Кіріспе

Либерти түрмесі – АҚШ-тың Миссури штатындағы Либерти қаласында орналасқан тарихи түрме. 1834 жылдың желтоқсанынан 1853 жылға дейін Миссури штатының Клей округінің түрмесі ретінде қызмет еткен. Бұл түрме 1838 жылғы мормон соғысы кезінде Шіркеу Президенті Джозеф Смит және оның бірнеше серіктестерінің қамауда болуына байланысты "Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх Шіркеуінде" кеңінен танымал. Қазіргі таңда бұл орын "Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіх Шіркеуі" басқаратын келушілер орталығы болып табылады және түпнұсқа орнында, 216 Солтүстік Майн мекенжайында түрменің ішкі құрылымын көрсететін реконструкциялық экспозициясы бар.

Миссури елді мекендері

Огайо штатының Киртленд қаласынан Джозеф Смиттың ізбасарлары Канзас-Сити аймағына алғашқы қоныс аударушылардың бірі болды, 1831 жылы Миссури штатының Джексон округіне қарасты Индипенденс қаласының түрмесінен оңтүстік-шығысқа қарай 15 миль (24 км) жерге орналасты. Смит Индипенденс қаласын Киелі кітаптағы Едем бағының орналасқан жері деп жариялағаннан және Сион қаласы сол жерде болуы керек деп мәлімдегеннен кейін, аймақтағы қоныс аударушылар саяси биліктің өсіп келе жатқан мормон иммигранттарына өтетінінен қорқынышты. Шиеленіс Блю-Ривердің (Миссури) жағалауында екі топ арасындағы шайқасқа әкеліп соқты, осыдан зорлық-зомбылық туды. 1833 жылдың қараша айында мормондар Индипенденстен зорлықпен қуылды және уақытша Клей округіне қоныстануға мәжбүр болды. 1836 жылы Смиттың ізбасарлары Либертиден солтүстік-шығысқа қарай 30 миль (48 км) көшіп, штат олар үшін арнайы құрған Миссури штатының Колдуэлл округінде Фар Вест қаласын құрды. Лайман Уайт бастаған бірнеше қоныс аударушылар тағы 15 миль (24 км) солтүстікке қарай Миссури штатының Дэвис округіне көшіп, Уайттың Галлатиннің солтүстігіндегі Адам-онди Ахман жерінде Гранд өзенінен паром өткізді. 1838 жылдың 18 мамырында Смит Уайттың паромы маңындағы жердің Адам Едем бағынан қуылғаннан кейін басталған жер екенін және ол Мыңжылдыққа дейін жиналатын орын болатынын жариялады. Үш ай ішінде Дэвис округінің халқы 1500 адамға жетті.

Мормон соғысы

Дейвис округінің мормон емес қоныс аударушылары округтің бақылауын жоғалтудан қорқып, 1838 жылғы 6 тамыздағы Галлатин сайлау күнінде мормондардың дауыс беруіне кедергі келтіруге тырысты. Бұл 1838 жылғы Мормон соғысы деп белгілі болған қақтығыстың алғашқы ұрысы болды, онда екі тараптан да адамдар қаза тауып, мүліктер қиратылды. Екі тараптың да наразылықтарының күшеюі бірнеше шаруашылықтар мен үйлердің, сондай-ақ Галлатин және Миллпорт қалаларының өртелуіне әкелді. Қақтығыстың құлшыны Миссури штаты милициясының капитаны Сэмюэл Богарт мормондардың Ричмонд пен Либертиді қиратуы мүмкін деп қорқып, 3 мормонды тұтқынға алған кезде болды. Соның салдарынан, алыс Батыста "көтерілісшілер" 3 адамды өлімге жібереді деген қауесет тарады, және шиеленіс 1838 жылдың қазан айында мормондық әскерлер күштерінің Кроoked өзенінің жағасында штаттық милициямен шайқасқа түскенде күшейді, бұл шайқас Кроoked өзенінің шайқасы деп аталды. Осыдан кейін, 1838 жылғы 27 қазанда Миссури штатының губернаторы Лилберн В. Боггс 44-ші Миссури жарлығын шығарды: "Мормондарға жау ретінде қарау керек, және егер қоғамдық тыныштық үшін қажет болса, оларды жою керек немесе штаттан қуылды. Олардың жасаған зұлпымдары шексіз."

