Кіріспе
Ортогенез, сондай-ақ ортогенетикалық эволюция, прогрессивті эволюция, эволюциялық прогресс немесе прогрессионизм деп те аталады, – бұл организмдердің белгілі бір мақсатқа (телеология) қарай, қандай да бір ішкі механизмдер немесе "қозғаушы күш" арқасында белгілі бір бағытта дамуға қабілеттілігі туралы ескі биологиялық гипотеза. Теорияға сәйкес, эволюцияның ең ірі масштабтағы тенденциялары биологиялық күрделілікті арттыру сияқты нақты мақсатқа ие. Эволюциялық прогрестің әртүрлі формаларын қолдаған танымал тарихи тұлғалардың қатарында Жан Батист Ламарк, Пьер Тейяр де Шарден және Анри Бергсон бар. Ортогенез терминін 1893 жылы Вильгельм Хаакке енгізді, ал бес жылдан кейін Теодор Эймер оны танымал етті. Ортогенезді жақтаушылар эволюциядағы ұйымдастыру механизмі ретінде табиғи іріктеу теориясын қабылдамай, бағытталған эволюцияның тік сызықты (түзу сызықты) моделін ұсынды. Қазіргі синтез пайда болғаннан кейін, генетика эволюциямен біріктірілді, ортогенез және Дарвинизмге қатысты басқа да баламалар көбінесе биологтар тарапынан қабылданбады, бірақ эволюция прогресті білдіреді деген пікір әлі де кеңінен таралған; заманауи қолдаушыларының арасында Э.О. Уилсон және Саймон Конвей Моррис бар. Эволюциялық биолог Эрнст Майр 1948 жылы Nature журналында бұл терминді "қандай да бір табиғаттан тыс күшті" білдіреді деп айту арқылы тиімді түрде қолданудан шығарды. Американдық палеонтолог Джордж Гейлорд Симпсон (1953) ортогенезге шабуыл жасап, оны "жайсыз ішкі күш" деп сипаттап, витализммен байланыстырды. Бұған қарамастан, көптеген мұражайлардағы көрмелер мен оқулықтардағы иллюстрациялар эволюцияның бағытталған екенін көрсетуде. Биология философы Майкл Руз халық мәдениетінде эволюция мен прогресс синонимдер екенін, ал маймылдан қазіргі адамға дейінгі прогресс маршының қателік тудыратын бейнесі кеңінен қолданылып келе жатқанын атап өтті.
Orthogenesis, also known as orthogenetic evolution, progressive evolution, evolutionary progress, or progressionism, is an obsolete biological hypothesis that organisms have an innate tendency to evolve in a definite direction towards some goal (teleology) due to some internal mechanism or "driving force". According to the theory, the largest scale trends in evolution have an absolute goal such as increasing biological complexity. Prominent historical figures who have championed some form of evolutionary progress include Jean Baptiste Lamarck, Pierre Teilhard de Chardin, and Henri Bergson. The term orthogenesis was introduced by Wilhelm Haacke in 1893 and popularized by Theodor Eimer five years later. Proponents of orthogenesis had rejected the theory of natural selection as the organizing mechanism in evolution for a rectilinear (straight line) model of directed evolution. With the emergence of the modern synthesis, in which genetics was integrated with evolution, orthogenesis and other alternatives to Darwinism were largely abandoned by biologists, but the notion that evolution represents progress is still widely shared; modern supporters include E. O. Wilson and Simon Conway Morris. The evolutionary biologist Ernst Mayr made the term effectively taboo in the journal Nature in 1948, by stating that it implied "some supernatural force". The American paleontologist George Gaylord Simpson (1953) attacked orthogenesis, linking it with vitalism by describing it as "the mysterious inner force". Despite this, many museum displays and textbook illustrations continue to give the impression that evolution is directed. The philosopher of biology Michael Ruse notes that in popular culture, evolution and progress are synonyms, while the unintentionally misleading image of the March of Progress, from apes to modern humans, has been widely imitated.
