Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тырнавени (, тарихи Дичосанмартин; венгр: Dicsőszentmárton, ; неміс: Sankt Martin, бұрынғысы Marteskirch) – Румынияның орталық бөлігіндегі Муреш округінің қаласы. Ол Трансильванияның орталық бөлігінде, Тырнава Мика өзенінің жағасында орналасқан. Қала үш ауылды басқарады: Бобохалма (Bábahalma), Боторка (Őrhegy) және Куштельник (Csüdőtelke); соңғысы 2002 жылға дейін Генешти коммунасының құрамында болды. Румын тілінде ол бұрын Дичосанмартин, кейін Тырнава Сынмартин деп аталды.
Târnăveni (, historically Diciosânmartin; Hungarian: Dicsőszentmárton, ; German: Sankt Martin, earlier Marteskirch) is a city in Mureș County, central Romania. It lies on the Târnava Mică River in central Transylvania. The city administers three villages: Bobohalma (Bábahalma), Botorca (Őrhegy), and Cuștelnic (Csüdőtelke); the last was part of Gănești Commune until 2002. In Romanian, it was previously known as Diciosânmartin, then Târnava Sânmărtin.
Тарихқа дейінгі кезең
Археологиялық зерттеулер бұл аймақта адамдардың мыңдаған жылдарға сонатын қалыптасуын көрсетті. 1921 жылы неолиттік елді мекеннің іздері табылды.
Archaeological research has demonstrated that the presence of human communities in this area dates back thousands of years. In 1921, traces of a Neolithic settlement were discovered.
Ежелгі дәуір
Сонымен қатар, 135 рим императорлық денарий және екі күміс шар табылған.
A collection of 135 Imperial Roman denarii and two silver balls were also found.
Орта ғасырлар
Бұл жер 1279 жылы жер аударулар мен меншік құқығына қатысты құжатта terra Dychen Sent Marton деген атаумен тарихи жағынан куәландырылған. 1502 жылы бұл жер Молдавия князьдары Ұлы Степан мен Петру Рарештің Cetatea de Baltă иелігінің бір бөлігі ретінде қалашық (Орта ғасырлық латынша: oppidum) деп еске алынған. Егістік жердің көп бөлігін жүзімдіктер жапқандықтан, ол "жүзімдік мекені" (неміс тілінде Weinland) деп аталды.
The place was historically certified in 1279, under the name of terra Dychen Sent Marton, in a document involving land relocations and ownership. In 1502, the place was mentioned as a borough (Medieval Latin: oppidum), as a part of Cetatea de Baltă fief of the Moldavian Princes Stephen the Great and Petru Rareș. Since vineyards covered the majority of the cultivated land, it came to be known as the "vine country" (Weinland in German).
Ерте заманауи кезең
Ғасырлар бойы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трианон шарты бойынша аймақ Румынияға өткенге дейін, қала Венгрия Корольдігінің және кейіннен Австрия-Венгрияның жергілікті әкімшілік орталығы болды. 1848 жылғы Венгр төңкерісі кезінде Тәрнавени венгр төңкеріс үкіметіне қарсы тұрған румындардың әкімшілік құрамына кірді және 3-ші Легион "Cetatea de Baltă" аясында Аврам Янку армиясына әскер берді. Оның префекті Василе Молдован болды, ол соңында жеңіліп, Бозиашқа (қазіргі Тәрнавенидің бір бөлігі) қоныстанды, кейін ол онда қайтыс болды. 1866 жылдан бастап қала Kis Küküllő округінің астанасы болды, бұл мәртебе Küküllővár (қазіргі Cetatea de Baltă) немесе Erzsébetváros (қазіргі Dumbrăveni) қалаларымен кезектесіп отырды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қалада көптеген әкімшілік және әлеуметтік-экономикалық құрылыстар салынған кезең қаланың дамуына үлкен серпіліс берді. 1912 жылы елді мекен қала мәртебесіне ие болды. Метан кен орындарының табылуы қала тарихын түбірінен өзгертті: 1915 жылдан кейін жеке үйлерге газ таратылды.
For centuries, until the area was ceded to Romania after the Treaty of Trianon following World War I, the city was a local administrative center inside the Kingdom of Hungary and later within Austria Hungary. During the Hungarian Revolution of 1848, Târnăveni was included in the administrative units of Romanians resisting the Hungarian revolutionary government, and, as part of the 3rd Legion Cetatea de Baltă, provided soldiers for the army of Avram Iancu. Its prefect was Vasile Moldovan, who was ultimately defeated and settled in Boziaș (now a neighborhood of Târnăveni), where he later died. After 1866, the city served as the capital of Kis Küküllő comitatus, alternating this attribute with Küküllővár (today's Cetatea de Baltă) or with Erzsébetváros (today's Dumbrăveni). The late 19th and early 20th centuries, a period when many administrative and social economic facilities were built in the town, marked an urban evolution. In 1912, the locality was raised to the rank of city. The discovery of methane deposits radically changed the city history: gas was supplied to private residences after 1915.
Соғыс аралығы
1918 жылы 1 желтоқсанда Алба-Юлияда өткен Ұлы ұлттық ассамблеяға тұрғындар өкілдерін жіберді. Трансильвания Румыния Корольдігінің провинциясына айналғаннан кейін, қала Târnava Mică округінің әкімшілік орталығына айналды. 1920-1926 жылдары Târnava Sânmărtin, кейін Diciosânmartin деп аталған елді мекен 1941 жылы ресми түрде Târnăveni деп өзгертілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кальций карбиді және кальций цианамиді зауыты, одан кейін азот, сосын кокс зауыты салынды. 1936 жылы Târnăveni қаласында синтетикалық аммиак өндіру орнатылды, ол әлемдегі алғашқы осындай нысан болды – келесі жылдары осы процеске қатысқан компания қару-жарақ өндіруге көшті. Әкімшілік сарай мен аурухана қаланың кеңею кезеңінде салынды – соңғысында Cetatea de Baltăдан шыққан Пархон Константин Иоан атты танымал дәрігер пациенттерін қабылдаған.
