танымал болып табылады; және 1945 жылы, онда маңызды реоркестрация және құрылымдық өзгерістер енгізілді. Басқа хореографтар да Фокиннің түпнұсқа хореографиясын пайдаланып, немесе музыканы қолдана отырып, жаңа қойылымдар жасады, кейбіреулері жаңа декорациялар мен тақырыптарды енгізді. Сюиталардың көптеген жазбалары жасалды, алғашқысы 1928 жылы 1911 жылғы сюитаны пайдаланып шығарылды. 1959 жылы Фокиннің түпнұсқа хореографиясын жаңғыртқан танымал «Садлер Веллс» балетінің фильмдік нұсқасы түсірілді.
The Firebird (; Жар птица) is a ballet and orchestral concert work by the Russian composer Igor Stravinsky. It was written for the 1910 Paris season of Sergei Diaghilev's Ballets Russes company; the original choreography was by Michel Fokine, who collaborated with Alexandre Benois and others on a scenario based on the Russian fairy tales of the Firebird and the blessing and curse it possesses for its owner. It was first performed at the Opéra de Paris on 25 June 1910 and was an immediate success, catapulting Stravinsky to international fame and leading to future Diaghilev–Stravinsky collaborations including Petrushka (1911) and The Rite of Spring (1913). The Firebird mortal and supernatural elements are distinguished with a system of leitmotifs placed in the harmony dubbed "leit harmony". Stravinsky intentionally used many specialist techniques in the orchestra, including ponticello, col legno, flautando, glissando, and flutter tonguing. Set in the evil immortal Koschei's castle, the ballet follows Prince Ivan, who battles Koschei with the help of the magical Firebird. Stravinsky later created three concert suites based on the work: in 1911, ending with the "Infernal Dance"; in 1919, which remains the most popular today; and in 1945, featuring significant reorchestration and structural changes. Other choreographers have staged the work with Fokine's original choreography or created entirely new productions using the music, some with new settings or themes. Many recordings of the suites have been made; the first was released in 1928, using the 1911 suite. A film version of the popular Sadler's Wells Ballet production, which revived Fokine's original choreography, was produced in 1959.
Өмірбаян
Игорь Стравинский 1902 жылы Николай Римский-Корсаковтан композиция сабақтарын алуды бастады. Оқушы кезінде ол бірнеше шығарма жазды, соның ішінде алғаш рет орындалған "Пастораль" (1907) және алғаш жарияланған "Ми-бемольдегі симфония" (1907) шығармалары. 1909 жылдың ақпанында Санкт-Петербургте оның "Фантастикалық скерцо" және "От-қуыршығы" атты туындыларына импресарио Сергей Дягилев қатысты. Дягилев 1898 жылы "Көркем әлемі" атты өнер журналын құрды, бірақ 1904 жылы жабылып қалғаннан кейін, ол туған Орысынан гөрі Парижге көркемдік мүмкіндіктер іздеуге бет бұрды. 1907 жылы Дягилев Париж операсында орыс музыкасының бес концерттік циклын ұсынды; келесі жылы ол Римский-Корсаковтың "Борис Годунов" операсының Париж премьерасын қойды. 1909 жылға қарай Дягилев Мишель Фокин, Леон Бакст және Александр Бенуамен байланыс орнатып, өзінің тәуелсіз балет труппасын – "Ресей балеттері" театрын құруға жеткілікті қаржы жинады. Дягилев Стравинскийге Шопеннің музыкасын "Силфидтер" балеті үшін оркестрлеуді тапсырды, композитор осы жұмысты 1909 жылдың наурыз айына дейін аяқтады. Фокин белгілі биші болды, 1898 жылы Императорлық театр мектебін бітіргенде сыныбында бірінші жүлде алды; ол кейін Мариинский балетіне солист ретінде қабылданды және 1904 жылы труппаның жетекші бишісі болып тағайындалды. Фокин балет дәстүріндегі көрерменге әдемілікпен үндеу мен олардың араласуына наразы болды; ол драмалық бидің иллюзияны бұзбай, қатаң көрсетілуі керек екенін, ал музыка тақырыпқа тығыз байланысты болуы тиіс деп ойлады. Оның 1907 жылғы "Өлі аққу" және "Силфидтер" балеттері үлкен жетістікке ие болды және Фокинды басқа белгілі хореографтармен бәсекелестіре бастады. 1908 жылы Дягилевтің "Көркем әлемі" үйірмесінің мүшесі және Фокиннің досы Бенуа, балетшіге компанияның алғашқы жетекші хореографы ретінде "Ресей балеттерінің" 1909 жылғы маусымына репертуар дайындауға көмектесті; маусым өте сәтті өтті, ал Дягилев 1910 жылғы маусымға жоспарларды ұйымдастыруды бастады.
