Кіріспе
Исламдық қайырымдылық вақфы 2=Иордания Иерусалимде вақф тағайындады. Вақф (وَقْف; , көпшесі – awqaf أَوْقَاف), сондай-ақ хабс (حَبْس, көпшесі – ḥubūs حُبوس немесе aḥbās أَحْباس) деп аталады, немесе mortmain мүлкі – ислам заңы бойынша берілмейтін қайырымдылық вақфы. Әдетте, мұсылман діни немесе қайырымдылық мақсаттары үшін ғимарат, жер учаскесі немесе басқа да мүліктер сыйға тартылады, оларды қайтарып алу ниеті болмайды. Қайырымдылық қорлары сыйға тартылған мүлікті басқаруға құқылы. Мұндай вақф құрушы адам вакиф ("қорғаншы") деп аталады, ол мүлікті басқару үшін мутавалли ("сенімді") пайдаланады және одан түсетін кірістің бір бөлігімен ақы төлейді. Османдық Түрік заңдарында және кейіннен Палестинадағы британдық мандат кезінде вақф – мемлекет пайдаланатын жер (немесе мүлік) ретінде анықталды, одан мемлекеттік кірістер діни қорына кепілдік берілді. Бұл мемлекетке ислам заңдарына сәйкес әлеуметтік қызметтер көрсетуге және мәдени және тарихи ескерткіштерді сақтауға мүмкіндік береді. Вақф жүйесі бірнеше хадистерге негізделген және исламнан бұрынғы мәдениеттердегі тәжірибелерге ұқсас элементтерді ұсынса да, вақф деп аталатын толыққанды исламдық заңдық формасы біздің эрамыздың 9 ғасырына дейін қалыптасқан (төменде қараңыз).
2=the Jordan appointed Jerusalem waqf
A waqf (وَقْف; , plural awqaf أَوْقَاف), also called a ḥabs (حَبْس, plural ḥubūs حُبوس or aḥbās أَحْباس), or mortmain property, is an inalienable charitable endowment under Islamic law. It typically involves donating a building, plot of land or other assets for Muslim religious or charitable purposes with no intention of reclaiming the assets. A charitable trust may hold the donated assets. The person making such dedication is known as a waqif ('donor') who uses a mutawalli ('trustee') to manage the property in exchange for a share of the revenues it generates. In Ottoman Turkish law, and later under the British Mandate of Palestine, a waqf was defined as usufruct state land (or property) from which the state revenues are assured to pious foundations. It allows the state to provide social services in accordance with Islamic law while contributing to the preservation of cultural and historical sites. Although the waqf system depended on several hadiths and presented elements similar to practices from pre Islamic cultures, it seems that the specific full fledged Islamic legal form of endowment called waqf dates from the 9th century AD (see below).
Терминология
Сунни заң ғылымында уақф, сондай-ақ уақф (وَقْف; көпше أَوْقاف, awqāf; vakıf) деп те жазылады. Хабс (حَبْس) және осыған ұқсас терминдерді негізінен Малики заңгерлері қолданады, олардың ішінде хабс (حُبْس) немесе хубус (حُبْوس) деп те аталады, ал француз тілінде habous деп жиі аударылады. Хабс және ұқсас терминдер Осман империясы кезінде қолданылған, түрікше вакыф сөзінен шыққан және француз тіліндегі еңбектерде де кездеседі. Ислам заңдарына сәйкес, уақф ретінде берілген мүлікті сатуға, беруге немесе сыйға беруге болмайды. Уақиф мүлікті ауызша немесе жазбаша түрде уақф деп жариялағаннан кейін, ол заң бойынша Алланың (с.ғ.