Кіріспе

Сақталған викинг кемесі

Осеберг кемесі (норв. Osebergskipet) – Норвегияның Вестфолд округіндегі Тёнсберг қаласының жанындағы Осеберг шаруа қожалығындағы үлкен зиратта табылған, жақсы сақталған викинг кемесі. Бұл кеме викинг дәуірінен жеткен ең құнды мүліктердің бірі деп мойындалады. Кеме және оның бір бөлігі Норвегияның Осло қаласының батыс жағындағы Бигдойдағы Викинг кемелері мұражайында көрсетілуде. Осеберг зиратынан кемені қазу жұмыстарын 1904–1905 жылдары швед археологы Габриэль Густафсон және норвегиялық археолог Хакон Шетелиг жүргізген. Зиратта екі әйел адамның қаңқасымен қатар көптеген зират заттары да табылған. Кеменің ғылыми зерттеу нәтижесінде оның 834 жылдан бұрын жерленбегені анықталды, алайда оның құрылымының кейбір бөліктері 800 жылға дейін соққан, ал басқа бөліктері одан да көне болуы мүмкін.

Құрылымы

Кеме – карв, клинкерленген құрылыс, негізінен еменнен жасалған. Ұзындығы мен ені шамамен 7 метр, ал мастысының биіктігі шамамен 7 метр. Кемеде 15 жұп ескек тесігі бар, оны 30 адамға дейін ескекпен жылжытуға болады. Басқа да жабдықтарға кең рульдік ескек, темір якорь, көпір және су шығару құралы кіреді. Кеменің басы мен қабырғасы ерекше "ұстап тұрған аң" стиліндегі, сондай-ақ Озеберг стилі деп белгілі күрделі ағаш оюларымен әсем безендірілген. Түпнұсқа кемені ұсынылған жаңа музейге көшіру мәселесі талқыланғанда, кемені зақымдамай көшірудің мүмкіндігі жан-жақты зерттелді. Осы процестің бір бөлігі ретінде кеменің сырты мен ішкі бөлігінің өте егжей-тегжейлі фотосуреттері мен лазерлік скандары жасалды.

Көшірмесі

2004 жылы Oseberg кемесінің көшірмесін жасауға талпыныс жасалды. Норвегия және Данияның кәсіби құрылысшылары, ғалымдары мен еріктілерінен құралған ұжым бұл жаңа әрекетке қатысты, ал кемеге жасалған фотосуреттер мен лазерлік скандар құрылысшыларға тегін қолжеткізілді. Осы жаңа әрекет барысында кеме алғашқы қалпына келтіру кезінде кейбір арқалықтардың зақымдалғаны және кемеге еңкейтіндей өзгерістер енгізілгені анықталды, бұл факт бұрын назарда болмаған. Бұл "Дроннинген" деп аталған бұрынғы көшірменің батып кетуіне себеп болуы мүмкін; бұл алдыңғы әрекет осы мәліметтердің болмауынан сәтсіз аяқталған. 2010 жылы "Сага Осеберг" деп аталатын жаңа қайта құру жобасы басталды. Дания мен Норвегиядан алынған ағаштарды және викинг дәуіріндегі дәстүрлі құрылыс әдістерін пайдалана отырып, осы жаңа Oseberg кемесі сәтті аяқталды. Жаңа кеме 2012 жылдың 20 маусымында Тенсберг қаласынан суға жіберілді. Кеме өте жақсы жүзіп, 2014 жылдың наурыз айында ашық теңізге, Færder бағытында шықты; кеме толық желкенмен 10 түйін жылдамдыққа ие болып, өте жақсы өнер көрсетті. Қайта құру сәтті аяқталды және Oseberg кемесінің құрлықтағы жай ғана бейіт емес, теңізде жүзе алатынын көрсетті.