Анықтама
Ортогенез термині (Ежелгі грекше ὀρθός orthós, "түзу" және Ежелгі грекше γένεσις génesis, "тегі") алғаш рет биолог Вильгельм Хаакке 1893 жылы қолданған. Теодор Эймер бұл сөздің анықтамасын алғаш берген; ол ортогенезді "эволюциялық дамудың айқын бағытта, әсіресе мамандандырылған топтарда жүзеге асатын жалпы заңы" деп анықтады. 1922 жылы зоолог Майкл Ф. Гуер былай деп жазды:
Сьюзан Р. Шрепфердің 1983 жылғы пікірі бойынша:
1988 жылы Франсиско Дж. Аяла прогресті "бір тізбектегі барлық мүшелеріне тән белгінің жүйелі өзгерісі, осы тізбектің кейінгі мүшелерінде сол белгінің жақсаруын көрсететін өзгеріс" деп түсіндірді. Ол бұл анықтамада екі элемент бар екенін – бағытталған өзгеріс және белгілі бір стандарт бойынша жақсаруды – айтты. Бағытталған өзгеріс жақсартуды білдіре ме, жоқ па, деген сұрақ ғылыми мәселе емес; сондықтан Аяла ғылымның өзгеріс "жақсарту" екеніне қарамастан, бағытталған өзгеріс бар ма деген сұраққа назар аударуы керек деп ұсынды. Бұл Стивен Джей Гулдтың "прогресс идеясын бағыттылықтың практикалық түсінігімен алмастыру" деген ұсынысымен салыстыруға болады. 1989 жылы Питер Дж. Боулер ортогенезді былай анықтады:
1996 жылы Майкл Руз ортогенезді "эволюцияның өзіндік инерциясы бар, организмдерді белгілі бір жолдармен итетін көзқарас" деп анықтады.
Орта ғасырлар
Алға жылжу мүмкіндігі орта ғасырлық әлем тізбегінде жатыр, онда формалардың тізбесі ең төменгісінен ең жоғарысына дейін сызықты түрде орналасқан. Бұл идеянің бастауы Аристотельдің биологиясында, жәндіктерден бастап, олар тек қуыршақтарды тудырса, балықтар жұмыртқа салады, ал қанды және тірі туатын жануарларға дейін жеткен. Орта ғасырлық тізбек, мысалы, Рамон Луллдың 1305 жылғы "Ақылдың көтерілу және түсу баспалдағы" еңбегінде, адамдардан жоғары сатыларды немесе деңгейлерді қосты, ал ондағы періштелердің тобы жоғарыдағы Құдайға дейін созылды.
Дарвинге дейінгі
Ортогенез гипотезасы 19-шы ғасырда, Ламаркизм сияқты эволюциялық механизмдер ұсынылып жатқанда, көптеген жақтастар тапты. Француз зоологы Жан Батист Ламарк (1744–1829) өзі де бұл идеяны қабылдады, және ол оның иемденілген белгілердің мұрагерлік теориясында орталық рөл атқарды, оның гипотезалық механизмі ортогенездің "құпия ішкі күшіне" ұқсас болды. Оның әкесі, дәрігер және ғалым Эразм Дарвин, прогрессионист және виталист болды, "барлық ғаламды ішкі өмірлік күшпен итермеленетін тірі нәрсе ретінде" "үлкен кемелділікке" қарай жылжитынын көрді. Роберт Чемберс өзінің танымал, 1844 жылы анонимді түрде жарық көрген "Жаратылыстану тарихының іздері" кітабында адамзаттың эволюциясына әкелетін ғарыштық өзгерістер туралы кеңейтілген әңгіме берді. Чемберс қазба қалдықтарын егжей-тегжейлі талдады.
