Иоганн Иозеф Фукс: Австриялық композитор және контрпункт теориясының шебері

Кіріспе

Австрия композиторы (1660–1741)

Иоганн Иосиф Фукс (шамамен 1660 – 13 ақпан 1741) – кеш барокко дәуірінің австриялық композиторы, музыка теоретигі және педагог. Оның ең мәңгілік туындысы – музыкалық шығарма емес, оның контрапункт туралы трактаты «Gradus ad Parnassum», ол Ренессанс полифониясының Палестрина стилі туралы ең ықпалды кітапқа айналды.

Өмір

Фукстің нақты туған күні белгісіз. Ол Австрияның Штирия аймағындағы Хиртенфельд қаласында шаруа отбасында дүниеге келген. Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол жақын маңдағы Грац қаласына музыка сабақтарына барған болуы мүмкін. 1680 жылы ол иезуиттік Фердинанд университетіне қабылданды, онда оның музыкалық таланты айқын көрінді. Фукс 1700 жылы Италияға тағы сапар шегіп, Римде оқыды; бұл жерде ол музыка педагогикасы үшін маңызды болған Палестринаға деген құрметті иеленген болуы мүмкін. 1715 жылы Фукс Хофкапельмейстер (Вендік сарай музыкасының бас музыканты) болды, Антонио Кальдара оның орынбасары, ал Ф. Б. Конти сарай композиторы болды. Фукс Леопольд I-ге соңғысының өліміне дейін қызмет етті, содан кейін тағы екі Габсбург императоры: Иосиф I және Карл VI, екеуі де оны сарайдағы жоғары лауазымдарда қызметке алды. Фукс осы кезеңде композитор ретінде танымал болды және өзінің замандастары арасында Киелі Рим империясының ең жоғары деңгейдегі композиторы ретінде ерекшеленді. Дегенмен, бұл даңқ 18 ғасырда барокко стилінің жойылуымен біртіндеп көмескіленді. Оның музыкасы соңғы уақытқа дейін танымалдыққа ие болмаса да, оның контрапункт шеберлігі «Gradus ad Parnassum» (1725) атты трактаты арқылы көптеген композиторларға әсер етті. Гайдн контрапунктті көбінесе өзі оқып үйреніп, жас Бетховенге ұсынды. Моцарт оның бір данасын алып, оған түсініктемелер жазған.

Gradus ad Parnassum (Парнассамға арналған дәрежелер)