Даму
Кейінірек «жазуды қаламаған сипаттамалық музыка» деп өкініп қалғанына қарамастан, Стравинский «От құсы» шығармасын шамамен алты айда аяқтады және 1910 жылдың мамыр айының ортасына дейін толық оркестрлендірді. Стравинский өзінің алғашқы сахналық туындысының премьерасын қадағалау үшін маусымның басында Парижге келді; бұл оның Парижге жасаған алғашқы сапары болды. Репетициялар Екатерининский залында басталды, Стравинский әр репетицияға қатысып, музыка мәселелеріне көмектесті, көбінесе бишілерге күрделі ырғақтарды түсіндірді. Басты рөлді сомдаған Тамара Карсавина кейін естеліктерінде былай деді: «Ол көбінесе репетиция басталғанға дейін театрға ерте келді, мен үшін әсіресе қиын үзінділерді қайта-қайта ойнап беру үшін». Стравинский премьераны «Колонн» оркестрімен дирижерлік еткен Габриэль Пьернемен де тығыз жұмыс істеді, «музыканы түсіндіру үшін», бірақ музыканттар оны бишілерден кем түсінікті емес деп тапты. Бишілерге ыңғайласу үшін екі толық репетиция өтті, олардың көпшілігі музыкадағы күтпеген өзгерістерге байланысты кірулерін қалып қойды, «оркестр орындағанда фортепианода орындалғаннан мүлдем басқаша естілді». Компания Парижге келген кезде балет аяқталмағандықтан, Фокин репетицияларды ұзартуға мәжбүр болды; ол Дягилевтен премьераны кейінге жылдыруды өтінді, бірақ импресарио жұртшылықтың наразылығына қатысудан қорқып, бас тартты. «Ресей балеттері» маусымы 1910 жылдың 4 маусымында Шуманның «Карнавалы», Римский-Корсаковтың «Шехерезадасы» және өткен маусымның қысқа қойылымдарымен басталды. Фокиннің би стилі түсіндірмелі қозғалысты кеңінен пайдаланды; ол экспрессивтілік, натурализм, жандылық және стильдік тұрақтылық идеяларын қолданды. Хореограф «От құсы» қойылымында бидің түрлі формаларын қолданды. Басты рөлдегі От құсы классикалық биді орындады, Кощей мен оның қызметшілері зорлық-зомбылық пен гротескпен биледі, ал ханшайымдар жұмсақ әрі нәзік би орындады. От құсының рөлі дәстүрлі балериналардың рөлінен ерекшеленді; әйел бишілер көбінесе ханшайымдар, аққулар және ғашықтарды бейнелейтін, ал От құсы – құпия және абстрактілі идея, адам емес, сиқырлы күш ретінде бейнеленді. Оның хореографиясында терең белімен қимылдаған, күшейтілген классикалық қадамдар бар еді.