Смит берілді

Генерал Сэмюэл Д. Лукас 2500 сарбаздық ополчениеге жетекшілік етіп, Фар-Весттегі мормондарға Смит және тағы бірнеше адам берілмесе, "әрбір еркек, әйел және баланы өлтіретіндерін" мәлімдеді. Смит, Сидни Ригдон, Парли П. Пратт, Лайман Уайт және Джордж В. Робинсон 1 қарашада өздерін тапсырды. Смит тапсырғаннан кейін құпия және заңсыз әскери сот өтті. Смит және оның серіктері сот өтіп болғаннан кейін ғана осы іс туралы білді. 1 қараша күні түн ортасында генерал Лукас генерал Александр Уильям Донифанға мынадай бұйрық берді: "Сіз Жозеф Смит пен басқа тұтқындарды Фар-Вест қаласының алаңына алып барып, ертең сағат 9-да атып өлтіріңіз". Генерал Донифан бұйрыққа бағынудан бас тартты: "Бұл қанды қырғын. Мен сіздің бұйрығыңызды орындамаймын. Менің бригадамыз ертең сағат 8-де Либертиге қарай жол тартады; егер сіздер осы адамдарды өлтірсеңіздер, мен сіздерді жер бетіндегі сот алдында жауапкершілікке тартамын, Алла жар болсын!". Генерал Джон Буллок Кларкты Губернатор Боггс жою туралы бұйрықты орындау үшін тағайындаған еді. Ол 4 қарашада келді және біріктірілген күштерге басшылық етті. 5 қарашада ол тағы 56 адамды тұтқындады және Фар-Вест қаласының алаңында сөз сөйледі. Ол генерал Лукастың бұрын келіскен келісім шарттарын баяндады, ол мормондарды барлық қару-жарақтары мен мүлкінен айырып, оларды дереу штаттан кетуге міндеттеді.

Алдын ала тыңдау

9 қарашада полковник Стерлинг Прайс және жетпіс адамнан тұратын топ Смит пен оның серіктерін Ричмондқа (Миссури штаты) Аустин Август Кинг алдындағы алдын ала сотқа алып барды. Сот 13 қарашада басталды және шамамен екі аптаға созылды. Қорғаушы адвокаттар Донифан мен Дэвид Райс Атчисон болды. Сот барысында Смит пен оның серіктеріне өздерін қорғау үшін куәгерлерді шақыруға рұқсат берілмеді, бұл сияқты жағдайларда кейде рұқсат етілетін, және оларға түрлі жағынан қиындықтар тудырылды. 1838 жылдың 30 қарашасы шамасында Ричмонд соты Смит пен оның серіктері – Хайрум Смит, Лайман Уайт, Александр МакРей, Калеб Болдуин және Сидни Ригдонды сот күту үшін Либерти түрмесіне қамауға жіберді. Оларды үлкен, салмақты арбамен Ричмондтан Либерти түрмесіне жеткізді. Либерти мен айналасындағы көптеген тұрғындар олардың келгенін көруге жиналды, ал кейбіреулері олардың қарапайым сырт келбетіне көңілдері толады. Тұтқындар баспалдақпен түрмеге көтерілгенде, Смит баспалдақтың үстіндегі алаңда тоқтады, көпшілікке бұрылып, шляпасын көтеріп, түрмеге кірмес бұрын: "Мырзалар, жақсы күн!" деді. Смит пен оның серіктері төменгі камерада қамауда болғанда, күзетшілер жоғарғы камераны пайдаланды.

Орындау орнын өзгерту және қашу

1839 жылғы 25 қаңтарда Сидни Ригдон Клей округі сотындағы шеберлікпен жасалған өзін-өзі қорғауы арқасында түрмеден босатылды. Бірақ қауіптер болғандықтан, ол 1839 жылғы 5 ақпанға дейін түрмеде қалды. 1839 жылғы 6 сәуірде Смит және тұтқындар Галатиндегі Дэвис округі түрмесіне ауыстырылды, онда үлкен жюри тергеу жүргізіп жатты. Үлкен жюри оларды кісі өлтіру, мемлекетке опасыздық, қарақшылық, өрт қою, ұрлық, тонау және ұрлық жасағандықтары үшін айыптауға тиіс болды. Смит пен оның ізбасарлары штаттың солтүстік-шығыс бөлігінде, Иллинойс штатының Коммерс ауылына жақын орналасқан Миссури штатының Марион округіне сотты ауыстыруға үміттенеді. Алайда, сот Миссури штатының Бун округіне ауыстырылды. 1839 жылғы 15 сәуірде Бун округіне жол жүріп келе жатқанда, Жозеф Смит, Хайрум Смит, Лайман Уайт, Александр Макрей және Калеб Болдуинге шериф пен үш күзетшісі виски ішкен соң қашуға рұқсат берілді, ал төртінші күзетші оларға аттарына мінуге көмектесті. Олар 22 сәуірде Куинсиге (Иллинойс штаты) жетіп, содан кейін Наувооға қайта жиналды.

