Кіріспе

Израиль мемлекетінің қоғамдық қатынастар жұмысы Израильдегі қоғамдық дипломатия – Израиль үкіметінің стратегиялық мақсаттарына қолдау немесе түсіністік алу үшін басқа елдердің азаматтарымен тікелей байланыс орнату және олардың пікірлерін ықпал етуге бағытталған күш-жігерін білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл күш-жігерлер ерте замандағы сионистердің «пропаганда» деп атауынан басталып, 1899 жылы Теодор Герцльдің осындай іс-әрекеттерді қолдауына дейін, ал кейін Нахум Соколов енгізген «хасбара» деген қазіргі еврей терминіне дейін дамыды, ол шамамен «түсіндіру» деген мағынаны білдіреді. Бұл коммуникациялық стратегия іс-қимылдарды негіздеуге бағытталған және реактивті, оқиғаларға байланысты болып саналады. Соңғы кезде Израиль мамандары өз күш-жігерін «қоғамдық дипломатия» деп атауға көшті, бұл қорғаныс позициясынан белсенді және жан-жақты тәсілге стратегиялық қадам екенін көрсетеді. Бұл шетелдік аудиториямен байланыс пен өзара әрекеттесудің түрлі формаларын қамтиды, соның ішінде әлеуметтік желілер мен дәстүрлі БАҚ арқылы жаппай коммуникация, сондай-ақ мәдени дипломатия. Израиль үкіметінің қоғамдық дипломатияға қатысатын негізгі органдары – IDF баспасөз қызметі, Премьер-министр кеңсесі және Сыртқы істер министрлігі, сондай-ақ Израильді қолдайтын азаматтық қоғам ұйымдары. Израильдің қоғамдық дипломатиясының тарихы 20 ғасырдың басына дейін жетеді, мемлекет құрылғанға дейінгі кезеңдегі маңызды күш-жігерлер, мемлекеттің құрылуы және геосаяси жағдайдың өзгеруіне байланысты маңызды дамулар осымен байланысты. Қолданылатын әдістер дәстүрлі БАҚ арқылы байланыс жасаудан бастап цифрлық науқандарға дейін, шетелдік қоғамдық пікірді қалыптастыруға, әсіресе АҚШ-та, және диаспорадағы сионистік ұйымдармен Израиль туралы жағымды ақпарат тарату үшін үйлестіруге бағытталған. Бұл көп қырлы тәсіл Израильдің күрделі халықаралық қатынастарды басқару және оның әлемдік беделін арттару жөніндегі үздіксіз күш-жігерін көрсетеді.