The inhabitants sent representatives to the Great National Assembly held in Alba Iulia on December 1, 1918. Once Transylvania became a province of the Kingdom of Romania, the town became the administrative seat of Târnava Mică County. Named Târnava Sânmărtin during 1920–1926, and later Diciosânmartin, the locality officially became Târnăveni in 1941. After World War I, a calcium carbide and calcium cyanamide factory was set up, followed by a nitrogen and later by a coke factory. In 1936, an installation of synthetic ammonia production was set in Târnăveni, the first of this type in the world — over the following years, the company involved in the latter process switched to weapons manufacturing. The administrative palace and the hospital were both built during the urban expansion — the latter was where the famous physician Constantin Ion Parhon, whose family was originally from Cetatea de Baltă, used to consult his patients.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылғы 29 сәуірде қала Дициосанмәртиннен Тарнавениге аты өзгертілді. 1944 жылы Румыния Орталық державалармен байланысын үзгеннен кейін, одақтастарға қосылып, қаланы неміс әскерлерінен қорғаған 230 румыниялық әскер жергілікті зиратта көмілген.
On 29 April 1941, the city was renamed from Diciosânmărtin to Târnăveni. 230 Romanian soldiers who, after Romania parted with the Axis and joined the Allies in 1944, defended the city against German troops lie buried in the local cemetery.
Коммунистік кезең
Соғыстан кейін қаланың индустриясы үздіксіз дамыды. 1957 жылы елде алғаш рет поливинилхлорид өндірілді. Оңтүстік-шығыс аймағында Gecsat заманауи шыны жасау фабрикасы орналасқан, ол кең ауқымды экспорттық өнімдерді шығарады. Тәрнавени 1998 жылдың 5 қарашасында муниципалитет мәртебесін алды.
After the war, the city's industry witnessed a continuous development. In 1957, for the first time in the country, polychlorinated vinyl was produced here. A modern glassware factory — Gecsat — is situated in the southeast area, and produces a wide range of export products. Târnăveni became a municipality on November 5, 1998.
Яһуди тарихы
1868 жылы еврей қауымы құрылды; алғашқы қоныс аударушылардың арасында Альба-Юлиядан келген сефардтар болды. XIX ғасырдың соңына қарай еврей халқының саны өсіп, жаңа округтік орталыққа тартылып, оның экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды. 1920 жылға қарай 490 еврей болды, бұл халықтың 10 пайызынан асты. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында шағын хасидтік қауым пайда болды. 1918 жылы сионистік қозғалыс басталды.
A Jewish community was established in 1868; among the early settlers were Sephardim from Alba Iulia. By the end of the 19th century, the Jewish population expanded, attracted to the new county capital, and played an important role in its economic development. By 1920, there were 490 Jews, exceeding 10% of the population. A small Hasidic community arose in the interwar period. Zionist activity began in 1918, led by ro.
Демография
2011 жылғы халық санағы бойынша Тәрнавениде 22 075 тұрғын болды, бұл оны Румыниядағы ең ірі 84-ші қала етті; бұрынғы мәліметтерге сәйкес, 1977 жылы 26 073, 1992 жылы 30 520 және 2002 жылы 26 654 тұрғын тіркелді. Халықтың 72,21% румындар, 15,31% венгрлер және 11,24% ромалар құрады. 2021 жылғы халық санағында қаланың халқы 20 604 адамды құрады; олардың 65% румындар, 11,8% ромалар және 11,6% венгрлер болды.
At the 2011 census, Târnăveni had 22,075 inhabitants, making it the 84th largest city in Romania; according to previous records, it had 26,073 inhabitants in 1977, 30,520 in 1992, and 26,654 in 2002. Of the population, 72.21% were Romanians, 15.31% Hungarians, and 11.24% Roma. At the 2021 census, the city had a population of 20,604; of those, 65% were Romanians, 11.8% Roma, and 11.6% Hungarians.
Мәдениет
1962 жылы жергілікті тарих мұражайы ашылды, онда археология, этнография, табиғаттану және нумизматика бөлімдері бөлек орналасқан. 13 ғасырда готика стилінде салынған және 1599 жылы қайта жаңартылған қазіргі унитариян шіркеуінде 1636 жылғы күміс тостаған, сондай-ақ 1678 жылғы күміс табақ және қоңырау сақталған. Корнешти ауылынан келтірілген ағаш православие шіркеуінің ішкі жағы Николае Поп суреттерімен безендірілген. Бозиаш мектебі 1780 жылы құрылды. Қаланың басқа ғимараттарына Румыния православиелік Киелі Үштік соборы (1939–1940 жылдары салынған), Святого Георгия шіркеуі және Рим-католик шіркеуі жатады.
In 1962, the local Museum of History was opened, housing separate sections for archaeology, ethnography, natural science and numismatics. The present day Unitarian Church, built in Gothic style in the 13th century, redecorated in 1599, houses a silver cup from 1636, as well as a silver plate and a bell dating from 1678. The wooden Orthodox Church, brought over from the Cornești village, had its interior painted by Nicolae Pop. The school in Boziaș was set up in 1780. Other buildings in the city include the Romanian Orthodox Holy Trinity Cathedral (built 1939–1940), the Sfântul Gheorghe Church, and the Roman Catholic church.