Екі кодтау теориясы

Кіріспе

Таным теориясы

Екілік кодтау теориясы – ақыл-ойдың ақпаратты екі түрлі арнада өңдейтінін көрсететін таным теориясы; сөздік және сөздік емес. Оны 1971 жылы Батыс Онтарио университетінің профессоры Аллан Пайвио ұсынған. Бұл теорияны жасау кезінде Пайвио психикалық бейнелердің қалыптасуы оқуға көмектеседі, себебі суреттің артықшылығы әсері бар деген ойды пайдаланды. Пайвионың айтуынша, адам оқыған материалды кеңейтудің екі жолы бар: сөздік байланыстар және бейнелер. Екілік кодтау теориясы ақпаратты бейнелеу үшін сезімдік бейнелер мен сөздік ақпараттың да қолданылатынын көрсетеді. Бейнелер мен сөздік ақпарат адам миында әртүрлі жолдармен өңделеді, әр арнада өңделген ақпарат үшін жеке бейнелер жасалады. Осы бейнелерге сәйкес келетін ақыл-ой кодтары кіріс ақпаратты ұйымдастыру үшін қолданылады, оны кейіннен пайдалану үшін әрекет етуге, сақтауға және қайта табуға болады. Ақпаратты еске түсіру кезінде бейнелік және сөздік кодтарды қолдануға болады. Екілік кодтау теориясының тағы бір шектеуі – ол тек адамдардан түсініктердің қалай байланысты екенін анықтауды сұраған сынақтар үшін ғана жарамды. Бұл теория мультимедиалық презентацияларды қолдануға қолданылды. Мультимедиалық презентацияларға кеңістіктік және сөздік жұмыс жады қажет болғандықтан, адамдар ақпаратты екі кодтау арқылы ұсынады және кейінірек сынақтан өткен кезде ақпаратты еске түсіру ықтималдығы жоғары. Сонымен қатар, абстрактілі және нақты сөздер туралы жүргізілген зерттеулер қатысушылардың нақты сөздерді абстрактілі сөздерге қарағанда жақсы есте сақтайтынын көрсетті. Пайвио қатысушыларға суреттердің және сөздердің жылдам тізбегін көрсетіп, содан кейін сөздерді және суреттерді кез келген ретпен еске алуды сұрағанда, суреттерді есте сақтау жақсырақ екенін анықтады. Алайда, қатысушылар суреттердің ретін емес, сөздердің ретін есте сақтады. Бұл нәтижелер Пайвионың сөздік ақпарат визуалды ақпараттан өзгеше өңделеді және жад тапсырмасы үшін реттілік тәртібі қажет болған кезде сөздік ақпарат визуалды ақпараттан артық болды деген гипотезасын растады. Ли Брукс екі жад жүйесін қолдайтын тәжірибе жүргізді. Ол қатысушылардан суретті қарап, оған қатысты сұрақтарға жауап беруді немесе сөйлемді тыңдап, оған қатысты сұрақтарға жауап беруді сұрады. Сұрақтарға жауап беру үшін қатысушылар сөздік, визуалды немесе қолмен жауап беруді сұрады. Бұл тәжірибе арқылы Брукс визуалды қабылдау визуалды тапсырманы өзгертумен байланысты болғанда және сөздік жауаптар сөздік мәлімдемені қолмен өзгертуге байланысты тапсырмаға кедергі келтіргенде кедергі пайда болатынын анықтады. Бұл ақпаратты ақыл-оймен бейнелеу үшін қолданылатын екі код идеясын растады. Бұл когнитивті роботтехникаға да әсер етті.

