Кіріспе

Солт-Лейк-Ситидегі ғимарат, Юта штаты, АҚШ

Солт-Лейк-Табернаклі, сондай-ақ Мормон Табернаклі деп белгілі, Солт-Лейк-Ситидегі Храм алаңында орналасқан. Табернакль 1863-1875 жылдары Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер шіркеуінің (LDS Church) жиналыстары үшін салынған. 2000 жылы жиналыс жаңа әрі үлкен LDS Конференция орталығына көшірілгенге дейін ол шіркеудің жарты жылдық бас конференциясының орны болды. Қазір Храм алаңындағы тарихи ғимарат саналатын Солт-Лейк-Табернаклі, жалпы конференция кезінде көпшілікке арналған қосымша орын ретінде пайдаланылады. Ол өте жақсы акустикасымен және әйгілі органмен танымал. Табернакль хоры 100 жылдан астам уақыттан бері осы жерде өнер көрсетіп келеді.

Өмірбаян

Солт-Лейк шатыры 1840 жылдары Иллинойс штатының Науву қаласында күдіретті шатыр салуға жасалған тыраштан шабыттанды. Сол шатыр Науву ғибадатханасының батыс жағына орналастырылып, Солт-Лейк шатыры сияқты сопақ пішінде болуы тиіс еді. Дегенмен, Наувудегі құрылыс (ешқашан салынбаған) амфитеатр немесе террасалы отыру орындарымен, сондай-ақ кенептен жасалған шатырмен жабдықталуы жоспарланған.

Құрылыс

Шатыр 1864 және 1867 жылдар аралығында Солт-Лейк ғибадатханасының батыс орталық осінде салынған. 1892 жылы ол АҚШ-тағы ең ірі жиын залы болды. Шатырдың төбесі Итиел Таун жасаған, қақпақтар мен кенелермен байланыстырылған торлы аркалық жүйесімен салынған. Ғимараттың негізі құмтастан, ал күмбезі қырық төрт құмтас тіректерімен тіреліп тұр. 2007 жылы жаңартуға дейін ғимараттың жалпы сыйымдылығы шамамен 7000 орынды құрады, оның ішінде хор алаңы мен галерея (балконы) бар еді. Азаматтық инженер Генри Гроу Шатырдың бастапқы құрылысын қадағалады, онда дөңгелек төбе ғимараттың ең инновациялық бөлігі болды. Сол кездегі шіркеу президенті Бригам Янг Шатырдың төбесін созылған күмбез пішінде салуды қалады, оның ішінде көрермендердің көруіне кедерілмес үшін тіректер болмауы керек еді (галерея кейінірек қосылды). Янг Гроудан Ремингтон көпірінде қолданған торлы конструкцияны пайдаланып қанша үлкен төбе салып білуге сұрағанда, Гроу «100 фут ені және қалағанша ұзын» болатынын айтты. Соңында Гроу Шатыр төбесін 150 фут енімен және 250 фут ұзындығымен жасады. Күдікпен қараушылар ішкі мұңқаларды алып тастағанда, бүкіл төбе құлап кетеді деп таласқан. Төбе құрылысы аяқталғаннан кейін, төбеге қаптама жабылып, содан кейін шифермен жабылды. Ішкі бөлігі латкаланып, содан кейін сыланды, сылануға мал шашығы қосылып, оған беріктік берілді. Шатырдың құрылысы 1864 жылдың 26 шілдесінде басталды, бірақ төбе құрылысы 1865 жылға дейін басталмады, сол кезде Уильям Х. Фолсом жобалаған барлық 44 құмтас тірегі орнатылды. Гроу төбе құрылысын ортадан сыртқа қарай жылдам салғанмен, төбенің жартылай дөңгелек ұштарын жасауда қиындықтарға тап болды. Бұл қиындық 1866 жылдың күзіне дейін төбе құрылысын создырды, тіпті төбенің басқа бөліктері шифермен жабылған кезде де. Алайда, Гроу ғимараттың ішкі бөлігі аяқталмай тұрып, 1867 жылдың көктеміне дейін төбені толық аяқтады. Шатыр алғаш рет 1867 жылдың қазан айында өткен конференцияда пайдаланылды. Төбе бір ғасырдан астам уақыт бойы ешқандай құрылымдық мәселелерсіз сақталды, бірақ 1947 жылы шиферлер алюминиймен ауыстырылды. Алғашқы орындықтар мен балконды тіреген бағаналар Мормон пионерлері аймақта тапқан жергілікті «ақ шыршадан» (Энгельманн шыршасы) жасалған. Олар «Құдайға ең жақсысын сыйлағысы» келгендіктен, орындықтарды емен сияқты бояп, ал бағаналарды мәрмәрге ұқсатып жасады. 2007 жылы аяқталған жөндеу кезінде бастапқы орындықтар жаңа емен орындықтармен ауыстырылды және аяқтарға арналған кеңістік тоғыз дюймнен 14 дюймға дейін ұлғайтылды, бұл жалпы сыйымдылықты 1000 орынға азайтты. Солт-Лейк Шатырындағы органның корпусы хор орындықтарының үстіндегі батыс жағында орналасқан және Шатырдың ішкі кеңістігінің орталық нүктесі болып табылады. Алғашқы орган 1867 жылы Джозеф Х. Риджес жасаған және 700 құбырдан тұрған. Ол бірнеше рет қайта құрастырылды, құбырлардың жалпы саны 11 623-ке жетті, бұл Шатыр органын әлемдегі ең ірі құбырлы органдардың біріне айналдырды. Қазіргі орган - Aeolian Skinner орган компаниясының Г. Дональд Харрисонның жұмысы, ол 1948 жылы аяқталды. Орган 1989 жылы бірнеше ұсақ өзгерістер мен қосымшалармен жаңартылып, қалпына келтірілді. Фасадтағы ең үлкен 32 футтық құбырлар ағаштан жасалған және балкон бағаналары сияқты салынған.

