Дәрілік таблеткалар: түрлері мен қасиеттері

Кіріспе

Дәрілік затты қабылдау формасы, онда ингредиенттер кейін қолдану үшін қаттыландырылады.

Таблетка (піл деп те аталады) – фармацевтикалық ауыздық дозалау формасы (ауыздық қатты дозалау, немесе OSD) немесе қатты бірлік дозалау формасы. Таблеткалар – тиісті қосымша заттармен бірге дәрілік заттың берік бірлік дозасы. Ол белсенді заттар мен қосымша заттардың қоспасынан тұрады, әдетте ұнтақ түрінде, олар қатты дозаға дейін сығымдалады немесе тығыздалады. Таблеткалардың басты артықшылығы – олар дәрінің тұрақты дозасын қамтамасыз етеді, оны қолдану оңай. Таблеткалар қалыптау немесе қысу арқылы дайындалады. Қосымша заттарға сұйытқыштар, байланыстырғыштар немесе гранулациялайтын заттар, таблеткаларды тиімді өндіру үшін жылғақтырғыштар (ағызуды жақсартатын заттар) және майлау заттары; таблеткалардың ас қорыту жолында ыдырауына көмектесетін ыдыратушылар; тәттілендіргіштер немесе дәмдік заттар; таблеткаларды визуалды түрде тартымды етуге немесе белгісіз таблеткаларды анықтауға көмектесетін пигменттер кіруі мүмкін. Полимерлік қаптама көбінесе таблетканы тегіс ету және жұтуды жеңілдету, белсенді ингредиенттің шығарылу жылдамдығын бақылау, таблетканың қоршаған ортаға төзімділігін арттыру (сәулеттік мерзімін ұзарту) немесе таблетканың сыртқы түрін жақсарту үшін қолданылады. Дәрілік таблеткалар бастапқыда олардың құрамына кіретін компоненттерінің түсіне қарай дискі тәрізді пішінде жасалатын, бірақ қазір әртүрлі дәрілерді ажыратуға көмектесетін көптеген пішіндер мен түстерде жасалады. Таблеткаларға жиі символдар, әріптер және сандар басылады, олар оларды анықтауға мүмкіндік береді немесе қолмен бөлуге арналған ойық жасалады. Жұтылатын таблеткалардың мөлшері бірнеше миллиметрден шамамен бір сантиметрге дейін өзгереді. Қысылған таблетка – бүгінгі таңда қолданылатын ең көп таралған дозалау формасы. Барлық рецепттердің үштен екісі қатты дозалау түрінде беріледі, ал олардың жартысы қысылған таблеткалар болып табылады. Таблетканы организмнің белгілі бір жеріне дәл дозаны жеткізу үшін жасауға болады; оны әдетте ауыз арқылы қабылдайды, бірақ тіл астына, ауыз қуысына, ректальды жолмен немесе вагинальды жолмен де беруге болады. Таблетка – ауыздық дәрінің сироптар, эликсирлер, суспензиялар және эмульсиялар сияқты көптеген түрлерінің бірі ғана.

A tablet (also known as a pill) is a pharmaceutical oral dosage form (oral solid dosage, or OSD) or solid unit dosage form. Tablets may be defined as the solid unit dosage form of medication with suitable excipients. It comprises a mixture of active substances and excipients, usually in powder form, that are pressed or compacted into a solid dose. The main advantages of tablets are that they ensure a consistent dose of medicine that is easy to consume. Tablets are prepared either by moulding or by compression. The excipients can include diluents, binders or granulating agents, glidants (flow aids) and lubricants to ensure efficient tabletting; disintegrants to promote tablet break up in the digestive tract; sweeteners or flavours to enhance taste; and pigments to make the tablets visually attractive or aid in visual identification of an unknown tablet. A polymer coating is often applied to make the tablet smoother and easier to swallow, to control the release rate of the active ingredient, to make it more resistant to the environment (extending its shelf life), or to enhance the tablet's appearance. Medicinal tablets were originally made in the shape of a disk of whatever colour their components determined, but are now made in many shapes and colours to help distinguish different medicines. Tablets are often imprinted with symbols, letters, and numbers, which allow them to be identified, or a groove to allow splitting by hand. Sizes of tablets to be swallowed range from a few millimetres to about a centimetre. The compressed tablet is the most commonly seen dosage form in use today. About two thirds of all prescriptions are dispensed as solid dosage forms, and half of these are compressed tablets. A tablet can be formulated to deliver an accurate dosage to a specific site in the body; it is usually taken orally, but can be administered sublingually, buccally, rectally or intravaginally. The tablet is just one of the many forms that an oral drug can take such as syrups, elixirs, suspensions, and emulsions.