Смит жазбалары

1839 жылы 20 наурызда Либерти түрмесінде қамауда отырған Джозеф Смит Эдвард Партриджге хат диктанттады, оны Калеб Болдуин мен Александр МакРей жазды. Хаттың бір бөлігі канонизацияланды және қазіргі уақытта LDS канонында Дін және Келісімдердің 121, 122 және 123 бөлімдері ретінде белгілі. Хат соңғы күндердің қасиеттілерінің бастан кешіріп жатқан қиындықтары үшін Құдайдан көмек сұраумен басталады, содан кейін Құдай Джозеф Смитті жұбатып, адал және адал емес билік туралы әңгімелейді. Онда Смит үшін қазіргі және болашақ жағдайлар туралы, сондай-ақ Құдайдың онымен әрдайым бірге болатынына берген уәдесі айтылады. Соңғы күндердің қасиеттілеріне өздерінің қиындықтарын жазып, АҚШ Федералдық үкіметінен көмек сұрауға бұйырылады.

Құрылыс

Либерти түрмесі екі қабырғалы, ағаштан жасалған ғимарат еді. Түрменің сыртқы өлшемдері: ұзындығы жиырма екі жарым фут, ені жиырма екі фут, биіктігі он екі фут болатын. Ішкі өлшемдері он төрт жарым футқа он төрт фут. Ғимарат екі деңгейге бөлінген, төменгі деңгейдің төбесі алты жарым фут, жоғарғы бөлменің төбесі жеті фут. Сыртқы қабырғалары екі фут қалыңдықта тас қаланған. Ішкі қабырғалары мен төбелері шамамен бір фут шаршы өлшемдегі қайырылған емен ағаштарынан жасалды. Сыртқы тас қабырғалар мен ішкі емен қабырғалар арасында шамамен бір футтай кеңістік болды. Бұл кеңістік және жоғарғы деңгейдің үстіндегі кеңістік қашып кетуге мүмкіндік бермеу үшін тас қалдықтарымен толтырылды. Төменгі деңгейдегі жалғыз ашылу орын – екі фут ені және алты дюйм (152 мм) биіктігі бар екі темір торлы терезе, сондай-ақ жоғарғы бөлмеге апаратын төбедегі ауыр ағаш есік болатын. Жоғарғы бөлмеде екі үлкен темір торлы терезе болды, олардың ені екі фут, биіктігі бір фут, сонымен қатар ауыр емен есік болды. Есіктің сыртында жерге түсетін баспалдақпен кішкентай платформа орналасқан.

Шарттар

Смит пен оның серіктері Миссури қысының ең суық кезеңінде төрт жарым ай бойы Либерти түрмесінде қамалды. Тамақ азырақ, нашар сапалы және көбінесе уландырылған болатын. Кейбір тұтқындар оларды кейде адам етімен тамақтандырғанын күдіктенді, бірақ күзетшілердің "мормон сиыр еті" деген сөздері мормондардан ұрланған малға қатысты болған сықылды. Сырттағы достары кейде оларға дұрыс тағамдар жеткізіп тұратын. Оларға төсек берілмегендіктен, тұтқындар тас еденде, тек аз ғана сабанмен жатып ұйықтады.

Қонақтар

Тұтқындарға белгілі бір уақыт аралығында келушілерге рұқсат берілетін. Александр МакРей Бригам Янг, Хебер К. Кимболл, Джордж А. Смит, Дон Карлос Смит, Бенджамин Кови, Джеймс Слоан, Алансон Рипли және Портер Роквелл келгенін жазды. Наурыз айында Фредерик Г. Уильямс Пресендия Х. Бьюэллмен келді, бірақ түрме бастығы құрал-жарақтарды өткізіп алу мүмкіндігінен қауіптеніп, оларға кіруге тыйым салды. Мэри Смит ақпан айында күйеуі Хайрум Смит пен үш айлық ұлы Джозеф Ф. Смитты көріп келді, ол ұлын қамауда отырған әкесі баталап, есім қойған еді. Оның қарындасы Мерси Филдинг Томпсон да онымен бірге болды. Эмма Смит күйеуі Жозефті балаларымен бірге бірнеше рет көріп келді.

Қалпына келтіру

Түрме қиратылған, бірақ оның үстінен үй салынған кезде, түрменің жер астындағы бөлмесінің қабырғалары көрініп тұрды. 1939 жылы бұл мүлікті LDS шіркеуі сатып алды, ал 1963 жылы Джозеф Филдинг Смит музей ішінде түрменің ішінара қалпына келтірілуіне жетекшілік етті. Қалпына келтірілген түрме шығыс жағынан әктас фасадты және батыс жағынан кесілген бөлікті қамтиды, бұл келушілерге жоғарғы жағын және төменгі түрмені, онда Смит және басқа тұтқындардың манекендері орналасқан, көруге мүмкіндік береді. 2014 жылы Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Шіркеу тарихы мұражайында Либерти түрмесінің көшірмесі салынды. Бастапқы түрме есігі 1888 жылдан кейін Мәсіх қауымына (бұрынғы атауы – Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілерінің қайта ұйымдастырылған шіркеуі) тиесілі болды және 2024 жылдың 5 наурызында Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі тарихи маңызы бар мүліктер мен артефакттардың кең ауқымды ауысуының бір бөлігі ретінде сатып алынды.