Кіріспе

1957 жылы Еуропа экономикалық қоғамдастығын құру туралы шарт

Рим шарты, немесе ЕЭК шарты (ресми атауы – Еуропа экономикалық қоғамдастығын құру туралы шарт) Еуропалық экономикалық қоғамдастықты (ЕЭК) құрды, ол Еуропалық қоғамдастықтардың (ЕК) ең танымал түрі болды. Бұл шартқа 1957 жылғы 25 наурызда Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Нидерланды және Батыс Германия қол қойды, ал ол 1958 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Алғашында «Еуропа экономикалық қоғамдастығын құру туралы шарт» деп аталған, қазір «Еуропа одағының жұмыс істеуі туралы шарт» деп аталады. Бұл шарт Еуропалық одақтың (ЕО) қазіргі құрамындағы ең маңызды екі шарттың бірі болып табылады. Шартта кедендік баждарды кезең-кезеңмен төмендету және кедендік одақ құру көзделген. Ол мүше мемлекеттерде тауарлардың, еңбектің, қызметтердің және капиталдың ортақ нарығын құруды ұсынды. Сонымен қатар, ортақ ауыл шаруашылығы саясатын, ортақ көлік саясатын, Еуропалық әлеуметтік қорды құру және Еуропалық комиссияны құру ұсынылды. 1957 жылдан бері шартқа бірнеше рет өзгерістер енгізілді. 1992 жылғы Маастрихт шарты Рим шартының ресми атауынан «экономикалық» сөзін алып тастады, ал 2009 жылы Лиссабон шарты оны «Еуропа одағының жұмыс істеуі туралы шарт» деп қайта атады.

Өмірбаян

1951 жылы Париж шартына қол қойылып, Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕҚШҚ) құрылды. Париж шарты – Еуропа құрлығының экономикасын қайта құруға, Еуропада соғыстың алдын алуға және тұрақты бейбітшілікті қамтамасыз етуге бағытталған халықаралық құқық негізіндегі халықаралық келісімшарт. Бастапқы идеяны француз мемлекеттік қызметкері Жан Монне ұсынды, ал 1950 жылдың 9 мамырында Францияның Сыртқы істер министрі Роберт Шуман оны жариялады. Мақсаты – Франция мен Батыс Германияның көмір және болат өндірісін біріктіру болды, себебі бұл екі шикізат екі елдің өнеркәсібінің (соның ішінде әскери өнеркәсібінің) және күшінің негізін құрады. Ұсынылған жоспар бойынша Франция мен Батыс Германияның көмір және болат өндірісі басқа Еуропа елдерінің қатысуына ашық болатын ұйым аясында ортақ Жоғары билікке бағынышты болар еді. Еуропалық көмір және болат қауымдастығының саяси мақсаты – франко-неміс ынтымақтастығын нығайту және соғыс мүмкіндігін жою еді. Франция, Батыс Германия, Италия, Бельгия, Люксембург және Нидерланды келісімшартты келіссөздер арқылы жасады. ЕҚШҚ құру туралы шарт 1951 жылдың 18 сәуірінде Парижде қол қойылды және 1952 жылдың 24 шілдесінде күшіне енді. Шарт 50 жылдан кейін, болжағандай, 2002 жылдың 23 шілдесінде тоқтап қалды. Ортақ нарық көмір, темір кені және металл сынықтары үшін 1953 жылдың 10 ақпанында, ал болат үшін 1953 жылдың 1 мамырында ашылды. Еуропаның біріккен мемлекеттерін құру мақсатында француздар тағы екі қауымдастық ұсынды: Еуропалық қорғаныс қауымдастығы (ЕҚҚ) және Еуропалық саяси қауымдастығы (ЕСПҚ). Соңғысының шарты ЕҚШҚ парламенттік палатасы – Жалпы Ассамблеямен дайындалып жатқанда, ЕҚҚ Франция Парламентімен қабылданбады. Қауымдастықтардың негізгі тұлғасы болған президент Жан Монне наразылық білдіріп Жоғары биліктен кетіп, саяси емес, экономикалық интеграцияға негізделген балама қауымдастықтарды құру жұмысын бастады. Энергия дағдарысының нәтижесінде Жалпы Ассамблея ЕҚШҚ өкілеттіктерін басқа энергия көздерін қамтуға кеңейтуді ұсынды. Алайда Монне ядролық энергияны қамтитын жеке қауымдастық құруды қалады және Луи Арманға Еуропадағы ядролық энергияны пайдалану мүмкіндіктерін зерттеуді тапсырды. Есепте көмір кенінің азаюынан туындаған тапшылықты толтыру және мұнай өндірушілерге тәуелділікті азайту үшін ядролық дамуды одан әрі жалғастыру қажеттігі көрсетілді. Бенилюкс елдері мен Батыс Германия да жалпы ортақ нарық құруға мүдделі болды, бірақ Франция өзінің протекционистік саясатынан бас тартпады, ал Монне бұл міндетті тым ауыр және қиын деп санады. Соңында Монне барлық тараптардың мүдделерін қанағаттандыру үшін екеуін де жеке қауымдастықтар ретінде құруды ұсынды. 1955 жылғы Мессина конференциясының нәтижесінде Пол Анри Спаак Еуропалық ортақ нарық құру туралы есеп дайындау үшін дайындық комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Спаактың есебі мен Рим шартын Моннедің жақын серігі Пьер Ури жазды.

