Кіріспе

Тырнавени (, тарихи Дичосанмартин; венгр: Dicsőszentmárton, ; неміс: Sankt Martin, бұрынғысы Marteskirch) – Румынияның орталық бөлігіндегі Муреш округінің қаласы. Ол Трансильванияның орталық бөлігінде, Тырнава Мика өзенінің жағасында орналасқан. Қала үш ауылды басқарады: Бобохалма (Bábahalma), Боторка (Őrhegy) және Куштельник (Csüdőtelke); соңғысы 2002 жылға дейін Генешти коммунасының құрамында болды. Румын тілінде ол бұрын Дичосанмартин, кейін Тырнава Сынмартин деп аталды.

Тарихқа дейінгі кезең

Археологиялық зерттеулер бұл аймақта адамдардың мыңдаған жылдарға сонатын қалыптасуын көрсетті. 1921 жылы неолиттік елді мекеннің іздері табылды.

Ежелгі дәуір

Сонымен қатар, 135 рим императорлық денарий және екі күміс шар табылған.

Орта ғасырлар

Бұл жер 1279 жылы жер аударулар мен меншік құқығына қатысты құжатта terra Dychen Sent Marton деген атаумен тарихи жағынан куәландырылған. 1502 жылы бұл жер Молдавия князьдары Ұлы Степан мен Петру Рарештің Cetatea de Baltă иелігінің бір бөлігі ретінде қалашық (Орта ғасырлық латынша: oppidum) деп еске алынған. Егістік жердің көп бөлігін жүзімдіктер жапқандықтан, ол "жүзімдік мекені" (неміс тілінде Weinland) деп аталды.

Ерте заманауи кезең

Ғасырлар бойы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Трианон шарты бойынша аймақ Румынияға өткенге дейін, қала Венгрия Корольдігінің және кейіннен Австрия-Венгрияның жергілікті әкімшілік орталығы болды. 1848 жылғы Венгр төңкерісі кезінде Тәрнавени венгр төңкеріс үкіметіне қарсы тұрған румындардың әкімшілік құрамына кірді және 3-ші Легион "Cetatea de Baltă" аясында Аврам Янку армиясына әскер берді. Оның префекті Василе Молдован болды, ол соңында жеңіліп, Бозиашқа (қазіргі Тәрнавенидің бір бөлігі) қоныстанды, кейін ол онда қайтыс болды. 1866 жылдан бастап қала Kis Küküllő округінің астанасы болды, бұл мәртебе Küküllővár (қазіргі Cetatea de Baltă) немесе Erzsébetváros (қазіргі Dumbrăveni) қалаларымен кезектесіп отырды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қалада көптеген әкімшілік және әлеуметтік-экономикалық құрылыстар салынған кезең қаланың дамуына үлкен серпіліс берді. 1912 жылы елді мекен қала мәртебесіне ие болды. Метан кен орындарының табылуы қала тарихын түбірінен өзгертті: 1915 жылдан кейін жеке үйлерге газ таратылды.

Соғыс аралығы

1918 жылы 1 желтоқсанда Алба-Юлияда өткен Ұлы ұлттық ассамблеяға тұрғындар өкілдерін жіберді. Трансильвания Румыния Корольдігінің провинциясына айналғаннан кейін, қала Târnava Mică округінің әкімшілік орталығына айналды. 1920-1926 жылдары Târnava Sânmărtin, кейін Diciosânmartin деп аталған елді мекен 1941 жылы ресми түрде Târnăveni деп өзгертілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кальций карбиді және кальций цианамиді зауыты, одан кейін азот, сосын кокс зауыты салынды. 1936 жылы Târnăveni қаласында синтетикалық аммиак өндіру орнатылды, ол әлемдегі алғашқы осындай нысан болды – келесі жылдары осы процеске қатысқан компания қару-жарақ өндіруге көшті. Әкімшілік сарай мен аурухана қаланың кеңею кезеңінде салынды – соңғысында Cetatea de Baltăдан шыққан Пархон Константин Иоан атты танымал дәрігер пациенттерін қабылдаған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылғы 29 сәуірде қала Дициосанмәртиннен Тарнавениге аты өзгертілді. 1944 жылы Румыния Орталық державалармен байланысын үзгеннен кейін, одақтастарға қосылып, қаланы неміс әскерлерінен қорғаған 230 румыниялық әскер жергілікті зиратта көмілген.

Коммунистік кезең

Соғыстан кейін қаланың индустриясы үздіксіз дамыды. 1957 жылы елде алғаш рет поливинилхлорид өндірілді. Оңтүстік-шығыс аймағында Gecsat заманауи шыны жасау фабрикасы орналасқан, ол кең ауқымды экспорттық өнімдерді шығарады. Тәрнавени 1998 жылдың 5 қарашасында муниципалитет мәртебесін алды.

Яһуди тарихы

1868 жылы еврей қауымы құрылды; алғашқы қоныс аударушылардың арасында Альба-Юлиядан келген сефардтар болды. XIX ғасырдың соңына қарай еврей халқының саны өсіп, жаңа округтік орталыққа тартылып, оның экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды. 1920 жылға қарай 490 еврей болды, бұл халықтың 10 пайызынан асты. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында шағын хасидтік қауым пайда болды. 1918 жылы сионистік қозғалыс басталды.

Демография

2011 жылғы халық санағы бойынша Тәрнавениде 22 075 тұрғын болды, бұл оны Румыниядағы ең ірі 84-ші қала етті; бұрынғы мәліметтерге сәйкес, 1977 жылы 26 073, 1992 жылы 30 520 және 2002 жылы 26 654 тұрғын тіркелді. Халықтың 72,21% румындар, 15,31% венгрлер және 11,24% ромалар құрады. 2021 жылғы халық санағында қаланың халқы 20 604 адамды құрады; олардың 65% румындар, 11,8% ромалар және 11,6% венгрлер болды.

Мәдениет

1962 жылы жергілікті тарих мұражайы ашылды, онда археология, этнография, табиғаттану және нумизматика бөлімдері бөлек орналасқан. 13 ғасырда готика стилінде салынған және 1599 жылы қайта жаңартылған қазіргі унитариян шіркеуінде 1636 жылғы күміс тостаған, сондай-ақ 1678 жылғы күміс табақ және қоңырау сақталған. Корнешти ауылынан келтірілген ағаш православие шіркеуінің ішкі жағы Николае Поп суреттерімен безендірілген. Бозиаш мектебі 1780 жылы құрылды. Қаланың басқа ғимараттарына Румыния православиелік Киелі Үштік соборы (1939–1940 жылдары салынған), Святого Георгия шіркеуі және Рим-католик шіркеуі жатады.