Кіріспе
Халыққа дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің логистикалық тәжірибесі. Фармакологиядағы таралу – фармакокинетиканың бір саласы, ол препараттың дене ішіндегі бір жерден екінші жерге қайтымды түрде ауысуын сипаттайды. Препарат сіңу немесе тікелей енгізу арқылы жүйелік айналымға түскеннен кейін, ол интерстициалдық және жасушалық сұйықтықтарға таралуы керек. Әрбір орган немесе тіндерге препараттың әртүрлі дозасы жетеді және препарат әртүрлі органдарда немесе тіндерде әртүрлі уақыт бойы тоқталуы мүмкін. Препараттың тіндер арасындағы таралуы қан тамырларының өткізгіштігіне, аймақтық қан ағынына, жүректің шығысына және тіндердің перфузия жылдамдығына, сондай-ақ препараттың тіндер мен плазма ақуыздарына байланысу қабілетіне және липидте ерігіштігіне байланысты. pH бөлісі де маңызды рөл атқарады. Препарат бауыр, жүрек және бүйрек сияқты жақсы қанмен қамтылған органдарға оңай таралады. Ол бұлшықет, май және шеткі органдар сияқты аз қанмен қамтылған тіндер арқылы аз мөлшерде таралады. Препарат плазмадан тіндерге тепе-теңдік орнағанша (плазмада еркін препарат үшін) жылжытылуы мүмкін. Препараттың таралуын талқылау кезінде организмнің бөлімделу концепциясын ескеру қажет. Бұл концепция фармакокинетикалық модельдеуде қолданылады.
Distribution in pharmacology is a branch of pharmacokinetics which describes the reversible transfer of a drug from one location to another within the body. Once a drug enters into systemic circulation by absorption or direct administration, it must be distributed into interstitial and intracellular fluids. Each organ or tissue can receive different doses of the drug and the drug can remain in the different organs or tissues for a varying amount of time. The distribution of a drug between tissues is dependent on vascular permeability, regional blood flow, cardiac output and perfusion rate of the tissue and the ability of the drug to bind tissue and plasma proteins and its lipid solubility. pH partition plays a major role as well. The drug is easily distributed in highly perfused organs such as the liver, heart and kidney. It is distributed in small quantities through less perfused tissues like muscle, fat and peripheral organs. The drug can be moved from the plasma to the tissue until the equilibrium is established (for unbound drug present in plasma). The concept of compartmentalization of an organism must be considered when discussing a drug's distribution. This concept is used in pharmacokinetic modelling.
Таратуды әсер ететін факторлар
Дәрі-дәрмектің организмде таралуына әсер ететін көптеген факторлар бар, бірақ Паскуццо ең маңыздылары организмнің физикалық көлемі, шығарылу жылдамдығы және дәрінің плазма ақуыздарымен және/немесе тіндермен байланысу деңгейі деп санайды.
Плазманың ақуыздарына байлану
Кейбір дәрілер қан плазмасындағы белгілі бір типтегі ақуыздармен байланыса алады. Бұл маңызды, себебі тіндерге тек плазмада еркін күйде жүрген дәрілер ғана жеткізіледі. Плазма ақуыздарына байланысқан дәрілер организмде дәрінің қоры ретінде әрекет етеді, ал мұндай байланыс дәрінің тіндердегі соңғы концентрациясын төмендетеді. Дәрі мен плазма ақуызының байланысы көбінесе ерекше емес, тұрақсыз және қайтымды болады. Байланысқа әдетте иондық байланыстар, сутекті байланыстар, Ван дер Ваальс күштері және сирек жағдайларда ковалентті байланыстар қатысады. Бұл дәрі мен ақуыз арасындағы байланыстың үзілуіне және дәрінің басқа затпен (немесе басқа дәрімен) алмасуына мүмкіндік береді. Соған қарамастан, ақуызға байланыс қанығуына ұшырайды. Қан плазмасындағы бос дәрі мен ақуыздарға байланысқан дәрі арасында тепе-теңдік сақталады, яғни дәрінің плазма ақуыздарына байланысу үлесі оның плазмадағы жалпы концентрациясына тәуелсіз тұрақты болады. Оптималды жағдайларда жүргізілген in vitro зерттеулер көрсеткендей, дәрінің плазмалық және тіндік концентрациясы арасындағы тепе-теңдік тек плазма ақуыздарымен 90%-дан жоғары байланыс жылдамдығында ғана айтарлықтай өзгереді. Бұл деңгейден асып кеткенде дәрі "секвестрленеді", нәтижесінде тіндердегі оның мөлшері 50%-ға дейін азаяды. Бұл фармакологиялық өзара әрекеттесулерді қарастырғанда маңызды: плазма ақуызымен 90%-дан төмен байланыс жылдамдығына ие дәрінің тіндік концентрациясы, егер ол басқа заттың әсерінен ақуызбен байланысы үзілсе, айтарлықтай арта қоймайды. Алайда, 95%-дан жоғары байланыс жылдамдығында шағын өзгерістер дәрінің тіндік концентрациясында маңызды өзгерістерге алып келуі мүмкін. Бұл өз кезегінде дәрінің тіндерге уытты әсер ету қаупін арттырады. Плазмадағы ең маңызды ақуыздар – альбуминдер, олар салыстырмалы түрде жоғары концентрацияда болады және басқа заттармен оңай байланысады. Басқа маңызды ақуыздарға гликопротеиндер, липопротеиндер және аз дәрежеде глобулиндер жатады. Сондықтан плазма ақуыздарының деңгейін өзгертетін клиникалық жағдайлар (мысалы, бүйрек дисфункциясынан туындаған гипоальбуминемия) плазма ақуыздарымен 90%-дан жоғары байланыс жылдамдығына ие дәрінің тиімділігі мен уыттылығына әсер етуі мүмкін.
Қайта бөлу
Жұқа майларда жақсы еритін дәрілер вена арқылы немесе ингаляциялық тәсілдермен берілген кезде бастапқыда қан ағыны жоғары органдарға таралады. Кейін, аз қан тамырлары бар, бірақ көлемі үлкен тіндер (мысалы, бұлшықет және май тіні) дәріні сіңіреді – плазмадағы дәрінің концентрациясы төмендейді және дәрі осы жерлерден кері тартылады. Егер дәрінің әсер ету орны жоғары қанмен қамтамасыз етілген органдардың бірінде болса, қайта таралу дәрінің әсерін тоқтатуға әкеледі. Дәрінің майда еритін қасиеті неғұрлым жоғары болса, оның қайта таралуы соғұрлым жылдам болады. Мысалы, тиопентонның жансыздандыру әсері қайта таралу нәтижесінде бірнеше минут ішінде тоқтатылады. Дегенмен, егер дәрі бірнеше рет немесе ұзақ уақыт бойы үзіліссіз қолданылса, аз қанмен қамтамасыз етілген және үлкен сыйымдылыққа ие тіндер біртіндеп толады және дәрінің әсер ету мерзімі ұзарады.