Кіріспе

Биік қабырғалармен қоршалған бақ – биік қабырғалармен шектелген бақ, әсіресе егер мұндай шара қауіпсіздік емес, бау-бақша мақсатында жасалса. Дегенмен, бастапқыда барлық бақтар жануарлар мен адамдардан қорғану үшін қоршалған болуы мүмкін. Температты климатта, әсіресе суық аймақтарда, мысалы, Шотландияда, қабырғаның басты міндеті – бақты жел мен аяздың зиянынан сақтау, бірақ ол сәндік мақсаттарға да қызмет ете алады. Әдетте, асүй бақшалары қабырғамен қоршалған, бұл оларды әлеуметтік жағынан бөліп, бағбандарға үй иелері көрінетін кезде "әдемі бақтардан" сытылып, жұмыстарын жалғастыруға мүмкіндік берді. Кейде қабырғалар жылытылып, оларға ескірген жеміс ағаштары тіреліп отырылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, және бүгінгі күні де әлемнің көптеген аймақтарында, жеке сыртқы кеңістігі бар қалалық үйлердің көпшілігі қауіпсіздік үшін биік қабырғалармен қоршалған, сондықтан кез келген кішкентай бақша да қабырғамен шектелген. Осыған ұқсас жағдай көптеген ауылдық үйлерде және басқа да ғимараттарда, мысалы, діни орындарда да кездеседі. Сарайларда және көптеген ауылдық үйлердегі барлық жер учаскесі, тіпті үлкен бақтар да қабырғамен немесе кеміндесін қоршаумен шектелген. Кейде шекараның ең жақсы көрініс ашылатын бөліктеріне металл қоршаулар орнатылып, резиденцияның сәнін көрсетуге мүмкіндік берді, мысалы, Версаль сарайы, Бэкингем сарайы және тағы да басқаларында. Кейбір жағдайларда бастапқыда қоршау немесе тікенекті бұталар болған, бірақ қаржы жеткілікті болғанда қабырғалар қосылған. Әсіресе, қабырға салу үшін жергілікті жұмысшыларды жалдау – байлардың ашаршылықтан құтқарудың лайықты әдісі саналды, сондықтан Британ аралдарындағы ауылдық үйлердің айналасындағы көптеген қабырғалар 1840 жылдардағы ашаршылық жылдары салынған. Бау-бақшалық және әлеуметтік артықшылықтарының арқасында қабырғалы бақтар көбінесе үлкен қабырғалы кешеннің ішіндегі қабырғалы бөлімді құрайтын немесе құрады. Кейде мұның себебі өсімдіктердің қауіпсіздігі болды. Мысалы, 1630 жылдары Франция корольдік ботаникалық бағы (қазіргі Jardin des plantes) өзінің барлық жағынан қабырғамен қоршалған болатын, ал оның ішінде бағалы және ұрлыққа бейім түлкілерге арналған қосымша қабырғалы бақша орналасқан. Метафоралық мағынада, "қабырғалы бақ" сөзі көптеген жағдайларда (көбінесе теріс мағынада) сырттан кіруге тыйым салынған, әдетте, нақты физикалық емес кеңістікті білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, компьютерлік технологиядағы жабық платформа.

Жылытылған қабырғалар

Британиядағы көптеген қабырғалы бақтарда ыстық қабырға немесе жеміс қабырғасы болады – ішкі қуысы немесе баққа қараған жағында тесіктері бар қуыс қабырға. Осы қабырғаның ішінде от жағылып, қабырғаға тіреліп өсетін жемістерді қорғау үшін қосымша жылу берілетін. Жылу осы тесіктер арқылы баққа тарап, оттың түтіні мұржалар немесе түтікшелер арқылы жоғары шығарылатын. Мұндай қуыс қабырғалар Ливерпульдегі (Англия) Крокстет сарайында, сондай-ақ Шотландиядағы Эглинтон ауылдық паркі мен Данмор үйінде кездеседі. Крум-кортта 18 ғасырда салынған қуыс қабырғада жұмсақ жылу беру үшін бірнеше кішкентай пештер болған (төменде қараңыз). 19 ғасырда мұндай қабырғалар құбырлармен қапталып, Бретхертондағы Банк сарайындағыдай қазандыққа жалғастырылған.