Теориялар
Эволюцияның басқа философиялары үшін (яғни, Ламаркизм, Мутация, Табиғи таңдау және Витализм сияқты біріктірілген теориялар) бағаналар үшін "иә" дегеніміз - бұл адам теорияны анық қолдайды; "жоқ" дегеніміз - теорияға айқын қарсылық; бос дегеніміз - бұл мәселе, әрине, талқыланбаған, теорияның бөлігі емес. + Эволюциялық биологиядағы ортогенез теориясы Автор Атауы Өріс Күні Ламарк. Мутат. Табиғи таңд. Витал. Ерекшеліктері Ламарк Інерттік прогрессивті тенденция Зоология 1809 иә Философиялық зоологиясында, інерттік прогрессивті тенденция организмдерді үнемі күрделілікке қарай, жеке тұқымдарда (филаларда) дамытып, жойылудан сақтайды. Хаакке Ортогенез Зоология 1893 иә Эпиморфизммен бірге, кемелденуге қарай ұмтылу Берг Номогенез Зоология 1926 жоқ иә жоқ Химиялық күштер эволюцияны, адамзатты қалыптастырады. Берлен Ортогенез Палеонтология 1930 жоқ жоқ Бастауы кездейсоқ метакинез, алуан түрлілікті тудырады; содан кейін палигенез (Берленнің мағынасында, ата-бабалардың даму жолын қайталау) ортогенез механизмі ретінде Уиллис Дифференциация (ортогенез) Ботаника 1942 иә "біз әлі түсінбеген белгілі бір заңдылық бойынша жұмыс істейтін" күш, арнайы жаратылыс пен табиғи таңдау арасындағы келісім, хромосомалық өзгерістерді қамтитын үлкен мутациялармен басқарылады. Ной Телефинализм Биофизика 1947 иә Адам тағдыры, lt=Вандель Органикалық Зоология 1949 жоқ иә жоқ Биология Л'Хомме мен Л'Эволюция Кроizat Биологиялық синтез Памбиогеография Ботаника 1964 даму шектеулері немесе филогенетикалық шектеулерге байланысты, сондықтан табиғи таңдаудың қатысы жоқ. Лима де Фария Автоэволюционизм Физика, Химия 1988 жоқ жоқ жоқ жоқ Табиғи таңдаудың әсері жоқ, сондықтан жұмыс істей алмайды. thumb|upright=1.5|19 ғасырдан бері эволюция қалай жүрді дегенге көптеген түсіндірмелер ұсынылды, өйткені көптеген ғалымдар бастапқыда табиғи таңдауға қарсы болды. Бұл теориялардың көптегені (қатты көк жебелер) тікелей немесе жанама түрде құдайлық бақылауға (нүктелі көк жебелер) шақырумен немесе шақырусыз ортогенездің қандай да бір түріне әкелді. Мысалы, Эдвард Дринкер Коуп сияқты эволюционистер теориялық эволюцияның, Ламаркизмнің, витализмнің және ортогенездің комбинациясына сенді, ол диаграмманың сол жағындағы жебелер тізбегімен бейнеленген. Қазіргі Дарвинизмнің дамуы қызғылт сары жебелермен көрсетілген. Дарвиндік эволюцияның табиғи таңдау арқылы дамуына түрлі нұсқалар бір-бірін міндетті түрде жоққа шығармайды. Америкалық палеонтолог Эдвард Дринкер Коуптың эволюциялық философиясы бұған мысал бола алады. Ол өмірін эволюция мүмкін емесін жоққа шығара бастаған. 1860 жылдары ол эволюция болуы мүмкін екенін қабылдады, бірақ Агассиздің әсерінен табиғи таңдаудан бас тартты. Коуп, оның орнына, эмбрионның өсуі кезінде эволюциялық тарихтың қайталану теориясын қабылдады – онтогенез филогенезді қайталайды, Агассиз бұл адамға тікелей алып келетін құдайлық жоспарды көрсетті деп сенді, бұл эмбриология мен палеонтологияда да ашылған үлгіде. Коуп бұған дейін бармады, өйткені Дарвиннің айтуынша, эволюция түрлердің тармақталған ағашын жаратады. Алайда эволюцияның әрбір қадамы кездейсоқ емес еді: бағыт алдын ала анықталып, тұрақты үлгіге ие болды (ортогенез), ал қадамдар бейімделуші емес, бірақ құдайлық жоспардың бөлігі болды (теистік эволюция). Бұл әр қадамның не үшін болуы керек деген сұраққа жауап бермеді, ал Коуп әр өзгеріс үшін функционалдық бейімделуді қамтамасыз ету үшін теориясын өзгертті. Табиғи таңдауды бейімделудің себебі ретінде әлі де қабылдамай, Коуп эволюцияны жетелейтін күшті