Премьера және қабылдау
Премьераға деген қызығушылық зор болды, әсіресе Дягилевтің «Мир Искусства» серіктестері арасында. Сценарийді дамытуға көмектескен мүсінші 16 маусымда Головинге: «Мен жексенбіге дейін қаламын; «От құсын» міндетті түрде көруім керек. Сіздің таңғажайып суреттеріңіз бен костюмдеріңізді көрдім. Стравинскийдің оркестрдегі музыкасы мен билері қатты ұнады. Менің ойымша, сіздің декорацияларыңызбен бірге бәрі керемет болады. Серов та осы балеттің құрметіне аттанбауын кейінге шегерді». Дягилев репетиция кезінде Стравинский туралы: «Оны жақсы есте сақтаңыз, ол даңққа қадам басқан адам» деді. «От құсы» 1910 жылдың 25 маусымында Гарнье сарайында көрсетілді және зор табысқа ие болды. Басты рөлдерді Карсавина (От құсы), Фокин (Принц Иван), ең кіші ханшайым және Алексей Булгаков (Кощей) сомдады. Карсавина кейін бір сұхбатта: «Әр қойылыммен сәттілік күшейе түсті» деді. Сыншылар балеттің декорациясы, хореографиясы және музыкасының үйлесімділігі үшін мақтады. Анри Геон «Nouvelle revue française» журналында: «Фантастикалық фонның ескі алтын өрнегі оркестрдің жылтыраған торымен бірдей формуламен ойластырылғандай» деп жазды; ол балетті «тепе-теңдіктің ең тамаша кереметі» деп атады және Стравинскийді «тамаша музыкант» деді. Фокиннің хореографиясы оның шығармашылық генийінің жемісі деп есептелді; табиғи мимика мен әртүрлі би стильдері көрермендерге ұнады. Көптеген сыншылар Стравинскийдің орыс ұлттық музыкасына жақындығын бағалады, бірі: «[Стравинский] Ресейдің нағыз музыкалық рухы мен стилін ілгерілетуге тырысқандардың ішінде ең табыстысы» деді. Мишель Димитри Кальвокоресси жас композиторды «The Mighty Handful» дәстүлінің заңды мұрагері деп атады. Орыс көрермендері бұл туындыға онша ықылас көрсетпеді, ал орыс премьерасы жақсы қабылданбады; «Аполлон» журналындағы сыншы: «Көптеген адамдар осы сюита орындалғанда Асылдар залын тастап кетті» деп жазды. Римский-Корсаковтың бір шәкірті, Язепс Витолс: «Стравинский, сірә, дыбыстың ләззатын ұмытып кеткен сияқты. Оның диссонанстары, өкінішке орай, тез жалықтырады, себебі олардың артында ешқандай идея жатпайды» деп жазды. Николай Мясковский 1911 жылдың қазан айында балеттің фортепианолық нұсқасын қарап шығып: «Қандай өнертабыс, қаншалықты зиялылық, темперамент, талант, қандай ерекше, қандай сирек жұмыс!» деді. Стравинский премьерадан кейін және одан кейінгі қойылымдардан кейін Париж өнер ортасының көптеген өкілдерімен кездескенін еске алды, соның ішінде Марсель Пруст, Сара Бернхардт, Жан Кокто, Морис Равел, Андре Жид және Принцесса Эдмонд де Полиньяк. Клод Дебюсси премьерадан кейін сахнаға шақырылды, ол Стравинскийді кешкі асқа шақырды, осылайша екі композитордың өмір бойына созылған достығы басталды. Сергей Бертенссонның айтуынша, Сергей Рахманинов музыка туралы: «Ұлы Құдай! Бұл қандай гениальды туынды! Бұл – нағыз Ресей!» деді. Дебюсси кейін Стравинскийдің партитурасы туралы: «Не күтесің? Әркім бір жерден бастауы керек» деді. Рихард Штраус композиторға жеке сөйлесіп, «пианиссимо» деп бастағаны үшін «қателік» жасағанын айтты, себебі ол жұртты таң қалдырудың орнына «күрт дауыспен» бастауы керек еді. Ол «От құсын» алғаш рет естігені туралы баспасөзге: «Еліктеушілеріңді тыңдау әрқашан қызықты» деді. Сергей Прокофьев, баянмен ойналған нұсқасын алғаш рет бір жиынға келгенде естіген, Стравинскийге: «[балеттің] кіріспесінде музыка болған жоқ, егер болса, онда ол Садкодан алынған» деді. 1962 жылғы автобиографиясында Стравинский қойылымның табысының көп бөлігін Головиннің декорациясына және Дягилевтің серіктестеріне қарыз деп есептеді; ол Фокиннің хореографиясы «маған әрқашан күрделі және пластикалық егжей-тегжеймен тым жүктелгендей көрінетін, сондықтан артистер өз қадамдарын және қимылдарын музыкамен үйлестіруде үлкен қиындық сезінетін және қазір де сезінеді» деп жазды. Балеттің табысы Стравинскийдің Дягилевтің жұлдыз композиторы ретіндегі беделін нығайтты, және бірден жаңа туындылар туралы әңгімелер басталды, нәтижесінде «Петрушка» мен «Көктемнің құрбаны» жазылды.