с.) меншігі болып есептеледі және қайырымдылықпен әлеуметтік қызмет ретінде "отбасылық және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру" үшін пайдаланылуы керек. Уақф мүлкі екі санатқа бөлінеді: жылжымалы немесе жылжымайтын. Жылжымалы активтерге ақша немесе акциялар жатады, олар білім беру, діни немесе мәдени мекемелерді, мысалы медреселерді (ислам мектептері) немесе мешіттерді қаржыландыру үшін қолданылады. Медреселер мен мешіттердің өзі жылжымайтын активтердің мысалы болып табылады, яғни қоғамдық пайдалануға арналған жер немесе құрылыстар. Соңғыларының маңызды функциясы – кедейлерге баспана және қоғамдық кеңістіктер ұсыну, олар мавқуф ‘алайх (пайда алушылар) деп аталады. Бахаэддин Едиилдиз уақфты үш элементтен тұратын жүйе ретінде анықтайды: хайрат, ақарат және уақф. Хайрат, хайрдың көпше түрі, «жақсылықтар» дегенді білдіреді және вакиф ұйымының артындағы мотивациялық факторды көрсетеді; ақарат – мүліктің негізгі бөлігіне қатысты және сөзбе-сөз «тұрақсыз мүлік» дегенді білдіреді, оның ішінде табыс әкелетін көздер, мысалы базарлар (бедестендер, арастастар, ханс және т.б.), жерлер және моншалар бар; ал уақф, тар мағынасында, вакиф шартында міндеттелген қызметтерді ұсынатын мекемелер, мысалы медреселер, қоғамдық асханалар (имареттер), кәрвансарайлар, мешіттер, кітапханалар және т.б. Бір риуаятта былай делінген: «Ибн Умар хабарласады, Умар ибн әл-Хаттаб Хайбарда жер алды, содан кейін ол Мұхаммедке (с.ғ.с.) келіп, оған кеңес сұрады. Мұхаммед (с.ғ.с.): «Егер қаласаң, бұл мүлікті сатуға болмайтын етіп, одан түсетін табысты қайырымдылыққа бер» деді. Ол Умардың оны садақа ретінде бергенін, жердің өзі сатылмауы, мұрагерлікке қалдырылмауы және сыйға берілмеуі керектігін айтады. Ол оны кедейлерге, туысқандарға, құлдарға, джихадқа, саяхатшыларға және қонақтарға берді. Оны басқарушы дұрыс пайдаланса немесе одан байымайтын досын тойдырса, ешқандай кінәсі болмайды». Тағы бір хадисте Мұхаммед (с.ғ.с.): «Адам өлген кезде одан үш нәрсе ғана қалады: үздіксіз қайыр-садақа, пайдалы білім және оның үшін дұға ететін бала» деді.
Негізін қалау
Ислам заңы уақф құру процесіне қатысты бірнеше заңдық шарттар қояды.
Пайдаланушылар
Вакфтың алушылары жеке тұлғалар мен қоғамдық пайдалы нысандар болуы мүмкін. Вакфты құрушы, кімдердің жәрдем алуға құқылы екенін белгілей алады (мысалы, құрушының отбасы, тұтас қауым, тек мұқтаждар, жолаушылар). Мешіттер, мектептер, көпірлер, зираттар және су тартар орналасқан жерлер сияқты қоғамдық пайдалы нысандар вақфтан пайда көре алады. Қазіргі заманғы заңнама вақфты "қайырымдылық мақсатындағы" және "отбасылық" вақф деп бөледі. "Қайырымдылық мақсатындағы" вақфтың алушылары – халық немесе мұқтаждар, ал "отбасылық" вақфта құрушы өзінің туыстарын алушылар ретінде тағайындайды. Бірнеше алушы да болуы мүмкін. Мысалы, құрушы кірістің жартысын отбасына, ал қалған жартысын мұқтаждарға беруді шарттастыруы мүмкін.
Құрылтай туралы декларация
Құрылтай туралы декларация көбінесе жазбаша құжат түрінде болады, оған ауызша мәлімдеме қоса берілуі мүмкін, бірақ көптеген ғалымдар мұны міндетті деп санамайды. Декларацияның түріне қарамастан, көптеген ғалымдар (Ханафи, Шафии, кейбір Хәнбали және Имами шия мектептері) оның игілік алушыларға тапсырылғанға дейін немесе олардың пайдалануына берілгенге дейін міндетті емес және өзгертілмейтін болып санайды. Бірақ, олар пайдалануға берілгеннен кейін, уақф жеке институт ретінде құрылады. Малики мектебінің пікірінше, уақфтың тоқтатылуы оның құрылтай туралы декларациясында белгіленуі мүмкін. Уақф, оның тоқтату шарттары орындалғанда (мысалы, соңғы игілік алушы) мерзімі бітіп, уақф мүлкі негізін қалаушыға немесе оның мұрагерлеріне қайтарылады.
Тарих және орналасқан жері
Мұхаммед пайғамбарға байланысты дәстүрлер ислам тарихының бастапқы кезеңдерінен-ақ уақф институтын дамытуға ықпал етті. Екі ең көне белгілі уақф инамы (құжат) 9 ғасырға, ал үшіншісі 10 ғасырдың басына жатады, олардың үшеуі де Аббасидтер кезеңіне сәйкес келеді. Ең ерте жазылған уақф инамы 876 жылға дейін барып жетеді және қазір Түркия мен Ислам өнері мұражайында сақталатын Құранның көп томдық нұсқасына қатысты.
Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясында тіркелген вақфтардың жалпы саны 33 229-ға жетеді.
Иерусалим
XVI ғасырда Сүлеймен Шайлының әйелі Хасеки Сұлтанның қайырымдылық кешені құрылды және ол 26 ауылға қызмет көрсетті; осы мекемеге дүкендер, базар, екі сабын зауыты, 11 ұн диірмені және Османлы Сириясында (қазіргі Палестина, Израиль және Ливан) орналасқан екі монша үйі де кірді. Мемлекеттік вақф кеңестері өз кезегінде аудандық вақф комитеттерін, мандатты вақф комитеттерін және жеке вақф мекемелері үшін комитеттер құру арқылы вақф мүлкін басқару, реттеу және қорғау жұмыстарын жүзеге асырады.
Занзибар
Шығыс Африкадағы вақфтың тарихи бастауын анықтау қиын болғанымен, бұл практика 17 ғасырда Оман сұлтаны Сәйід Саид Занзибар мен Шығыс Африка жағалауындағы билігін бекіткеннен кейін ресмилене бастады. Осыған дейін археологиялық зерттеулер Свахили жағалауында 8 ғасырға дейін сонатын бірнеше ескі мешіттерді анықтады, олар бейресми вақфтар деп саналады. Вақфтың ресми түрде қалыптасуы 1820 жылы Сұлтан Сәйідтің Оман сұлтандығын Занзибардың Тас қаласына көшірген кезде басталды. Бұл вақфтың ислами жазбалардағы міндеттіліктен патшалық отбасының заңдылығын қамтамасыз ететін жергілікті және орталықтандырылған институционалдық практикаға өзгеруін білдірді. Осы кезден бастап Шығыс Африка архипелагының порты қалаларының қала құрылысы вақф практикаларымен қалыптасты. Осылайша, Үлкен Тас қаланың көп бөлігі ақсүйектердің тегін тұруы немесе зираттары үшін қолжетімді вақф меншігіне айналды, оның шамамен 6,4% кедейлерге арналған қоғамдық тұрғын үй болды. Занзибардағы экономикалық өзгерістердің вақф практикасын ұзақ уақыт бойы қалыптастырғанын атап өту маңызды. Оман билігі кезінде құлдық пен ақшалай дақылдар индустриясы гүлденді, әсіресе дәмдеуіштерді экспорттау Оман аристократиясының элиталық тобын нығайтты. Теңсіздік күшейген жағдайда, ақсүйектер құлдар мен шаруаларға қоғамдық тұрғын үй, сондай-ақ мешіттер, медреселер және тегін тұру мен өңдеуге арналған жерлерді ұсыну үшін вақфты пайдаланды. Мысалы, Тас қаладағы барлық 66 мешіт жеке қаржыландырылып, ақсүйек вақифтерге тиесілі болды, бұл олардың әлеуметтік мәртебесінің және аудандарына деген адалдығының көрсеткіші болды. Бұл жүйе бойынша Тас қаланың сәулеттік құрылысы толығымен Сұлтандық пен оның ақсүйектер желісімен басқарылды. Бұл элиталарға вақф арқылы зекет беруге мүмкіндік берді, сонымен бірге жергілікті халықты бақылауды қамтамасыз ету құралы ретінде екі есеге артты. Шығыс Африка архипелагы 1860 жылдан 1880 жылға дейін элиталық таптың жеке меншігіне қауіп төндіретін экономикалық құлдырауды бастан кешті. Жер иелері өздерінің меншігін шетелдік инвесторларға сатуға немесе ипотекаға беруге мәжбүр болған кезде, вақф қарыз шартында мүлікті заң жүзінде қорғау құралына айналды. Мүлікті халыққа беру арқылы аристократия өз байлығын сақтап қалуға тырысты, сонымен бірге жалпы халыққа жер, қаржылық қолдау және мешіттер сияқты қоғамдық кеңістіктер берді. 1890 жылы Занзибар Ұлыбританияның протектораты болған кезде аралдың жартысына жуығы вақф меншігіне тиесілі болды. Бақылау орнату үшін британдықтар вақфты жекешелендіруге немесе оларға әкімшілік бақылауға ие болуға тиіс екенін түсінді. Кейіннен барлық вақф мүліктерін отаршылдық бюрократияға қосу туралы бірқатар жарлықтар шығарылды. 