қамтамасыз ету үшін Ламаркизмге бет бұрды. Соңында Коуп Ламарктың қолдануы мен қолданусыз қалуы организмнің ең көп қолданылатын жерлеріне виталистикалық өсім күшін беретін "батизмді" шоғырландыру арқылы жұмыс істейді деп болжады; өз кезегінде, бұл жерлер қалғандарының есебінен дамыды. Коуптың күрделі сенімдері бес эволюциялық философияны құрастырды: рекапитуляционизм, ортогенез, теистік эволюция, Ламаркизм және витализм. Басқа палеонтологтар мен далалық натуралистер ортогенез бен ламаркизмді біріктіретін нанымдарды 1930 жылдары қазіргі синтезге дейін ұстануды жалғастырды.
Ғылым саласында
thumb|сол жақта|ені 0.9|Эрнст Геккельдің 1874 жылғы «Адамның шығу тегінің қазіргі заманғы теориясы» атты сатиралық көзқарасы, «Адамға» дейін жететін формалардың тізбегін көрсетеді. Г. Эверидің Scientific American журналы үшін жасаған суреті, 11 наурыз 1876 жыл.
The stronger versions of the orthogenetic hypothesis began to lose popularity when it became clear that they were inconsistent with the patterns found by paleontologists in the fossil record, which were non rectilinear (richly branching) with many complications. The hypothesis was abandoned by the mainstream of evolutionists when no mechanism could be found that would account for the process, and the theory of evolution by natural selection came to prevail. The historian of biology Edward J. Larson commented that
The modern synthesis of the 1930s and 1940s, in which the genetic mechanisms of evolution were incorporated, appeared to refute the hypothesis for good. As more was understood about these mechanisms it came to be held that there was no naturalistic way in which the newly discovered mechanism of heredity could be far sighted or have a memory of past trends. Orthogenesis was seen to lie outside the methodological naturalism of the sciences. thumb|Ernst Mayr considered orthogenesis effectively taboo in 1948. By 1948, the evolutionary biologist Ernst Mayr, as editor of the journal Evolution, made the use of the term orthogenesis taboo: "It might be well to abstain from use of the word 'orthogenesis' since so many of the geneticists seem to be of the opinion that the use of the term implies some supernatural force." among evolutionary biologists including E. O. Wilson and Simon Conway Morris, although often denied or veiled. The philosopher of biology Michael Ruse wrote that "some of the most significant of today's evolutionists are progressionists, and that because of this we find (absolute) progressionism alive and well in their work." He argued that progressionism has harmed the status of evolutionary biology as a mature, professional science. Presentations of evolution remain characteristically progressionist, with humans at the top of the "Tower of Time" in the Smithsonian Institution in Washington D. C., while Scientific American magazine could illustrate the history of life leading progressively from mammals to dinosaurs to primates and finally man. Ruse noted that at the popular level, progress and evolution are simply synonyms, as they were in the nineteenth century, though confidence in the value of cultural and technological progress has declined. The discipline of evolutionary developmental biology, however, is open to an expanded concept of heredity that incorporates the physics of self organization. With its rise in the late 20th early 21st centuries, ideas of constraint and preferred directions of morphological change have made a reappearance in evolutionary theory.