Терминдер мен түрлері

Израиль және басқа да актерлердің шетелдегі аудиторияға жетуге тырысуын сипаттау үшін әртүрлі терминдер қолданылды. Алғашқы сионистер арасында коммуникацияны пропаганда деп атау жиі кездесетін. Теодор Герцль бұл терминді 1899 жылы 3-ші сионистік конгресте қолданды, онда ол аудиториядағы сионистерден «пропагандаға қатысуды» сұрады. Сол кезде «пропаганда» термині бейтарап деп есептелді. Бүгінде бұл термин теріс мағынада қолданылады. Пропаганда қазір көбінесе ресми үкіметтік мәлімдемелерде немесе Израильді қолдайтын топтарды сынға тартатындар тарапынан коммуникацияны жаңылыстыратын және манипуляциялық деп көрсету үшін пайдаланылады. Хасбараны сионистік терминологияға Нахум Соколов ресми түрде енгізді. Өйткені ол адамның іс-әрекетін түсіндіруге бағытталған, хасбара «реактивті және оқиғаларға байланысты тәсіл» деп аталды. 2003 жылы Рон Шлейфер хасбараны «пропаганданың жағымды дыбыстайтын синонимі» деп атады. Бүгінде Израильдегі мамандар өздерінің коммуникациялық күш-жігерлерін «қоғамдық дипломатия» деп атауға бейім, бұл стратегиядағы өзгерісті көрсетеді. Олар «түсіндіруге» тым көп назар аударуды қорғанысқа ұмтылу деп санайды және күн тәртібін белсенді түрде анықтауды, реактивтіліктен гөрі белсенділікті қалайды, сондай-ақ жан-жақты, ұзақ мерзімді стратегиялық тәсілге көшуді жөн көреді. Израильдің қоғамдық дипломатиясы коммуникацияның әртүрлі формаларын және шетелдегі жұртшылықпен өзара әрекеттесудің басқа да түрлерін қамтиды. Мысалы, Израиль ашық және толыққанды расталатын, бір бағытты бұқаралық коммуникацияға қатысады, ол әзірге байланысы жоқ басқа елдердің азаматтық халқына бағытталған (Хиршбергер бұл коммуникация түрін «сыртқы коммуникация» деп анықтайды). 2015 жылдың мәліметі бойынша, IDF 30 түрлі әлеуметтік желіде белсенді. COGAT өкілі: Палестина билігімен үйлестіру және байланыс үшін жауапты IDF бөлімшесі – Аумақтардағы үкіметтік іс-қимылды үйлестіру (COGAT) өзінің өкілдігімен және ағылшын және араб тілдеріндегі әлеуметтік желілер арналарымен де қамтылған. Премьер-министр кеңсесі (ПМК): Израиль Премьер-министрінің кеңсесінде Үкіметтік баспасөз қызметі (GPO), қоғамдық дипломатия басқармасы және Ұлттық ақпарат басқармасы қоғамдық дипломатия жұмыстарымен айналысады. Ұлттық ақпарат басқармасы «сыртқы және қауіпсіздік мәселелері бойынша, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық мәселелер бойынша түрлі мемлекеттік органдардың қоғамдық дипломатиялық қызметін» үйлестіруді басқарады (Израиль ПМК-нің s. а.). Олардың ішінде StandWithUs, Америка-Израиль қоғамдық істер комитеті (AIPAC), Таяу Шығыс саясаты жөніндегі Вашингтон институты (WINEP), Жамандауға қарсы лига (ADL), Израиль үшін біріккен христиандар (CUFI), Израиль кампус коалициясы, AMCHA бастамасы және «Дэвид жобасы» есімдері белгілі. Masbirim Israel: 2010 жылы Израильдің Ақпарат және диаспора істері министрлігі «Masbirim Israel» PR науқанын бастады. Бұл науқанның мақсаты Израиль азаматтарын ел туралы халықаралық байланыстарымен сөйлесу арқылы Израильдің беделін жақсартуға ынталандыру еді.