Сәулет

Бұл ғимарат сол кездегі сәулет өнерінің керемет үлгісі болғандықтан, "Scientific American" журналының бір жазушысы "осындай салмақты шатырды салудың механикалық қиындықтары" туралы пікір білдірген. 1882 жылы Америкада лекциялық сапарда болғанда Оскар Уайльд ғимараттың сорпа қайнататын қазанға ұқсайтынын айтты; ол бұл ғимаратты өмірінде көрген ең жаман ғимарат деп қосты. XX ғасырдың басындағы кейбір келушілер оны "жолын жоғалтқан алып тасбақа" немесе "Киелі Тасбақа шіркеуі" деп сынады, бірақ Франк Ллойд Райт осы құрылысты "елдің, тіпті әлемнің сәулет өнерінің шедеврлерінің бірі" деп атады.

Өнер және мүсін жасау

Көп жылдар бойы киелі шатырдың қабырғаларында түрлі өнер туындылары ілінген. Эллипстік пішін ғимараттың уағыз оқылатын жағындағы дыбыстың көп бөлігін шоғырландырып, ғимараттың қарсы жағындағы нүктеге бағыттайды. Бастапқы құрылыс аяқталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Трумэн О. Ангелл ғимараттың акустикасын жақсарту үшін шақырылды және 1870 жылы акустикалық мәселелерді шешкен галереяны (балконды) орнатуға жауапты болды. Бұл ғимарат әлемдегі акустикасы ең жақсы ғимараттардың бірі ретінде халықаралық деңгейде танымал.

Қайта жөндеу

Шатыр 2005 жылдың қаңтарынан 2007 жылдың наурызына дейін сейсмикалық нығайту және кең ауқымды жөндеу жұмыстары үшін жабылды. Шатырдың артқы жағындағы төменгі бөлігінде орналасқан крещение алаңы (шомылу орны) жөндеу барысында алынып тасталды. Органның көрінетін құбырларына жаңа алтын жапырақ жағылды, төбе жөнделіп, қайта боялды, хор мүшелері үшін жаңа киім ауыстыру бөлмелері мен музыкалық кітапхана құрылды, негізгі еденнің астында үш жазу студиясы салынды, трибуна қосымша орынды немесе қойылымдарға арналған сахнаны орналастыру үшін қайта жаңартылды және барлық су өткізу жүйесі ауыстырылды. Ғимарат 2007 жылдың наурыз айында қайта ашылды және 2007 жылдың 31 наурызында пайдалануға берілді. 2007 жылдың 6-7 сәуірінде Шатыр хорының қатысуымен ашылуға арналған гала-концерт өтті. Жөндеу аясында Шатырдың төбесін қолдаған 44 тіректің барлығы темір арматурамен нығайтылды, ол тіректің төменгі жағынан енгізілді. Әр тіректің негізі де бетонмен нығайтылды. Фермаларды байланыстыру үшін болат қораптар қолданылды және олар тіректерге де бекітілді, конструкциялық болатпен нығайтылды.

Белгілі спикерлер мен қонақтар

Америка Құрама Штаттарының он екі президенті Табернакль мінберінен сөз сөйлеген: Теодор Рузвельт (1903), Уильям Говард Тафт (1909 және 1911), Вудро Вильсон (1919), Уоррен Г. Хардинг (1923), Франклин Д. Рузвельт (1932, сол кезде Нью-Йорк штатының губернаторы), Герберт Гувер (1932), Гарри С. Трумэн (1948), Дуайт Д. Эйзенхауэр (1952), Джон Ф. Кеннеди (1963), Линдон Б. Джонсон (1964), Ричард Никсон (1970) және Джимми Картер (1978). Табернакльде сөз сөйлеген басқа да танымал адамдар: Сьюзан Б. Энтони (1895), Чарльз Линдберг (1927) және Хелен Келлер (1941). Энтони Юта аймағында әйелдерге тең сайлау құқығын беру туралы шешімді мақтағаннан кейін, Табернакльдің өзін де жоғары бағалады: «Бұл ғимаратты Құдайға арнаған күніне шамамен жиырма төрт жыл бұрын мен осында болдым, және сол кезде осы үлкен ғимараттың әрбір бұрышы аумақтың түкпір-түкпірінен келген адамдарға толы болды, тіпті көптеген адамдар ішке кіре алмады. Мен өмірімде осындай ұлы жиынды көрген емеспін». 1980 жылы Джеймс Стюарт «Мистер Крюгердің Рождествосы» атты телефильмінің түсірілімі аясында Табернакль хорын ғимаратта жүргізді, бұл телефильм NBC арнасында көрсетілді.

Туризм

Бастапқыда туристерге Табернакльге барудан бас тартылды, себебі ол ғибадатхана немесе Эндаумент Хаус сияқты қасиетті саналды. 19 ғасырдың соңында шіркеу басшылығы арасында экскурсия жүргізген шіркеу мүшелерін жазалау мәселесі талқыланды, бірақ экскурсиялар 1900 жылға дейін жалғасты. Көптеген ЛДС шіркеуінің миссионерлері экскурсия жетекшілері Табернакльдің дыбыс өткізу қасиеттерін көрсету үшін мінберге түйреуіш тастап немесе газетті жыртып көрсетеді, оның дыбысы бүкіл ғимаратта естіледі.