1905 жылы Вақф комиссиясын құрған Вақф мүлігі туралы жарлық британдық шенеуніктер мен аралға белгілі бір ықпал ету дәрежесін сақтаған Сұлтандықты білдіретін исламдық биліктің аз бөлігінен тұрды. Бұл ауысу вақфтың мемлекеттік аппаратқа одан әрі ресмиленуімен белгіленді, бұл ағылшыздарға мемлекеттік пайдаланылатын активтерді сақтау мен күтіп ұстауға, сондай-ақ олардан түсетін артық кірістерге тікелей бақылау жасауға мүмкіндік берді. Бұл британдық отаршылдықтың суахили мәдениетін "исламнан шығару" және "арабтандыру" деп атаған әрекетінің бір бөлігі болды, бұл стратегия Оманның ықпалынан арылу үшін қолданылды. Мазруи бұл туралы суахили тілінде сөйлегенмен, оны британдықтардың вақф практикасының негізін құрайтын исламдық құндылықтарынан ауытқуынан да көруге болады. Бастапқыда әлеуметтік қызмет көрсетуге арналған қайырымдылық практика ретінде қарастырылған нәрсе қоғамдық әл-ауқаттан гөрі пайда табуға назар аударумен алмастырылды. Бұл Оман билігі кезінде жоғары және төменгі таптар арасында қалыптасқан әлеуметтік және саяси қатынастарды бұзды, өйткені вақфты басқаруға арналған негізгі құндылықтар аудармада жоғалды. 1963 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін бір жыл өткенде Занзибар революциясы Афро Ширази партиясының (АШП) басшылығымен жаңа үкімет орнатты. Революцияның маңызды бөлігі араб текті Занзибар элитасын қудалау болды. Бұл жердің едәуір бөлігін, оның көп бөлігі вақф болған, жаңа тәуелсіз мемлекет өздерінің социалистік даму бағдарламасының бөлігі ретінде мемлекет меншігіне алды. Бұл революция Занзибардағы вақф институттарының шешуші бұрылыс нүктесін көрсетеді, атап айтқанда, бұл активтердің "жария" меншігі, бұл вақиф қажеттілігін жойды. Осылайша, вақф орталықтандырылған мемлекет реттейтін саяси институт ретінде одан әрі бекітілді, ал оны мутаваллилер басқарды. Бұл Тас қаланың ең кедей тұрғындарына вақиф отбасыларының туыстарына бұрын арналған вақф ғимараттарында тұруға мүмкіндік берді. Бұл жақсы жаңалық сияқты көрінсе де, барлық вақф мүліктерін мемлекеттендіру мемлекеттің жеке бақылаудағы вақфты сақтауға мүмкіндігі болмауына байланысты көптеген мүліктердің жоғалуына және қирауына әкелді. Боуэннің айтуынша, исламды ұстану кезінде мұсылмандар "әмбебап ислам императивтерімен (жергілікті түсінілгендей) және нақты қоғамға енгізілген құндылықтар арасындағы қақтығыс мәдени тәртіптерімен диалогқа түседі". Боуэн ислами ритуалдарының контексте қалай орындалатынын талдағанымен, бұл логика Занзибардағы вақф тарихының "жергілікті мәдени мәселелермен" және "әмбебап жазбалар императивтерімен" қалыптасуына да қатысты деп айтуға болады. Шындығында, бұл қақтығыс вақфтың Занзибарда тарихи түрде қос мақсатқа қызмет еткенінде көрінеді; қайырымдылықтың ислами заңының бұзылмас ережесін қанағаттандыру және осы арқылы қоғамдық әл-ауқатты қамтамасыз ету, сонымен бірге билік класының төменгі таптардың тәуелділігін сақтау үшін пайдаланатын құрал ретінде екі есеге арту. Бұрынғысы вақф институттарының нормативтік негізі ретінде жазбаларға негізделгендей сақталғанымен, соңғысының сипаты мен динамикасы Занзибардағы режимдердің өзгеруіне байланысты болды. Оман билігі кезінде вақф аристократиялық класс үшін ислами ізгіліктің сыртқы демонстрациясы ретінде қабылданды, сонымен бірге қоғамдық тұрғын үй, білім беру мекемелері және мешіттер сияқты діни институтлар арқылы құлдар мен жергілікті халықты бақылау құралы ретінде де қызмет етті. Экономикалық құлдырау элитаның позициясына қауіп төндірген кезде, ақсүйектер өздерінің меншігін сатудан немесе ипотекаға беруден сақтау үшін вақфты пайдаланды, осылайша практиканың экономикалық функциясын өзгертті. Британдықтар Занзибарды бақылауға алып, вақфты одан әрі саяси институт ретінде ресмилендіргеннен кейін, ол жергілікті халықты мәдени түрде бұрмалау және оны оның арабтық бастауынан біртіндеп құтылу үшін пайдаланылды. Бұл тәуелсіздіктен кейін де жалғасты, жаңа тәуелсіз мемлекет барлық вақф мүліктерін мемлекеттендіру арқылы арабтық ықпалды одан әрі жоюға тырысты.