1970 1999 жыл

Ағылшын тіліндегі баспа басылымдарында хасбара термині туралы алғашқы деректер 1970 жылдардың аяғына қарай жарияланып, оны «шетелдегі бейне жасау» деп сипаттады. «Вашингтон пост» газетінің мәліметінше, бұл жұмыс «мақсаты шетелдегі қоғамдық пікірді өзгерту болған жағдайда хасбара деп аталады». 1980 жылдардың басында хасбара «қоғаммен байланыс науқаны» деп анықталды. Newsweek журналында бұл «түсіндіру жұмысы» деп сипатталды. 1986 жылы The New York Times 1970 жылдардың соңында «қорғаныс мақсаттарын жеткізу» бағдарламасы басталғанын, ал 1984 жылы «Хасбара жобасы» іске асырылып, «шетелдік қызметкерлерді американдық компанияларға орналастыру арқылы коммуникация саласында оқытуға» бағытталғанын хабарлады. Backer & Spielvogel компаниясының төрағасы Карл Спильвогель Израильге барып, қорғаныс мақсаттарын жеткізу мәселесінде үкіметке кеңес берді. Бұл сапар «Хасбара жобасына» әкелді, ол шетелдік қызметкерлерді американдық компанияларға орналастырып, коммуникация саласында оқыту үшін құрылған тағылымдама бағдарламасы еді. Шмуэль Кацтың 1973 жылы жарық көрген «Битва үшін алаң: Палестинадағы шындық және қиял» кітабы Солтүстік Америкадағы Herut ұйымының ұлттық директоры Моше Филлипс тарапынан «Израильдің хасбара (қоғаммен байланыс) жұмысына қатысушылар үшін энциклопедиялық деректер жинағы» деп сипатталды. 1977 жылы премьер-министр Менахем Бегин Кацты «Шетелдегі ақпарат жөніндегі премьер-министрдің кеңесшісі» деп тағайындады. 1992 жылдың мамырында The Jerusalem Post газеті американдық еврей көшбасшыларының Сыртқы істер министрлігінің хасбара бөлімі министрліктің толық қайта ұйымдастыруының бір бөлігі ретінде таратылатындығы туралы жаңалыққа көп ден қоймағанын хабарлады. Малкольм Хоенлайн министрліктің хасбара функцияларын оңайлату туралы әңгімелер біраз уақыттан бері жүріп жатқанын атап өтті. Ол хасбара бөлімін баспасөз бөлімімен біріктіру Ликуд үкіметінің шетелдегі хасбара жұмысына берген басымдылығын төмендетпейтінін айтты. Әбе Фоксман да осыған ұқсас пікір білдіріп, «алаңдамайтынын» айтты және хасбараны тарату әрқашан Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлерінің, әсіресе шетелде жұмыс істейтіндердің міндеті болғанын атап өтті. Егер бір бөлімді тарату барлық қызметкерлер өз жұмыстарында хасбараны таратуға жауапкершілік тартса, онда ол мұны толығымен қолдайды. Сондай-ақ, шетелдегі хасбара бөлімдерінің қызметкерлері баспасөз бөлімдеріне ауыстырылатыны хабарланды, себебі қазіргі уақытта хасбара қызметкерлері атқаратын жұмыстың көп бөлігі осы бөлімдердің құзырында. Израильдің шетелде хасбара жұмысын жүргізуге бағытталған күш-жігері медиамен байланысқа шоғырланатынын түсіндірді.

20002009 жыл

2001 жылы Шмуэль Кац Израильдің хасбара күш-жігерін сараптап, хасбараның "жайлы-жайдан кенеттен шабуылдармен емес, үкіметте жеке, тұрақты бөлім арқылы шешілуі керек" деді. Шарон хасбара күш-жігерін арттырды, бірақ осы мақсатта министрлік деңгейіндегі министрлік құрмады. Сондай-ақ 2001 жылы Израиль үкіметінің дипломатиялық органы – Израильдің Сыртқы істер министрлігі, Аиш ХаТораның Хасбара стипендиясының іс-қимылын демеушілік етті. 2007 жылдың мамырында стипендиялардың сайты Израильдің әділ және нақты бейнеленуін қамтамасыз ету үшін википедистер тобына еріктілерді шақырды. 2002 жылы Израильдің Мемлекеттік бақылау комитеті Израильдің PR күш-жігеріне қатысты сынға толы есеп жариялады. "Жалпы стратегиялық қарым-қатынастар тұжырымы мен мақсатының болмауы" және түрлі ұйымдар арасындағы үйлестірудің жетіспеушілігі айтылды. Қаржыландыру көлемі шамалы болды; Сыртқы істер министрлігі 2002 жылы осы күш-жігерге шамамен 8,6 миллион АҚШ доллары жұмсады, ал Үкіметтік баспасөз қызметіне 100 000 АҚШ доллары бөлінді. 2008 жылы Израильдің еврей сионистік білім беру департаменті, Израиль агенттігінің құрамында "Хасбара, Израильді қолдау, Таяу Шығыс қақтығысы бойынша сіздің нұсқаулығыңыз" деген веб-бетін жариялады. 2008 жылы Ярдэн Ватикай Израильдің ішкі және сыртқы БАҚ саясатын үйлестіруші болып тағайындалды. 2009 жылы Израильдің Сыртқы істер министрлігі жаңалықтар сайттарында Израильге қолдау білдіретін пікірлерді жариялау үшін еріктілерді ұйымдастырды. 2009 жылдың шілдесінде Израильдің Сыртқы істер министрлігі әртүрлі сайттарда Израильді қолдайтын хабарларды тарату үшін 600 000 ₪ (шамамен 150 000 доллар) қаржымен "интернет соғысы" жасағын құратынын хабарлады. Сенімсіз дереккөз: дата=2021 жылдың желтоқсаны.