Адам қалдықтары

Кемедегі қабірден екі әйелдің сүйектері табылды. Олардың біреуі шамамен 80 жаста болған, артритпен ауырған. Ересек әйелде Морганни синдромы да болған, бұл оған еркек сипатты және сақалды сыртқы түрін беруі мүмкін еді. Екіншісі бастапқыда 25-30 жаста деп есептелген, бірақ тіс түбірінің мөлдірлігін талдау оның жасы үлкен екенін көрсетті (50-55 жаста). Өмірінде қайсысының маңыздырақ болғаны немесе біреуі екіншісімен бірге өлімге дейін құрбан болған-жоқ дегені белгісіз. Жас әйелдің жағалау сүйегі сынған, бастапқыда ол адам құрбандығының белгісі деп ойланған, бірақ жан-жақты тексеру сүйек бірнеше апта бойы біту үстінде болғанын көрсетті. Қабірдегі заттардың көптігі және жерлеу рәсімінің сәні бұл жерлеудің өте жоғары мәртебелі екенін көрсетеді. Бір әйел өте әдемі қызыл жүн көйлек киген, оның өрнегі ромб тәрізді (ұлпақ тауар), ал үстінен жұқа ақ зәрделі орамал жамылған, екіншісі қарапайым көк жүн көйлек пен жүн орамал киген, бұл олардың әлеуметтік жағдайында белгілі бір айырмашылық болғанын көрсетеді. Ешбір әйел толығымен жібектен тігілген киім кимеген, бірақ қызыл көйлектің астындағы киімге жібек жолақтары тігілген. Қабірдегі ағаштардың дендрохронологиялық талдауы жерлеудің 834 жылдың күзінде жасалғанын көрсетті. Жоғары мәртебелі әйелдің кім екені белгісіз, бірақ ол Йнглинг руынан шыққан Аса патшайымы, Қара Хафданның анасы және Харальд Әдемі Шаштың әжесі болуы мүмкін. Әйелдердің сүйектерін зерттеу нәтижесінде олардың Норвегиядағы Агдер аймағында, сондай-ақ патшайым Асаның тұрған жерінде өмір сүргені анықталды. Алайда, бұл теорияға қарсылық білдіріліп, кейбіреулер оның шаман болғанын айтады. Кемеде 14 жылқының, бір өгіздің және үш иттің сүйектері де табылды. Осло университетінің профессоры Пер Холк айтуынша, жас әйелдің митохондриялық гаплогруппасы U7 екені анықталған. Оның аналық әулеті Понт аймағынан, шамамен Ираннан Норвегияға келген. Дегенмен, үш келесі зерттеу бұл нәтижелерді растамады, сондықтан сүйек үлгілерінде аз ДНК болған немесе олар қолдану кезінде ластанған болуы мүмкін. Скелет фрагменттерін зерттеу олардың өмірі туралы қосымша мәліметтер берді. Жас әйелдің тістерінде 9 ғасырда сирек кездесетін сәндік зат – металл тіс тазартқыш пайдаланғаны байқалды. Екі әйелдің де диетасының негізгі бөлігі еттен тұрған, бұл викингтердің көпшілігі балық жеген кездегі тағы бір сәндік ерекшелік. Алайда, олардың туыс екенін анықтау үшін жеткілікті ДНК болмады. Әйелдер бір төсекте бірге табылған.

Ауыр жүк

Ежелгі заманда қабірдің іші бұзылып, қымбат металдан жасалған заттар табылмаған. Дегенмен, 1904–1905 жылдардағы қазба жұмыстары барысында көптеген күнделікті қолданыстағы заттар мен артефакттар табылған. Олардың ішінде әсем әшекейленген төрт сана, тегіс ойылған дөңгелекті ағаш арба, төсек тіректері, ағаш сандықтар, сондай-ақ «Будда қамыты» (Будда bøtte) деп аталатын, қола мен эмальмен жасалған қамыт тұтқасының әшекейі – отырысқан күйде аяқтарын кесіп отырған адам бейнесі болған. Қамыт тис ағашынан жасалған, мыс жолақтармен бекітілген, ал тұтқасы Будданың лотос позындағы бейнесімен салыстырылатын екі антропоморфтық фигураға қосылған, бірақ байланысының болуы күмәнді. Ирландияның арал өнеріндегі, мысалы, Дурроу кітабындағы Інжіл кітаптарындағы адам бейнелерімен ұқсас боялған эмальді денелер арасындағы байланыс маңыздырақ. Ауыл шаруашылығы мен үй шаруасында қолданылатын қарапайым құралдар да табылды. Тоқыма өнімдеріне жүннен жасалған киімдер, импортталған жібек және тар жолақты кілемдер кірген. Осеберг жерлеуі – викинг дәуірінің тоқыма өнімдерінің сирек кездесетін көздерінің бірі, ал ағаш арба – осы күнге дейін табылған жалғыз толық сақталған викинг дәуірінің арбасы. Төсек тірегінде валькнут символы деп аталатын белгінің сол дәуірде қолданылған сирек мысалдарының бірі көрсетілген. Ағаш артефакттарды сақтау мәселесі әлі де шешілмей тұр. 2011 жылдың 3 мамырында, кеме туралы пікірталас басталғанына он үш жыл өткен соң, Норвегияның білім министрі Кристин Халворсен кемені Бюгдойдан жылжыту жоспары жоқ екенін мәлімдеді.