Dual coding theory is a theory of cognition that suggests that the mind processes information along two different channels; verbal and nonverbal. It was hypothesized by Allan Paivio of the University of Western Ontario in 1971. In developing this theory, Paivio used the idea that the formation of mental imagery aids learning through the picture superiority effect. According to Paivio, there are two ways a person could expand on learned material: verbal associations and imagery. Dual coding theory postulates that both sensory imagery and verbal information is used to represent information. Imagery and verbal information are processed differently and along distinct channels in the human mind, creating separate representations for information processed in each channel. The mental codes corresponding to these representations are used to organize incoming information that can be acted upon, stored, and retrieved for subsequent use. Both imagery and verbal codes can be used when recalling information. Another limitation of the dual coding theory is that it is only valid for tests on which people are asked to focus on identifying how concepts are related. This theory has been applied to the use of multimedia presentations. Because multimedia presentations require both spatial and verbal working memory, individuals dual code information presented and are more likely to recall the information when tested at a later date. Moreover, studies that have been conducted on abstract and concrete words have also found that the participants remembered concrete words better than the abstract words. Paivio found that participants when shown a rapid sequence of pictures as well as a rapid sequence of words and later asked to recall the words and pictures, in any order, were better at recalling images. Participants, however, more readily recalled the sequential order of the words, rather than the sequence of pictures. These results supported Paivio's hypothesis that verbal information is processed differently from visual information and that verbal information was superior to visual information when sequential order was also required for the memory task. Lee Brooks conducted an experiment that provided additional support for two systems for memory. He had participants perform either a visual task, where they had to view a picture and answer questions about the picture, or a verbal task, where they listened to a sentence and were then asked to answer questions pertaining to the sentence. To respond to the questions, participants were asked to either respond verbally, visually, or manually. Through this experiment, Brooks found that interference occurred when a visual perception was mixed with manipulation of the visual task, and verbal responses interfere with a task involving a verbal statement to be manually manipulated. This supported the idea of two codes used to mentally represent information.). It also has had implications for cognitive robotics.

Когнитивтік нейробиологиялық көмек

Көрнекі қабылдау және бейнелеуге қатысты аймақтарды анықтау үшін екі түрлі әдіс қолданылды. Біріншіден, функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) мидың қан ағынын өлшеуге пайдаланылады, бұл зерттеушілерге мидың нақты бір бөлігінің тұтынатын глюкоза мен оттегі мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді, ал қан ағынының жоғарылауы мидың активтілігін көрсетеді. Екіншіден, оқиғаға байланысты потенциал (ERP) арқылы нақты бір тітіркендіргішке жауап ретінде мида болатын электрлік белсенділіктің деңгейін көрсетуге болады. Зерттеушілер осы екі әдісті де пайдаланып, мидың қандай аймақтары әртүрлі тітіркендіргіштерге жауап беретінін анықтады, нәтижелері екі кодтау теориясын растады. Тағы бір зерттеуде позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) сканері мен fMRI қолданылып, қатысушылардың суретпен (ойша немесе нақты) байланыстырылған сөздер мен сөйлемдерді жақсырақ есте сақтайтыны анықталды. Сондай-ақ, бұл қатысушылар абстрактілі сөздерді өңдеуге жауапты ми аймақтарында белсенділіктің артуын көрсетті, оларды суретпен байланыстыру қиын болды.

Альтернативті теория

Екілік кодтау теориясын барлығы қабылдамайды. Джон Андерсон мен Гордон Бауэр білімнің санада қалай бейнеленетінін түсіндіретін балама әдіс – ұсыныстық теорияны ұсынды. Ұсыныстық теория бойынша, санадағы бейнелер суреттер емес, ұсыныстар түрінде сақталады. Мұнда ұсыныс – ұғымдар арасындағы қатынасты анықтайтын мағына ретінде түсіндіріледі. Ұсыныстық теория идеяның негізгі мәнін суреттерге немесе сөздік ақпаратқа жүгінбестен түсіндіре алады. Ол күрделі нәрсені алып, оны идеяның немесе ұғымның құрамына бөліп қарастырады. Бұл теория суреттердің білім суреттер, сөздер немесе символдар түрінде ұсылмайтындықтан, басқа танымдық процестердің нәтижесінде пайда болатынын айтады. Бұл теория сондай-ақ A Natural Deduction Systems моделімен байланысты. Бұл модель алға және кері бағыттағы ақпарат беруге мүмкіндік береді. Қоғамдық кодтау теориясы да екілік кодтау теориясына балама ретінде ұсынылған. Қоғамдық кодтау теориясы біз көріп және еститін нәрселердің қозғалыс әрекеттерімен қалай байланысты екенін қарастырады. Ол бір нәрсені қабылдау мен тиісті қозғалыс әрекеті арасында ортақ код бар екенін мәлімдейді.