Кейінгі туындылар
Премьераның табысты өткеннен кейін Дягилев өнер көрсетулерді 1910 жылдың 7 шілдесіне дейін ұзарту туралы хабарлады, соңғы спектакльге Стравинский отбасымен Устилугтағы үйінен келді. Андрей Римский-Корсаков дереу Парижге сапар шегіп, ұзартылған қойылымды көрді, кейін анасына жазған хатында қойылымды жоғары бағалады. Алғашқы қойылымнан кейін Александр Силоти 23 қазан күні орыс премьерасын өткізді, 1911 жылғы сюитаның алғашқы нұсқасын орындады. «Русские балеты» Лондонда 1912 жылы Корольдік опера театрында дебюттік маусымын өткізді. Бағдарламадағы үшінші балет – «От құсы» болды, ол жақсы қабылданып, сүйсіндірді. Осберт Ситвелл былай деп жазды: «Осы кештен бұрын мен Стравинскийдің есімін естімеген едім; бірақ балет дамыған сайын композитордың немесе декорацияны жасаған суретшінің генийін жаңылыстыру мүмкін емес еді». 1926 жылы «Ресей балеттері» қойылымды жаңа декорациялармен және костюмдермен қайта жаңғыртты, оларды Наталья Гончарова жасады, ал Фокиннің бастапқы хореографиясы сақталды. Қайта жаңғырту Лондондағы Лицей театрында көрсетілді. 1916 жылы Пиреней түбегінде «От құсы» және «Петрушка» спектакльдерінің алғашқы қойылымдары өтті; 1921 жылы «Русские балеты» Мадридке қысқа гастрольдік сапармен оралды. 1927 жылдан 1933 жылға дейін бірнеше труппалар «От құсы» хореографиясының және декорациясының өз нұсқаларын ұсынды, олардың ішінде Берлин мемлекеттік операсы, Швеция корольдік балеті, Дания корольдік балеті және Загребтегі Хорватия ұлттық театры болды. Көптеген кейінгі қайта жаңғыртулар Фокиннің бастапқы хореографиясын үлгі етіп алды, соның ішінде Адольф Болмның 1945 жылғы Балет театрындағы және Серж Лифардың 1954 жылғы Париж опера балетіндегі қойылымдары. Серж Григорьев пен Любов Черничеваның 1954 жылғы Фокиннің хореографиясымен Садлерс-Уэллс балетіндегі сахналық қойылымы ең маңызды және нақты қайта жаңғыртулардың бірі саналады; Григорьев пен Черничева алғашқы қойылым кезінде Дягилев үшін жұмыс істеді, ал басты биші Марго Фонтейн Карсавинамен жаттықтырылды. Садлерс-Уэллс сахналық қойылымында Гончарованың 1926 жылғы декорациялары да қолданылды. 1959 жылы қайта жаңғыртудың кино нұсқасы түсірілді. Нью-Йорк Сити Балеті 1948 жылы құрылғаннан кейін компания ретінде алғашқы үлкен жетістігі келесі жылы Мария Таллшифтің «От құсы» рөлінде, Джордж Баланчиннің хореографиясымен және Марк Шагалдың декорацияларымен болды. Қызыл трикотажда киінген От құсы шайқаста қаза тапқаннан кейін, ол «күлден қайта тіріледі», деді Бежар The New Yorker журналына берген сұхбатында. 1970 жылы Джон Ноймейер балеттің болашақ әлемдегі ғылыми-фантастикалық қойылымын жасады, бірақ бастапқы сюжетті сақтап қалды. Опера Франкфурттың алғашқы қойылымында Кощей – CCTV көзі бар үлкен шыны робот; ақ ғарыш костюмі киген От құсы оны жүйедегі белгілі бір клапанды жойып жеңеді. Неймейерді сыншы Олег Керенский балетке «жаңа өмір» сыйлағаны және «алпыс жыл бұрын Парижде болған Фокин-Головиннің [sic] туындысының көрермендерге қызықты әсерін қайта жасағаны үшін» мақтады. Көптеген басқа хореографтар Фокиннің бастапқы хореографиясын пайдаланып жұмыс жасады немесе музыканы қолдана отырып, мүлдем жаңа қойылымдар жасады. Жаңа хореографиямен сахналаулардың қатарында: Джон Кранконың 1964 жылғы Штутгарт балетімен, Глен Тетлидің 1981 жылғы Корольдік Дания балетімен, Джон Тарастың 1982 жылғы Гарлемнің би театрымен Кариб теңізіндегі қойылымы, Кристофер Уилдонның 1999 жылғы Бостон балетімен, Кшиштоф Пастордың 1999 жылғы Батыс Австралия балетімен және Алексей Ратманскийдің 2012 жылғы Американдық балет театрымен жасаған қойылымдары бар.