Ортогенетикалық гипотезаның күшті нұсқалары палеонтологтардың қазба жәндіктерде тапқан үлгілерімен үйлеспегені анықталғанда, олардың танымалдылығы төмендеді. Бұл үлгілер түзу сызықты емес (көп тармақты) және көптеген күрделіліктерге толы болды. Гипотеза эволюционистердің басым бөлігі тарапынан қабылданбады, себебі осы процесті түсіндіретін механизм табылмады, ал табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясы басымдыққа ие болды. Биология тарихшысы Эдвард Дж. Ларсон 1930-1940 жылдардағы эволюцияның генетикалық механизмдерін қамтитын қазіргі синтез бұл гипотезаны толығымен жоққа шығарғандай болды деп мәлімдеді. Осы механизмдер туралы білім артқан сайын, жаңадан ашылған мұрагерлік механизмінің болашақты көре алмайтыны немесе өткен тенденцияларды есте сақтай алмайтыны анық болды. Ортогенез ғылымның әдістемелік натурлизмінен тыс деп есептелді. 1948 жылы Эрнст Майр ортогенезді тиым салынған деп санады. 1948 жылға қарай, эволюциялық биолог Эрнст Майр, «Эволюция» журналының редакторы ретінде, ортогенез терминін қолдануға тыйым салды: «Көптеген генетиктер бұл терминді қолдану қандай да бір табиғаттан тыс күшті білдіреді деп санайтындықтан, бұл сөзді қолданудан аулақ болу орынды болар». Бұл пікір Э.О. Уилсон және Саймон Конвей Моррис сияқты эволюциялық биологтар арасында да болды, бірақ көбінесе жоққа шығарылды немесе жасырылды. Биология философы Майкл Руз «қазіргі эволюционистердің ең маңыздыларының кейбіреулері прогрессионистер, сондықтан олардың жұмыстарында (абсолюттік) прогрессионизм әлі де тірі және зор екенін көреміз» деп жазды. Ол прогрессионизм эволюциялық биологияның толыққанды, кәсіби ғылым ретіндегі мәртебесіне зиян келтірді деп мәлімдеді. Эволюция туралы ұсынылымдар әдетте прогрессионистік болып қалады, адамдар Вашингтондағы Смитсонов институтындағы «Уақыт мұнарасының» ең жоғасында орналасқан, ал Scientific American журналы сүтқоректілерден динозаврларға, приматтарға және соңында адамға қарай өмірдің тарихын көрсете алады. Руз атап өткендей, халық арасында прогресс пен эволюция бір-бірімен толыққанды синонимдер болып табылады, өйткені олар 19 ғасырда болған, бірақ мәдени және технологиялық прогрестің құндылығына сенім азайды. Эволюциялық даму биологиясы пәні өзін-өзі ұйымдастыру физикасын қамтитын мұрагерлік концепциясына ашық. 20-шы ғасырдың соңында және 21-ші ғасырдың басында оның өркендеуімен морфологиялық өзгерістердің шектеулері мен басым бағыттары туралы идеялар эволюциялық теорияда қайта пайда болды.
The stronger versions of the orthogenetic hypothesis began to lose popularity when it became clear that they were inconsistent with the patterns found by paleontologists in the fossil record, which were non rectilinear (richly branching) with many complications. The hypothesis was abandoned by the mainstream of evolutionists when no mechanism could be found that would account for the process, and the theory of evolution by natural selection came to prevail. The historian of biology Edward J. Larson commented that
The modern synthesis of the 1930s and 1940s, in which the genetic mechanisms of evolution were incorporated, appeared to refute the hypothesis for good. As more was understood about these mechanisms it came to be held that there was no naturalistic way in which the newly discovered mechanism of heredity could be far sighted or have a memory of past trends. Orthogenesis was seen to lie outside the methodological naturalism of the sciences. thumb|Ernst Mayr considered orthogenesis effectively taboo in 1948. By 1948, the evolutionary biologist Ernst Mayr, as editor of the journal Evolution, made the use of the term orthogenesis taboo: "It might be well to abstain from use of the word 'orthogenesis' since so many of the geneticists seem to be of the opinion that the use of the term implies some supernatural force." among evolutionary biologists including E. O. Wilson and Simon Conway Morris, although often denied or veiled. The philosopher of biology Michael Ruse wrote that "some of the most significant of today's evolutionists are progressionists, and that because of this we find (absolute) progressionism alive and well in their work." He argued that progressionism has harmed the status of evolutionary biology as a mature, professional science. Presentations of evolution remain characteristically progressionist, with humans at the top of the "Tower of Time" in the Smithsonian Institution in Washington D. C., while Scientific American magazine could illustrate the history of life leading progressively from mammals to dinosaurs to primates and finally man. Ruse noted that at the popular level, progress and evolution are simply synonyms, as they were in the nineteenth century, though confidence in the value of cultural and technological progress has declined. The discipline of evolutionary developmental biology, however, is open to an expanded concept of heredity that incorporates the physics of self organization. With its rise in the late 20th early 21st centuries, ideas of constraint and preferred directions of morphological change have made a reappearance in evolutionary theory.