Тарих

Дәрі-дәрмектер шамамен б.з.б. 1500 жылға дейін барып тоқтаса керек. Б.з.б. 4000 жылдардағы ескі медициналық рецепттер көбінесе қатты емес, сұйық түрде дайындалған.

Каплеттер

Каплет – жалпы капсула пішіндес, тегіс, қапталған, овал пішінді дәрілік таблетка. Көптеген каплеттердің ортасынан бойымен кесіп бөлуге арналған ойықтары бар, осылайша оларды екіге бөлу оңайырақ. Тұтынушылар дәрі-дәрмек қабылдаудың ең тиімді жолы ретінде капсулаларды пайда болғаннан бері солай қабылдап келеді. Сондықтан, өнімдерінің тиімділігін көрсетуге ниеттенген, мысалы, рецептсіз сатылатын анальгетиктер сияқты дәрі-дәрмек өндірушілер, капсула пішіндес таблетка деген мағынаны білдіретін "каплет" деген жаңа сөзді ойлап тапты. Бұл жаңа сөздің мақсаты – осы оң қабылдауды тиімді өндірілген таблеткалармен байланыстыру, сондай-ақ оларды әдеттегі дискі тәрізді таблеткалардан гөрі жұтуға ыңғайлы ету.

Ауызбен қабылданатын ыдырайтын таблеткалар (ОДТ)

Ауызбен ыдырайтын таблетка немесе оральдiсперсiбiлді таблетка (ОДТ) – рецептсiз және рецепт бойынша алынатын шешiлiс препараттарының белгiлi бiр диапазонында қолданылатын дәрілік форма.

Таблетканың қасиеттері

Таблеткалар дерлік кез келген пішінде жасалуы мүмкін, бірақ пациенттер мен таблетка дайындау машиналарынң талаптарына сәйкес, көпшілігі дөңгелек, овал немесе капсула пішінде болады. Көбінесе ерекше пішіндер де жасалған, бірақ пациенттер оларды жұту қиын деп санайды, сондай-ақ олар сынып қалуға немесе өндірісте ақауларға бейім. Таблетканың диаметрі мен пішіні оны жасау үшін қолданылатын машина құралдарымен анықталады: матрица және жоғарғы және төменгі пуансон қажет. Бұл құралдар жиынтығы станция деп аталады. Таблетканың қалыңдығы таблетка материалдарының мөлшерімен және сығу кезінде пуансонның бір-біріне қатысты орналасуымен анықталады. Бұл орындалғаннан кейін, сығу кезінде қолданылатын қысымды өлшеуге болады. Пуансон арасындағы қашықтық қысқа болған сайын, сығу қысымы артады, ал кейде таблетка да қаттырақ болады. Таблеткалар бөтелкеде ұсақталмайтындай қатты, бірақ асқазан-ішек жолында ыдырайтындай сынық болуы керек. Таблеткалар фармацевт пен пациент қолдану, тасымалдау және сақтау кезінде туындайтын әсерлерге төтеп беру үшін жеткілікті мықты болуы керек. Таблеткалардың механикалық күші жай ғана сынаулар мен эрозиялық сынақтардың, сондай-ақ күрделі инженерлік сынақтардың комбинациясы арқылы бағаланады. Жай сынақтар көбінесе сапаны бақылау үшін қолданылады, ал күрделі сынақтар зерттеу және әзірлеу кезеңінде препараттың құрамын және өндіріс процесін жобалау үшін қолданылады. Таблеткалардың қасиеттеріне қатысты стандарттар түрлі халықаралық фармакопеяларда жарияланған (USP/NF, EP, JP және т.б.). Таблетканың қаттылығы – механикалық күштің басты көрсеткіші. Қаттылық таблетканың қаттылығын тексеру арқылы анықталады. Қаттылықтың өлшем бірліктері 1930 жылдан бері өзгеріп келеді, бірақ көбінесе шаршы сантиметрге килограмммен өлшенеді. Тестердің үлгілеріне 1930 жылдан бері қолданылатын Monsanto (немесе Stokes) қаттылық тестері, 1950 жылдан бері қолданылатын Pfizer қаттылық тестері, Strong Cob қаттылық тестері және Heberlain (немесе Schleeniger) қаттылық тестері жатады. Майлаушы заттар ингредиенттердің бірігіп қалуына және таблетка пуансондарына немесе капсула толтыру машинасына жабысуына кедері келтіреді. Майлаушы заттар сонымен қатар таблетканың қалыптасуы мен шығарылуын қамтамасыз етеді, бұл қатты зат пен матрица қабырғасы арасында, сондай-ақ гранулалар арасында аз мөлшерде үйкеліс тудырады, бұл матрицаның біркелкі толтырылуына көмектеседі. Тальк немесе кремний сияқты кәдімгі минералдар, сондай-ақ майлар, мысалы, өсімдік стеарині, магний стеараты немесе стеар қышқылы таблеткалар мен қатты желатин капсулаларында ең көп қолданылатын майлаушы заттар болып табылады.

