Кіріспе
Деж (; Dés; Desch, Burglos; Desh) – Румыниядағы Трансильваниядағы муниципалитет, Клуж округінде, Клуж-Напокадан солтүстікте орналасқан. Ол Someșul Mic өзенінің Someșul Mare өзенімен қосылатын жерде жатыр. Қала төрт ауылды басқарады: Очна-Дежулуи (Десакна), Пешетра (Пештеш), Пинтик (Олахпентек) және Шомкуту-Мик (Кисомкут). Қала маңызды теміржолдар мен тас жолдардың торабында орналасқан, олар оны Клуж-Напока, Бая-Маре, Сату-Маре, Деда, Бистрица және Ватра-Дорнеймен байланыстырады.
Тарих
Б.з.д. 5500 жылға дейінгі және Старчево–Кёрюш–Криш мәдениетіне жататын артефакттар, сондай-ақ б.з.д. 15 ғасырындағы және қола дәуірінен шыққан Витенберг мәдениетіне жататын артефакттар Дейж аумағында табылды. Сонымен қатар, қола дәуірінде қазіргі қала аумағындағы тұз кен орындарының пайдалануы басталып, дамыды. Темір дәуірінде гето-дактык өркениет пайда болып, кең аумаққа тарады. Сомеш аңғары осы тарихи эволюцияның ажырамас бөлігі болды, бұл аймақтағы археологиялық жаңалықтармен, мысалы, Делул Флорилордегі дак бекінісімен дәлелденеді. Дак соғыстарынан кейін император Траян Дакияның көп бөлігін рим провинциясына айналдырды; қала аумағы Dacia Superior провинциясының, кейін Dacia Porolissensis провинциясының құрамына кірді. Gesta Hungarorum бойынша, Трансильванияның солтүстігі мен солтүстік-батысында орналасқан және Гелу, Глад және Менуморут басқарған влах саяси құрылымдары оныншы ғасырдың басында венгр тайпалары тарапынан басып алынды. Менуморут воеводасы кезінде тұз жолының қорғанысын Окна Дейж және Куздриоарадағы бекіністер, сондай-ақ Уриу мен Уришордағы нығайтылған бекеттер қамтамасыз етті. Венгрия Корольдігінің Трансильванияның орталық және оңтүстік бөліктеріне кеңеюі секлер және неміс қоныс аударушыларының көмегімен жүзеге асырылды. Бірінші неміс қоныс аударушылары 1141–1143 жылдары Дейж аймағына Сату Маре арқылы Дейж, Бистрица, Клуж және Регинге келді. Теңіздің су тасқынынан Голландия мен Фландриядан кетіп, олар осы аймаққа қоныстанды және Дейж қаласын құрды. Сондай-ақ Deésvár пайда болды, бірақ ол ақырында Dés деп өзгертілді. Ол еркін қала болып, патшалық жарғыға ие болды және Шолнок-Добока округінің астанасы болды. 1848 жылғы венгр революциясы кезінде Дейж қаласы венгр армиясының бөлімшелері мен австрия армиясының бөлімшелері арасындағы әскери қақтығыстардың ортасы болды, оған румын шекаралық полктері мен румын шаруалары, полковник Карл фон Урбанның басшылығымен қатысты. Дейжді бақылау үшін ең ірі шайқас 1848 жылдың 24 қарашасында Бунгар орманында өтті және қала аумағында жалғасты. Майор Миклош Катона басқарған венгр күштері фон Урбан тарапынан Надьбаньяға қарай жеңіліске ұшырады. Бұл шайқаста 150-ден астам адам қаза тапты, олардың құрметіне 1889 жылы "Ұйықтаған арыстан" ескерткіші орнатылды. Қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан Дейж түрмесі 1894 жылы құрылысын аяқтады. 1918 жылдың 1 желтоқсанында Дейжтен келген он бір делегат Алба-Юлиядағы Румыния Ұлттық Ассамблеясына қатысты, ол Трансильванияның Румыниямен бірігуін жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан және одан кейінгі венгр-румын соғысынан кейін румын армиясы 1918 жылдың 21 желтоқсанында қалаға кірді, ал кейін қала Румынияның құрамына кірді. Соғыс аралық кезең Дейж қаласына маңызды өзгерістер әкелді, бұл оның дамуына және жаңғыруына мүмкіндік берді, оның мэрі Корнел Поп 1920 жылдың мамыр айында осы лауазымға келді. 1925 жылдан 1938 жылға дейін қала Сомеш округінің орталығы болды, содан кейін ол Цинтул Кришуридің құрамына кірді. 3 мамырда қала әкімшілігі Бунгар орманында яһудилерді геттоға айналдыру акциясын бастады, онда Дейжтен 3700 яһуди және округтің басқа жерлерінен 4100 яһуди тұтқындалды. Дейж геттосының жұмыс істеу кезінде яһудилерге жаман қаралды, азаптап, аштықтан қырылды. Яһудилерді нацистік өлім лагерлеріне тасымалдау үш кезеңмен жүк вагондарымен жүзеге асырылды: бірінші тасымалдау 28 мамырда 3150 яһудиді депортациялады; екіншісі 6 маусымда 3360 яһудиді депортациялады; үшіншісі 8 маусымда соңғы 1364 яһудиді депортациялады. Депортацияланғандардың көпшілігі Аушвиц-Биркенау лагерінде өлтірілді, 800-ден астам адам аман қалды. 2011 жылғы халық санауы бойынша қалада 33 497 адам тұрады, олардың 81,8% румындықтар, 11,3% венгрлер, 1,0% рома және 0,1% басқа ұлт өкілдері.