Танымал мәдениетте
thumb|сол жақта|1.3 еңістік|Томас Генри Гакслидің 1863 жылғы «Адамның табиғаттағы орнына дәлелдер» атты еңбегінің алқағы маймылдар мен адамдардың қаңқаларын салыстыруға арналған, бірақ бейкүндеген түрде «маймылдан адамға» эволюциялық прогрестің тұрақты символына айналды. Халық мәдениетінде эволюцияның прогрессионистік бейнелері кеңінен таралған. Тарихшы Дженнифер Такер «Бостон глобусы» газетінде жариялаған мақаласында Томас Генри Гакслидің 1863 жылғы маймылдар мен адамдардың қаңқаларын салыстырған суреті «эволюцияның айқын және бірден танылатын визуалды қысқаша түсіндірмесіне» айналғанын атап өтті. Докинс пен Джон Кребс эволюцияда «кез келген «ішкі прогресс» бар деген «алдыңғы [дарвиндік] көзқарасқа» қарсы шығады, бірақ Рус пікірінше, прогресс сезімі эволюциялық қарулану жарысынан туындайды, бұл Докинстің сөзімен айтқанда «жануарлар мен өсімдіктердің иеленетін озық және күрделі механизмдерінің болуына ең қанағаттанарлық түсіндірмесі» болып табылады. Рус эволюциялық биологиядағы Прогресс идеясын, яғни прогрессионистік философияны терең талдап, эволюциялық ойдың осы философиядан туындағанын мәлімдейді. Дарвинге дейін, Рус пікірінше, эволюция тек жалған ғылым болған; Дарвин оны беделді ғылымға айналдырды, бірақ «тек танымал ғылым ретінде». «Ол шамамен тағы бір жүз жылға дейін мұздай тоңған күйде қалды», Фишер сияқты математиктер «үлгілер мен мәртебелерді» ұсынғанға дейін, бұл эволюциялық биологтарға 1930 және 1940 жылдардағы қазіргі синтезді құруға мүмкіндік берді. Бұл биологияны кәсіби ғылымға айналдырды, бірақ прогресс ұғымын жоққа шығарудың құны болды. Рус пікірінше, бұл «әлі де Прогреске берілген адамдар [биологтар] үшін» маңызды шығын болды.
Жеңілдікпен өзгертілген
Биология эволюцияның қандай да бір жолмен басқарылатындығы туралы идеяны көбінесе жоққа шығарды, бірақ кейбір белгілердің эволюциясы эволюциялық даму биологиясында зерттелетін даму генетикалық құралдар жиынтығының гендерімен жеңілдетіледі. Мысалы, Heliconius көбелектерінің кейбір түрлерінде қанаттың өрнегінің дамуы, олар ұқсас өрнектерді тәуелсіз түрде дамытқан. Бұл көбелектер бір-бірін Мюллерлік еліктеу арқылы еліктейді, сондықтан табиғи іріктеу жетекші күш болып табылады, бірақ олардың жеке эволюциялық оқиғаларда пайда болған қанат өрнектері бірдей гендермен бақыланады.