Tablets can be made in virtually any shape, although the requirements of patients and tableting machines mean that most are round, oval, or capsule shaped. More unusual shapes have been manufactured, but patients find these harder to swallow, and they are more vulnerable to chipping or manufacturing problems. Tablet diameter and shape are determined by the machine tooling used to produce them; a die plus an upper and a lower punch are required. This is called a station of tooling. The amount of tablet material and the placement of the punches in relation to one another during compression determine the thickness. Once this is done, we can measure the corresponding pressure applied during compression. The shorter the distance between the punches, the greater the pressure applied during compression, and sometimes the harder the tablet. Tablets need to be hard enough that they do not break up in the bottle, yet friable enough that they disintegrate in the gastric tract. Tablets need to be strong enough to resist the stresses of packaging, shipping, and handling by the pharmacist and patient. The mechanical strength of tablets is assessed using a combination of simple failure and erosion tests, and more sophisticated engineering tests. The simpler tests are often used for quality control purposes, whereas the more complex tests are used during the design of the formulation and manufacturing process in the research and development phase. Standards for tablet properties are published in the various international pharmacopeias (USP/NF, EP, JP, etc.). The hardness of tablets is the principal measure of mechanical strength. Hardness is tested using a tablet hardness tester. The units for hardness have evolved since the 1930s but are commonly measured in kilograms per square centimetre. Models of testers include the Monsanto (or Stokes) Hardness Tester from 1930, the Pfizer Hardness Tester from 1950, the Strong Cob Hardness Tester and the Heberlain (or Schleeniger) Hardness Tester. Lubricants prevent ingredients from clumping together and from sticking to the tablet punches or capsule filling machine. Lubricants also ensure that tablet formation and ejection can occur with low friction between the solid and die wall, as well as between granules, which helps in uniform filling of the die. Common minerals like talc or silica, and fats, e. g. vegetable stearin, magnesium stearate or stearic acid are the most frequently used lubricants in tablets or hard gelatin capsules.