Басқа
Вакф институттары мұсылман әлемінің барлық аймақтарында кең таралған жоқ. Батыс Африкада осы институттың сирек мысалдары ғана кездеседі, көбінесе Массина империясының Тимбукту және Дженне аймақтарымен шектелген. Оның орнына, исламдық Батыс Африка қоғамдары тұрақты емес қайырымдылық актілеріне көбірек мән берді. Сарабз Иллифтің сөзіне қарағанда, мұны Батыс Африканың "жекеше жомарттық" дәстүрімен түсіндіруге болады. Имам өз беделін арттыру үшін қайырымдылықты жинап, таратушы ретінде өзін таныстыратын. Хамас пікірінше, тарихи Палестинаның барлық аумағы исламдық вақф болып саналады. Оңтүстік-Шығыс Еуропада Босния және Герцеговинада вақф жүйесі бойынша салынған бірнеше жер бар, мысалы Горни Вакуф және Дони Вакуф.
Мектептер мен ауруханаларды қаржыландыру
Исламның вақф заңы мен медреселердің негіздері 10 ғасырға қарай толыққан соң, Ислам елдері бойынша бимарстан ауруханаларының саны арта түсті. 11 ғасырда көптеген Ислам қалаларында бірнеше аурухана болды. Вақф траст мекемелері ауруханаларды түрлі шығындарға қаржыландырды, оның ішінде дәрігерлердің, көз дәрігерлерінің, хирургтардың, химиктердің, фармацевттердің, үй қызметшілерінің және басқа да қызметкерлердің жалақысы, тағам мен дәрі-дәрмек сатып алу; аурухана жабдықтары, мысалы, төсек, матрас, ыдыс-аяқ және хош иіс заттар; сондай-ақ ғимараттарды жөндеу. Вақф трасттары медициналық мектептерді де қаржыландырды, ал олардың кірістері оларды күтіп ұстау және мұғалімдер мен студенттерге жалақы төлеу сияқты түрлі шығындарды қамтыды. Әр вақфтың уақиф (құрылтайшы), мутавилли (қамқоршы), қади (судья) және иеленушілері болуы міндетті. Вақф және траст бойынша «мүлік сақталады, ал оның пайдалану құқығы белгілі бір тұлғалардың пайдасына немесе жалпы қайырымдылық мақсатына бағышталады; негізгі капитал иеліктен шығарылмайды; кейбір иеленушілердің пайдасына өмір бойына иелік ету құқығымен мүлік құруға болады» және «мұрагерлік заңына немесе мұрагерлердің құқықтарына қарамастан; және сенімгерлер немесе мутавиллилерді кезегімен тағайындау арқылы үзіліссіздік қамтамасыз етіледі». Исламдық вақф пен ағылшын трастының арасындағы басты айырмашылық – «вақфтың белгілі бір мақсаты тоқтаған жағдайда, қайырымдылық мақсаттарына кері қайтарылуы», бірақ бұл айырмашылық уақф хаириге (қайырымдылыққа бағышталған вақф) емес, уақф халиге (исламдық отбасылық траст) қатысты. Тағы бір айырмашылық – ағылшынның траст мүлігіне қатысты «заңды иелік құқығын» сенімгерге беруі, бірақ «сенімгер әлі де сол мүлікті иеленушілердің мүддесі үшін басқаруға міндетті болды». Осы тұрғыдан алғанда, «ағылшын сенімгерінің рөлі мутавалли рөлінен айтарлықтай ерекшеленбейді». Англияда жеке сенімгерлік құқығы 12-13 ғасырларда крест жорықтары кезінде қалыптасты. Әділеттік принциптерін қолданып, Канцелярия соты жерлерін уақытша қараушыларға тапсырған, крест жорықтарына кеткендердің құқықтарын қорғады. Бұл дамуға Таяу Шығыстағы вақф институттарының әсер еткен болуы мүмкін деген пікір бар.