Мұра
Сыншылар «От құсы» музыкасының эмоционалдық сипатын жоғары бағалады. Сирил В. Бомонт былай деп жазды: «От құсы – музыканың өзінің мәні болмаса да, әсіресе қойылымның мақсатын білдіретін түсінікпен, балетке сай көңіл-күйді тудыра білетінінің ең тамаша мысалы». Бұл музыканың оқиғаны нақты бейнелеуі («мимикалық ерекшелік») туралы, кейіннен Стравинскийге ұнамай, ол одан кешірім сұрады. Композитор «От құсы» өміріндегі маңызды туындыға айналғанын айтты; оның дирижерлік дебюті 1915 жылы «От құсы» балетімен болды, ал ол оны «мыңға жуық рет» орындағанын жеткізді. Фокиннің революциялық «От құсы» кейіпкері – жаңа идеяларды классикалық балетпен үйлестіруге жасалған тыраш, ол хореограф ретіндегі шеберлігін көрсетті. Ол өзінің стилін «дәстүрлі әрекеттер жүйесінен» алшақтау және қозғалыс арқылы табиғи өрнекке ұмтылу деп сипаттады. Фокиннің кең мүмкіндіктері мен тәжірибелі артистері оған «От құсы» сияқты ірі қойылымдарды жасауға мүмкіндік берді. Әр кейіпкер мен топтың өзіне тән хореографиясы болды, осылайша «Тозақ биі» сияқты күрделі сахналар құрылды, онда От құсы Кощейдің еліне әсер етеді, бірақ олардың әрқайсысы әртүрлі билейді. Би сыншысы Алястер Маколей бұл «балет өнерінде бұрын-соңды жасалмаған ең күрделі хореография» екенін мәлімдеді.
Жалпы сипаты
Стривинский партитураның барлық бөлігінде лейтмотивтерді (белгілі бір тұлғамен, орынмен немесе нәрсемен байланысты қысқа, қайталамалы музыкалық фразалар) гармонияға енгізді, бұл жүйені ол кейіннен "лейт гармониясы" деп атады. Композиторға лейт гармониясы идеясы Римский-Корсаковтың "Алтын әтеш" (1907) және "Өлмес Қашқай" (1902) опералары арқылы жеткен болуы мүмкін. Осы шығармаларда, өлшеулі элементтер диатоникалық гаммалармен, ал табиғаттан тыс элементтер хроматикалық гаммалармен байланыстырылған. Мысалы, Стравинский Кощейдің лейт гармониясын "Сиқырлы үшіншілер" деп сипаттайды; гармония мажорлық немесе минорлық үшінші нотадан басталады, төменгі дауыс тритонға көтеріледі, ал жоғарғы дауыс жарты тонға төмендейді. Басты кейіпкердің лейт гармониясы кіріспедегі алғашқы төрт нотаны хроматикалық түрде төмендетіп, содан кейін оларды кері қайтарады, бұл музыкаға Эрик Уолтер Уайт сипаттағандай, "көмейлік жылтырлық" береді. Стравинский "От құсы" оның музыкасында "метрлік бұзылыстың" алғашқы көрінісі болуы мүмкін деп жазды. Бұл бөлім бір және екі өлшемге бөлінетін тақтайшалармен белгіленген. Уайт композитордың бұрынғы шығармаларында "темпо рубато арқылы мүмкіндігінше аз бұзылатын" тұрақты музыкалық импульстер қолданылғанын жазды. Стравинский "От құсын" "Римскийге қарсы бүлік" ретінде жазғанын және "понтечелло, кол легно, флаутандо, глиссандо және тілді дірілдету әсерлерімен оны басып өтуге тырысқанын" айтты. Толық балет қойылымы шамамен 45 минутқа созылады.