Таблеткалық қоспаны өндіру

Таблеткаларды престеу процесінде әрбір таблеткада белсенді заттың қажетті мөлшері болуы керек. Сондықтан, барлық ингредиенттер жақсы араластырылуы тиіс. Егер компоненттердің жеткілікті біртекті қоспасын қарапайым араластыру арқылы алу мүмкін болмаса, белсенді заттың соңғы таблеткада тең таралуын қамтамасыз ету үшін ингредиенттерді сығымдау алдында гранулациялау қажет. Таблеткаға сығымдау үшін ұнтақтарды гранулациялаудың екі негізгі әдісі бар: ылғалды гранулация және құрғақ гранулация. Жақсы араласатын ұнтақтар гранулациялауды қажет етпейді және тікелей сығымдау ("DC") арқылы таблеткаларға сығымдалуы мүмкін. Тікелей сығымдау тиімді, себебі ол жылдам. Өңдеу, жабдық, еңбек және энергияны тұтыну азаяды. Дегенмен, DC формула құрамында нашар сығылатын белсенді ингредиенттердің үлесі жоғары болғанда қиынға соғады.

Құрғақ түйіршіктеу

Құрғақ грануляция процестері ұнтақ қоспасын төмен қысымда жеңіл тығыздау арқылы гранулалар жасайды. Осылай түзілген тығыздалған массалар гранулалар (агломераттар) алу үшін ақырын бөлшектелдіріледі. Бұл процесс көбінесе грануляцияға жарамды өнім ылғал мен жылуға сезімтал болғанда қолданылады. Құрғақ грануляция таблеткалық пресс машинасында, соққыға түсіретін құралдарды пайдаланып немесе роликті престе, яғни роликті компакторда жүргізілуі мүмкін. Құрғақ грануляция жабдықтары дұрыс тығыздау мен гранулалардың қалыптасуы үшін кең ауқымды қысым деңгейлерін ұсынады. Құрғақ грануляция ылғалды грануляцияға қарағанда қарапайым болғандықтан, шығындар азаяды. Дегенмен, құрғақ грануляция көбінесе көп мөлшерде ұсақ гранулалар береді, бұл таблетканың сапасын нашарлатуы немесе өнімділік мәселелерін тудыруы мүмкін. Құрғақ грануляция үшін байланыстыру қасиеттері бар дәрілер немесе қосымша заттар қажет, сондай-ақ гранулалардың қалыптасуын жеңілдету үшін құрамына «құрғақ байланыстырғыш» қосу қажет болуы мүмкін.

Ыстық балқытылған экструзия

Ыстық еріту экструзиясы дәрілік заттардың қатты ауызға қабылдау формаларын өңдеуде қолданылады, бұл нашар ерігіштігі және биожетімділігі бар дәрілерді жеткізуге мүмкіндік береді. Ыстық еріту экструзиясы нашар ерігіш дәрілерді полимерлік тасымалдағышта молекулалық деңгейде таратып, еріту жылдамдығын және биожетімділікті арттыратыны дәлелденген. Процесс материалдарды араластыру үшін жылу, қысым және араластыру қолданып, оларды қалып арқылы 'экструзиялайды'. Екі бұрандалы жоғары серпімді экструдерлер материалдарды араластырып, бір мезгілде бөлшектерді ұсатады. Экструзияланған бөлшектерді араластырып, таблеткаларға немесе капсулаларға сығымдауға болады.

Гранульді жағу

Грануляциядан кейін таблеткалық қоспаның таблетка жасау кезінде жабдыққа жабыспауын қамтамасыз ету үшін соңғы майлау кезегі қолданылады. Әдетте, бұл гранулдарды магний стеараты немесе стеар қышқылы сияқты ұнтақ майлау заттарымен төмен жылдамдықта араластыруды қамтиды.

Планшеттерді тығыздау симуляторы

Таблеткалардың құрамы таблеткаларды немесе ұнтақтарды тығыздау симуляторы деп аталатын зертханалық машинаны пайдалана отырып жобаланып, сынақтан өтеді. Бұл компьютермен басқарылатын құрылғы, ол соққының орналасуын, соққының қысымын, үйкеліс күштерін, қалыптың қабырғалық қысымын және кейде тығыздау кезінде таблетканың ішкі температурасын өлшей алады. Құралымды оңтайландыру үшін әртүрлі қоспалардың шағын мөлшерінде көптеген тәжірибелер жүргізілуі мүмкін. Математикалық түрде түзетілген соққы қозғалыстарын өндірістік таблетка пресінің кез келген түрі мен моделін симуляциялау үшін бағдарламалауға болады. Фармацевтикалық белсенді ингредиенттердің бастапқы мөлшерін өндіру өте қымбат, ал тығыздау симуляторын пайдалану өнімді әзірлеу үшін қажетті ұнтақ мөлшерін азайтады.