Gradus ad Parnassum (Парнасс тауына көтерілу) – Фукс 1725 жылы латын тілінде жазған теориялық және педагогикалық еңбек, ал 1742 жылы Лоренц Кристоф Мизлер оны неміс тіліне аударды. Фукс оны император Карл VI-ға арнады. Бұл жұмыс екі негізгі бөлімге бөлінген. Бірінші бөлімде Фукс Musica Speculativa теориясының, яғни сандар арасындағы интервалдардың пропорциялар ретінде талдауының тұжырымын ұсынады. Бұл бөлім қарапайым лекция стилінде жазылған және музыканы таза математикалық бұрыштан қарастырады, бұл дәстүр Ренессанс теоретиктерінің еңбектері арқылы ежелгі гректерге дейін жетеді. Фукс математикалық пропорциядағы интервалдар үлкен және кіші жарты тонды тудыратынын түсіндіреді, сондай-ақ кейбір органдылардың қосымша пернелер қосып (кіші және үлкен жарты тонды пайдалану үшін жартысын бөліп), бірақ клавиатурада қосымша пернелерді қосу қиын болғандықтан, олар әр нотаны "zwei gleiche Theile" (екі тең бөлік) деп бөліп, тең темпераментке қол жеткізгенін айтады. Ол былай деп жалғастырады: «Тәжірибе көрсеткендей, мұны сандар арқылы жасау мүмкін емес, сондықтан көмекке құлақ шақырылды, бір нотадан өте аз мөлшерді алып, қалғанына қосылды». Мерсенн, Цицерон және Аристотельдің еңбектері Фукс осы бөлімде сілтеме жасайтын бірнеше авторлардың қатарында. Екінші бөлімі, Musica Pratica, осы трактаттың бөлігі, онда автор контрапункт, фуга, қос контрапункт, музыкалық талғам туралы қысқаша эссе, сондай-ақ қасиетті музыканы а капелла және речитатив стилінде жазу туралы идеяларын ұсынады. Бұл бөлім шебер (Алойзий, латынша Луиджи, Палестринаның идеяларын бейнелейтін) пен студент Жозеф (Фукс өзінің Палестринаға деген құрметін білдіретін) арасындағы диалог түрінде жазылған. Бастапқыда Фукс өзінің мақсатын «жаңадан бастаған адамның бұл өнерде қадамдық түрде шеберлікке жетуі үшін қарапайым әдіс табу» деп атап көрсетеді және қазіргі заманғы практика туралы пікірін білдіреді: «Мен мектепті жек көретіндердің немесе заманның бұзылуының кедергісіне тап болмаймын». Сондай-ақ, ол теориясыз практиканың пайдасыз екенін айтады, осылайша кітабында теориядан гөрі практикаға басымдық береді. Gradus ad Parnassum «түрлер контрапункті» терминінің пайда болуымен танымал болғанымен, Фукс бұл идеяны алғашқы болып ойлап тапқан жоқ. 1610 жылы Венеция мектебінің композиторы Гироламо Дирута «Трансильвано» атты еңбегін жариялады, онда Ренессанс полифониялық стилі бір нотаға қарсы бір нота, екі нотаға қарсы бір нота, аспалар және т.б. сияқты түрлер тізімі ретінде ұсынылды. Фукс еңбегі Дирутаның кейбір идеяларын қайталайды, мүмкін, кездейсоқ, өйткені оның көшірмесі болған жоқ. Фукс ұсынған түрлер контрапунктінде студент келесі түрге көшуден бұрын әр түрдегі контрапункт жазуды меңгеруі керек. Түрлер ретімен: нотаға қарсы нота; екі нотаға қарсы бір нота; төрт нотаға қарсы бір нота; байлау немесе аспалар (бір нотаға қарсы, бірақ нотаның жартысына ығыстырылған); және флоридтік контрапункт, онда басқа түрлер еркін біріктіріледі. Барлық түрлерді екі дауыста меңгергеннен кейін, түрлер үш дауыста, содан кейін төрт дауыста қайтадан қарастырылады. (Кейде қазіргі заманғы контрапункт оқулықтарында үшінші және төртінші түрлер аспалардың алдында оқытылатын ретпен ауыстырылады.) Фукс төрттен астам дауысқа контрапункт жазу қалай жасалатыны туралы бөлімдерді қосуды жоспарлаған, бұл саладағы ережелердің «қатта сақталмауы керек» екенін көрсеткен. Алайда, подагра және жасының салдарынан денсаулығының нашарлағанын айтып, ол кітапты қазіргі күйінде аяқтауды жөн көрді. Қазіргі заманғы контрапункт білімі Gradus ad Parnassum-ға үлкен қарызды, ал Фукс идеяларды осылай анық және нақты түрде ұсынды, содан бері және қазіргі контрапункт мәтіндері оның еңбегін сілтеме жасайды, мысалы, Альбрехтсбергердің (Gründliche Anweisung zur Komposition) кітабынан бастап 20 ғасырдың мысалдарына дейін, мысалы, Кнуд Йеппесеннің (Counterpoint: The Polyphonic Vocal Style of the Sixteenth Century) кітабы. Сонымен қатар, Gradus ad Parnassum – бұл маңызды тарихи құжат, өйткені ол барлық барокко дәуірінің стильдік ерекшеліктерін ежелгі және қасиетті стиль мен көбінесе зайырлы стиль арасындағы айырмашылықты нақты көрсетеді. Мизлер Бахтың шәкірті болғандықтан, музыкатанушы Кристоф Вольф Бахтың Мизлерді трактатты аударуға ықпал етуі мүмкін екенін болжады.

The Gradus ad Parnassum (Steps or Ascent to Mount Parnassus) is a theoretical and pedagogical work written by Fux in Latin in 1725, and translated into German by Lorenz Christoph Mizler in 1742. Fux dedicated it to Emperor Charles VI. The work is divided into two major parts. In the first part, Fux presents a summary of the theory on Musica Speculativa, or the analysis of intervals as proportions between numbers. This section is in a simple lecture style, and looks at music from a purely mathematical angle, in a theoretical tradition that goes back, through the works of Renaissance theoreticians, to the Ancient Greeks. Fux explains that intervals in exact mathematical proportions result in larger and smaller half tones, and he also mentions that some organists added extra keys (split halves to use smaller and bigger half tones), but that adding extra keys on a keyboard was problematic and for this reason they divided every note in "zwei gleiche Theile" (two equal parts), resulting in equal temperament. He continues:
Da man aber erfahren, daß solches in Zahlen nicht angeht, ist das Ohr zu hülfe genommen worden, indem man von dem einem Theil einem fast gar nicht mercklichen Theil weggenommen, und dem andern zugesetzet. [Because experience told us that one cannot do this by means of figures, the ear was called in to help, by taking away an almost non detectable amount from one note and adding it to the others.] The works of Mersenne, Cicero and Aristotle are among the several references quoted by Fux in this section. The second part, on Musica Pratica, is the section of this treatise where the author presents his instruction on counterpoint, fugue, double counterpoint, a brief essay on musical taste, and his ideas on composing sacred music, writing in the a cappella and in the recitativo style. This part is in the form of a dialog, between a master (Aloysius, Latin for Luigi, who is meant to represent Palestrina's ideas) and a student, Josephus, who represents Fux himself, a self admitted admirer of Palestrina. At the outset, Fux states his purpose: "to invent a simple method by which a novice can progress, step by step, to attain mastery in this art." and gives his opinion of contemporary practice: "I shall not be deterred by the most ardent haters of school, nor by the corruptness of the times." He also states that theory without practice is useless, thus stressing practice over theory in his book. While Gradus ad Parnassum is famous as the origin of the term "species counterpoint", Fux was not the first one to invent the idea. In 1610, Girolamo Diruta, a composer of the Venetian school, published Il Transilvano, which presented the Renaissance polyphonic style as a series of types: one note against one note, two notes against one note, suspensions, and so forth. Fux's work repeated some of Diruta's, possibly coincidentally, since he is not known to have had a copy. In species counterpoint, as given in Fux, the student is to master writing counterpoint in each species before moving on to the next. The species are, in order, note against note; two notes against one; four notes against one; ligature or suspensions (one note against one, but offset by half of the note value); and florid counterpoint, in which the other species are combined freely. Once all the species are mastered in two voices, the species are gone through again in three voices, and then in four voices. (Occasionally, in modern counterpoint textbooks, the third and fourth species are reversed with suspensions being taught before four notes against one.) Fux expressed the intention of adding sections on how to write counterpoint for more than four parts, indicating that rules in this area were to be "less rigorously observed". However, citing his poor health as a result of gout and age, he chose to conclude the book as it stood. Modern counterpoint education is greatly indebted to Gradus ad Parnassum, and Fux presented the ideas with such clarity and focus that both subsequent and modern counterpoint texts continue to cite his work, from the book by Albrechtsberger (Gründliche Anweisung zur Komposition) to 20th century examples such as the book by Knud Jeppesen (Counterpoint: The Polyphonic Vocal Style of the Sixteenth Century). Furthermore, Gradus ad Parnassum is a noteworthy historical document in that it clearly delineates the stylistic distinction of the entire baroque era between an antique and sacred style and a more modern and largely secular style. As Mizler was a student of J. S. Bach, musicologist Christoph Wolff has suggested that Bach may have played some part in persuading Mizler to translate the treatise.