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2010 жылы Reut институты Израиль кабинеті үшін дайындаған және Haaretz газеті сілтеме жасаған есеп, Израильдің кең таралған көзқарасын көрсетеді: Израильге қарсы белсенділер құратын, шашыраңқы «делегитимдеушілер желісіне» жауап беру үшін хасбара жұмыстары қажет. Haaretz газетінің сөзін келтірсек, «Бұл желінің белсенділері – есепте «делегитимдеушілер» деп аталғандар – салыстырмалы түрде маргиналды: жастар, анархистер, көшпендер және радикалды саяси белсенділер». Газет сондай-ақ бұл желінің Еуропада палестиналықтарды қолдау іс-қимылын «көшпендік әдет» ретінде ілгерілетуін айтады, Израильдің барлау қызметтері оны бақылап отыруын және кабинеттің осы желіні стратегиялық қауіп ретінде қарауын талап етеді. Есеп Израильдің бұл желі тудырған қауіпке қарсы тұруға дайын болмағанын және оған қарсы күрес күштірек жүргізілуі керектігін қорытындылайды. 2012 жылы Нил Лазарус өзі «арзан, халықтық Hasbara 2.0» деп атаған нәрсе жетілгенін айтты және Израильге қарсы медиалық қиянат деп санайтын ақпаратты жинап, Израильдің атынан электрондық пошта кампанияларын насихаттайтын веб-сайттарды жоғары бағалады. Ол «Израильдің хасбарасы диаспора жауапкершілікті өз мойнына алған сайын, жандануда» және «Тіпті күндізгі мектептер мен MASA бағдарламалары да осы міндетке тартылды» деп атап өтті.

Әдістер

Бірде World Union of Jewish Students сайтында палестиналық белсенділерге қатысты әдістерді сипаттап, оларға қалай жауап беру керектігі туралы кеңестер берілді. Мысалы, наразыларды "жастар" деп атау, оларды "балалар" деп атаудан өзгеше әсер қалдырады. Мақалада демонстрация мен тәртіпсіздік, террористік ұйым мен палестиналық саяси ұйым сияқты сөздердің мағыналық айырмашылығына назар аударылды. Атауларға және ұпай жинауға қарсы кеңес берілді. Эдвард Саид 2001 жылы екінші интифада кезінде қолданылған хасбара әдістеріне ықпалды журналистерге арналған түскі ас пен тегін сапарлар, еврей университеттерінің студенттеріне арналған семинарлар, конгрессмендерге шақырулар, памфлеттер, сайлау науқанына қаржы жұмсау, фотографтар мен жазушыларға не суретке түсіру немесе жазу керектігін айту, көрнекті израильдіктердің лекциялық және концерттік турлары, Холокостқа жиі сілтеме жасау, арабтарды сынап, Израильді мақтау мазмұндас жарнамалар кіретінін жазды. 2007 жылы Израиль азаматтарының ақпараттық кеңесі (ICIC) өзінің мақсаты – "Израиль өмірін орташа израильдік азаматтың көзқарасынан түсіндіруге көмектесу" екенін мәлімдеді. Осы мақсатта ICIC әртүрлі жобаларға қатысу үшін өмірдің барлық саласынан израильдіктерді шақырады. Біздің маңызды қызметіміздің бірі – Израиль мен Таяу Шығысқа қатысты нақты аспектілер мен мәселелерді қарастыратын арнайы Powerpoint презентацияларын жасау және оларды веб-сайтымызға жариялау. 2012 жылы Израильдің Сыртқы істер министрлігі дипломатиялық қызметкерлерінің әлеуметтік желілерді дұрыс пайдалануы туралы жаңа нұсқаулар шығарды. Израиль елшіліктері тарапынан ұятқа қалдыратын және орынсыз твиттер мен жазбалардың көптеген мысалдары болды, мысалы, Ирландияда Кнессет мүшесін сынаған жағдай.