Таблеткалар престері

Таблетка престері, сонымен қатар таблетка жасау машиналары деп те аталады, бір уақытта бір таблетка жасауға арналған шағын, арзан үстел үстіндегі модельдерден (бір станциялы престер), жарты тоннаға жуық қысыммен, сағатына жүздеген мыңнан миллиондаған таблетка жасауға қабілетті үлкен, компьютерлік, өнеркәсіптік модельдерге (көп станциялы роторлық престер) дейін ауысады, бұл модельдер әлдеқайда жоғары қысыммен жұмыс істейді. Таблетка пресі – кез келген фармацевтикалық және нутрацевтикалық өндіруші үшін қажетті жабдық. Таблетка пресі операторға төменгі және жоғарғы пуанштардың орналасуын дәл реттеуге мүмкіндік беруі керек, осылайша таблетканың салмағы, қалыңдығы және тығыздығы/қаттылығын бақылауға болады. Бұл пуанштарға әсер ететін камералар, роликтер немесе тіреулер тізбегі арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, таблетканы қалыпқа толтыру, сондай-ақ қысылғаннан кейін таблеткаларды престен шығару және алып тастау үшін механикалық жүйелер де орнатылған. Фармацевтикалық таблетка престері әртүрлі пуанштармен оңай тазалануы және жылдам қайта конфигурациялануы тиіс, өйткені олар әдетте көптеген түрлі өнімдерді өндіру үшін қолданылады. Фармацевтикалық өнеркәсіпте қолданылатын таблетка пуанштарының екі негізгі стандарты бар: американдық стандарт TSM және еуропалық стандарт EU. TSM және EU конфигурациялары бір-біріне ұқсас, бірақ оларды алмастыруға болмайды. Қазіргі таблетка престері сағатына 1 700 000 таблеткаға дейін шығара алады. Мұндай үлкен көлемдер таблетканың салмағын, қалыңдығын және қаттылығын үнемі бақылауды талап етеді. Брактің мөлшерін азайту және жабдықтың жұмысын тоқтатуды болдырмау үшін, таблетканы сынауға арналған автоматтандырылған құрылғылар таблетка пресімен бірге немесе IPC зертханаларында қолданылады.