Ортақ нарыққа қадам

Спаак комитеті дайындаған Спаак есебі одан әрі дамуға негіз болды және Венеция конференциясында (1956 жылғы 29 және 30 мамыр) қабылданды, онда Үкіметаралық конференцияны ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Бұл есеп 1956 жылы Валь-Дюшесте өткен Ортақ нарық және Евратом жөніндегі Үкіметаралық конференцияның негізі болды. Конференцияның нәтижесінде жаңа Қоғамдастықтар ЕҚК (Еуропалық Қоаллы Қоғамдастық) -мен ортақ Ассамблеяны (қазіргі Парламенттік Ассамблея) және Еуропалық Әділеттік Сотын бөлісті. Дегенмен, олар ЕҚК Жоғарғы Өкілеттік Кеңесімен ортақ болмады. Екі жаңа Жоғарғы Өкілеттік өздерінің өкілеттіктерін шектеуге байланысты Комиссиялар деп аталды. Франция басыбайлы өкілеттіктерді кеңейтуге құлықсыздық танытты, сондықтан жаңа Комиссиялар тек негізгі өкілеттіктерге ие болды, ал маңызды шешімдер (ұлттық министрлер) Кеңесінің көпшілік дауыспен бекітілуін қажет етті. Евратом ядролық саласындағы ынтымақтастықты дамытты, бұл сол кезде өте танымал бағыт болды, ал Еуропалық экономикалық қоғамдастық мүшелері арасында толық кедендік одақ құруды көздеді.

Қол қою

Конференция 1957 жылғы 25 наурызда Римдегі Капитолий төбесіндегі Палаццо деи Консерваториде Еуропалық экономикалық қауымдастықты құру шарты мен Евратом шартына қол қоюға әкелді. 1957 жылғы 25 наурыз католиктердің Марияның жариялану мерекесімен бірге келді. 2007 жылғы наурыз айында BBC Today радио бағдарламасы шартыны басып шығарудағы кешігу салдарынан Еуропалық көшбасшылар қол қойған Рим шартының алғы беті мен қол қою беті арасында бос беттер болғанын хабарлады.

Қол қоюшылар:

Пол Анри Спаак Жан Чарльз Сной және д'Опперс

Конрад Аденауэр Уолтер Холлштейн

Кристиан Пино Морис Фаур

Антонио Сегни Гаэтано Мартино

Жозеф Бех Ламберт Шаус

Жозеф Лунс Дж. Линторст Хоман

Мерейтойлық мерекелер

Рим шартына қол қойылғанның маңызды жылдары түрлі шаралармен еске алынды.

Еске алу монеталары

Көптеген еуропалық елдер естелік монеталар соғып шығарды, әсіресе 30 және 50 жылдық мерейтойларында (1987 және 2007 жылдары).

2007 жылы Берлиндегі мерекелер

2007 жылы тойлар Берлинде Лиссабон шартын дайындаған Берлин декларациясымен аяқталды.

2017 жылы Римде өткен мерекелер

2017 жылы Рим көптеген ресми және халықтық тойлардың орталығы болды. Көптеген жаңалықтар көздерінің мәліметінше, көшедегі шерулер көбінесе Еуропалық біртіндесуді және интеграцияны қолдады.