Дизайн

Қабырғалы бақтың дәстүрлі дизайны, жолдармен бөлінген төрт бөлікке бөлінген және ортасында құдық немесе көл орналасқан, Парсыдағы ең көне бақтарға дейін жетеді. Соңғы орта ғасырлық Еуропаның "жабық бақ" (hortus conclusus) көбінесе қоршау, тор немесе монастырь аркаларымен қоршалған. Бұл бақтар ауа райынан және малдың қашуынан қорғайтын болғанымен, нақты қабырғалы бақтар емес еді.

Ас үй бақшалары

Ұлыбританияда көптеген ауылдық үйлерде әсемдік бақтарынан бөлек, қабырғалы асхана бақтары болған. Бір гектар асхана бағының он екі адамды асырауға жеткілікті өнім беруі күтілді, ал осындай бақтардың көлемі үй шаруашылығының мөлшеріне қарай бір гектардан жиырма немесе отыз гектарға дейін жететін. Асхана бақтарының ең гүлденген кезеңі XIX ғасырдың екінші жартысы болды. Осы еңбекке көп күш жұмсалатын бақтардың көпшілігі XX ғасырда пайдаланылмай қалды, бірақ кейбіреулері әсемдік бақтары ретінде қайта жаңғыртылды, ал қалғандары жеміс-жидек, көкөніс немесе гүлдер өндіруге қолданылды. Сьюзан Кэмпбелл қабырғалы асхана бақтарына арналған кітабында бақтың өнімділігіне ықпал ететін бірнеше факторды атап көрсетті. Өнімділік жағдайдың қолайлы болуына байланысты еді, ал сәтті бақтар судың, тыңайтқыштың, жылудың, қабырғаларға арналған кеңістіктің, сақтау кеңістігінің, жұмыс бөлмелерінің және, ең бастысы, бағбаншылардың арнайы тобының болуымен қамтамасыз етілді.

Мысалдар

Британдық қоршалған бақтардың мысалдары Англиядағы Альнуик замкісінде, Бромич сарай бақтарында, Фулхэм сарайында, Гуднестон паркінде, Лутон-Худе, Осборн үйінде, Полесден Лейсиде, Шугбороу залында және Тренгваинтон бақтасынан; Уэльстегі Бодзиггаллен залында; Шотландиядағы Эдзел замкісінде, Мучоллс замкісінде және Майрс замкісінде кездеседі. Ворстерширдегі Крум-корттағы қабырғалы асүй бақшасы Еуропадағы ең ірі 18-ғасырлық қабырғалы асүй бақшасы деп есептеледі. Ол жеке меншікте және қазіргі иелері оны қалпына келтірген. Шамамен 1806 жылы 4 метр биіктіктегі, ортасынан сәл ығысқан, бес пешпен қызмет көрсететін еркін тұрған шығыс-батыс ыстық қабырға салынды; бұл тарихи маңызы бар, себебі ол осындай құрылыстардың алғашқыларының бірі. Уилтширдегі Чилтон Фолиаттағы қабырғалы асүй бақшасы 1987 жылғы "Викториандық асүй бақшасы" телефильмінің тақырыбы болды.

Әдебиетте

Сузанна мен ақсақалдар әңгімесінде қабырғамен қоршалған бақ күдікті жалтару мен зорлауға талпыну оқиғасының өтетін жері болып табылады. Қабырғалардың болуынан қоғам қайсысының нақты орын алғанын анықтай алмайды. Джон Уильям Уотерхаус Купидон мен Психея туралы мифті бейнелегенде, Психея Купидонның қабырғалы бағында өмір сүрген. Франсис Ходжсон Бернетттің "Құпия бақ" балалар әңгімесінің көп бөлігі он жылдан бері жабық тұрған қабырғалы баққа байланысты өрбиді. Автор Кенттегі Ұлы Мейтем сарайынан шабыттанды. Натаниел Хоторнның "Раппачини қызы" әңгімесінің оқиғасы толығымен қабырғамен қоршалған бақтың ішінде өтеді, онда ақылдан безген ғалымның әдемі қызы Беатрис, сұлу бірақ қауіпті гүлдермен бірге өмір сүреді. Мэри Стюарттың Артур туралы романдарының үшінші кітабы "Соңғы құпия" романында Мерлин Апплегарттағы бағы үшін жылы қабырға тұрғызады.