Таблетканың қаптамасы

Бүгінде көптеген таблеткалар сығымдалғаннан кейін қапталады. Бұрын қантпен қаптау кең таралған болса да, бұл әдістің көптеген кемшіліктері бар. Қазіргі таблеткалар полимерлік және полисахаридтік негіздес қаптамалармен қапталады, оларға пластификаторлар мен пигменттер қосылады. Таблетканың қаптамасы тұрақты және жеткілікті түрде берік болуы керек, таблетканы қолдану кезінде сақталуы керек, қаптау процесінде таблеткалар бір-біріне жабыспауы керек және таблеткадағы бедерлі әріптер немесе логотиптер сияқты ұсақ бөлшектерге сай келуі керек. Жағымсыз дәмі бар таблеткалар үшін қаптама қажет, ал тегіс жабын үлкен таблеткаларды жұтуды жеңілдетеді. Таблетканың қаптамасы ылғалға немесе тотығуға сезімтал компоненттердің сөресін ұзарту үшін де пайдалы. Арнайы қаптамалар (мысалы, перлендіргіш эффектісі бар) брендтің танымалдылығын арттыра алады. Егер таблетканың белсенді компоненті қышқылға сезімтал болса немесе асқазан қабығын тітіркендірсе, асқазан қышқылына төзімді және ішек-қарынның аз қышқылды аймағында еруге қабілетті энтерологиялық қаптама қолданылуы мүмкін. Энтерикалық қаптамалар сондай-ақ ұсақ ішекке жету үшін көп уақыт қажет болғандықтан кері әсер етуі мүмкін дәрілерге де қолданылады, олар сол жерде сіңіріледі. Дәрінің асқазан-ішек жолындағы еру жылдамдығын бақылау үшін қаптамалар жиі таңдалады. Кейбір дәрілер асқазан жүйесінің белгілі бір бөліктерінде жақсы сіңіріледі. Егер бұл бөлік асқазан болса, қышқылда жылдам және оңай еритін қаптама таңдалады. Егер сіңу жылдамдығы үлкен немесе тоқ ішекте жақсырақ болса, таблетка таралу алдында сол жерге жететінін қамтамасыз ету үшін қышқылға төзімді және баяу еритін қаптама қолданылады. Таблетканың қаптамасы мен ядросының ыдырау уақытын өлшеу үшін автоматты ыдырау тестерлері қолданылады, олар ыдырау тестілеуші себетінің әрбір жоғары соққысымен қалыңдықтың қалдық биіктігін өлшеу арқылы таблетканың толық ыдырау процесін анықтай алады. Фармацевтикалық өнеркәсіпте екі түрлі қаптама машинасы қолданылады: қаптама ыдыстары және автоматты қаптамалар. Қаптама ыдыстары көбінесе қантты қаптау үшін қолданылады. Автоматты қаптамалар барлық түрлі қаптамалар үшін қолданылады; олар қашықтан басқару пультімен, ылғалды сығымдау құрылғысымен және шаң жинағыштарымен жабдықталуы мүмкін. Спирт қоспаларын қолдану үшін жарылысқа төзімді конструкция қажет.

Many tablets today are coated after being pressed. Although sugar coating was popular in the past, the process has many drawbacks. Modern tablet coatings are polymer and polysaccharide based, with plasticizers and pigments included. Tablet coatings must be stable and strong enough to survive the handling of the tablet, must not make tablets stick together during the coating process, and must follow the fine contours of embossed characters or logos on tablets. Coatings are necessary for tablets that have an unpleasant taste, and a smoother finish makes large tablets easier to swallow. Tablet coatings are also useful to extend the shelf life of components that are sensitive to moisture or oxidation. Special coatings (for example with pearlescent effects) can enhance brand recognition. If the active ingredient of a tablet is sensitive to acid, or is irritant to the stomach lining, an enteric coating can be used, which is resistant to stomach acid, and dissolves in the less acidic area of the intestines. Enteric coatings are also used for medicines that can be negatively affected by taking a long time to reach the small intestine, where they are absorbed. Coatings are often chosen to control the rate of dissolution of the drug in the gastrointestinal tract. Some drugs are absorbed better in certain parts of the digestive system. If this part is the stomach, a coating is selected that dissolves quickly and easily in acid. If the rate of absorption is best in the large intestine or colon, a coating is used that is acid resistant and dissolves slowly to ensure that the tablet reaches that point before dispersing. To measure the disintegration time of the tablet coating and the tablet core, automatic disintegration testers are used which are able to determine the complete disintegration process of a tablet by measuring the rest height of the thickness with every upward stroke of the disintegration tester basket. There are two types of coating machines used in the pharmaceutical industry: coating pans and automatic coaters. Coating pans are used mostly to sugar coat pellets. Automatic coaters are used for all kinds of coatings; they can be equipped with a remote control panel, a dehumidifier, and dust collectors. An explosion proof design is required for applying coatings that contain alcohol.

Ұсталған таблеткалар

Кейде таблеткаларды жартысына немесе ширегіне бөлу қажет болуы мүмкін. Таблеткаларды сызығы бар болса дәл бөлу оңайырақ, бірақ сызығы жоқ және сызығы бар таблеткаларды бөлуге арналған таблетка бөлігіштері деген құрылғылар бар. Арнайы қаптамасы бар таблеткаларды (мысалы, ішек қаптамасы немесе бақыланатын босату қаптамасы) қолдану алдында бөлмеу керек, себебі бұл таблетканың ядросын ас қорыту сөліне ұшыратып, күтілген кешіктірілген босату әсерін жояды.