Шығармалары

Gradus ad Parnassum еңбегінен өзге, Фукс көптеген қасиетті және әлемдік шығармалар жазды. Фукс музыкалық шығармаларын Людвиг Риттер фон Кёхель тізімдеді, ол Моцарттың шығармаларын да тізімдеген.

Киелі композициялар

Фукстің қасиетті шығармаларына мессалар (мысалы, Missa canonica, Missa Corporis Christi), реквиемдер, ораториялар (соның ішінде Santa Dimpna, Infanta d'Irlanda, K 300a (1702), Il fonte della salute, K 293 (1716)), литаниялар, кеш намазы (Vespers) үлгілері, мотеттер, градуальдар, оферторийлер, Мариан антифондары (21 түрлі Alma Redemptoris mater, 22 түрлі Ave Regina, 9 түрлі Regina coeli және 17 түрлі Salve regina қосады), "Sub Tuum Praesidium" мәтініне жасалған үлгілер, гимндер (көптегені жоғалған), Секуенциялар, Интроиттер, қасиетті әндер, неміс тіліндегі қасиетті әндер (барлығы жоғалған) және басқа да қасиетті шығармалар кіреді. Фукс, Хофер, Бибер және Кальдара сияқты басқа композиторлармен бірге, солтүстік Германиядағы жақсы танымал протестанттық шіркеу музыкасының қарамастан, Оңтүстік Германия мен Австрияда католик шіркеу музыкасының берік репертуарын қалыптастырды.

Дүниежүзілік композициялар

Фукс қасиетті туындылардан өзге, вокалдық және аспаптық музыканың да авторы болған. Оның шығармаларына 19 опера, 29 партита, 10 оратория және шамамен 80 месса кіреді. Фукс клавиерге арнап жазған шығармаларының ішінде бес партита, 20 минуттық каприччио, чакона, арпеджио прелюдиясы мен фугасы, ария-пассаджиата және он екі минуэттен тұратын жиынтық бар. Concentus musico instrumentalis – ағаш, мыс және ішекті аспаптарға арналған жеті партитадан тұратын цикл. Бұл цикл 1701 жылы Рим патшасы Иосифке арналып басылған. Ондағы француз, итальян және неміс үлгілерінің әртүрлілігі мен мерекелік атмосферасы Фукс аспаптық сюиталарында да кездеседі, олар әсем әшекейленген және жоғары регистрде орындалады.

Таңдалған дискографиясы

Дрезден альбомы. Иоганн Прамсолер. Дидро ансамблі. (Audax Records ADX 13701)
Concentus musico instrumentalis 1701. Concentus Musicus Wien, Николаус Харнонкорт (Teldec 8.42171 XH, 244 690 2)
Concentus musico instrumentalis 1701 K352 – 358. Neue Hofkapelle Graz, Люция Фройхофер және Майкл Хелл (CPO 777 980 2)
Кайзер реквием K51 53. Clemencic Consort, Рене Клеменцик (Arte Nova 74321 27777 2)
Клавесинге арналған толық музыка. Филиппо Эмануэле Равицца орындауында. (Brilliant Classics 95189)
Alla Turca. Маттиас Мауте, Моника Маух және Ensemble Caprice. (ATMA Classique ACD2 2347)