Шетелдік қоғамдық пікірді қалыптастыру

Израильдің ресми өкілдері АҚШ-тың Израильге қатысты сыртқы саясатына жағымды ықпал ету үшін американдық қоғамдық пікірді қалыптастырудың маңыздылығын баса көрсетті. Мысалы, премьер-министр Беньямин Нетаньяху: "Соңғы 30 жылда мен американдық бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген рет пайда болдым және мыңдаған американдық көшбасшылармен кездестім. Менде қоғамдық пікірге әсер етуге белгілі бір қабілет қалыптасты" деді. Нетаньяху бұл мәлімдемені Израиль үкіметінің Иранға қарсы әскери шаралар қабылдауға қысым көрсетуге бағытталған он жылдық күш-жігері аясында жасады. Ол "бұл ең маңыздысы: АҚШ-тағы қоғамдық пікірді Иран режиміне қарсы бұру мүмкіндігі" деп қосты.

Диаспорадағы сионисттік ұйымдармен үйлестіру

Джон Миршаймер мен Стивен Уолттың «Израильдік лобби және АҚШ сыртқы саясаты» атты еңбегіне сәйкес, ірі американдық еврей ұйымдары Израиль мемлекетінің тұжырымын американдық жұртшылыққа жеткізуде маңызды рөл атқарды. Олар Американың ірі еврей ұйымдары президенттері конференциясының бұрынғы төрағасы раввин Александр М. Шиндлердің: «Президенттер конференциясы мен оның мүшелері ресми Израиль үкіметі саясатының құралы болды. Бізге мемлекеттік органдардан нұсқаулар алу және еврей қауымына қандай жағдай болмасын, қолымыздан келгеннің бәрін жасау міндеті жүктелген еді» деген сөзін келтіреді. Сол сияқты, олар Америка еврей комитетінің жоғары лауазымды қызметкері Хайман Букбиндердің: «Егер бір нәрсе өте маңызды, өте қажетті немесе түбегейлі болмаса, Американың қолдауын сақтау үшін Израильдің ұстанымын қайталайсыз. Біз, американдық еврейлер, Израильдің саясаты дұрыс емес деп айтуға тырыспаймыз» деген сөзін келтіреді. Митчелл Бард былай деп жазды: «Мемлекеттік мүдделер тұрғысынан мәселелерді қарастыру арқылы AIPAC Израильдің мүдделерін ғана қорғайды деп саналғаннан гөрі кең қолдау таба алады. Бұл AIPAC-тің Израиль басшыларымен тығыз байланыста емес екенін білдірмейді; керісінше, бірақ ресми емес. Дегенмен, лобби кейде Израиль үкіметімен қақтығысқа түседі». Шиви Гринфилд пен Нахман Шайдың айтуынша, Израиль үкіметі (әсіресе Сыртқы істер министрлігі, бұрынғы Мемлекеттік дипломатия және диаспора істері министрлігі және Туризм министрлігі) әртүрлі Израиль және халықаралық үкіметтік емес ұйымдармен Израильдің қоғамдық дипломатиясын жаһандық еврей диаспорасы мен халықаралық қоғамдастықта ілгерілету үшін жұмыс істеді. Израильдің қоғамдық дипломатиясына қатысатын белгілі үкіметтік емес ұйымдарына Израиль үшін еврей агенттігі, Израиль жобасы, HonestReporting, Таяу Шығыс медиа зерттеу институты (MEMRI) және Палестиналық медиа бақылауы (PMW) кіреді. Израиль үкіметі сонымен қатар АҚШ-тағы және шетелдегі бірнеше еврейлік және христиандық сионисттік үкіметтік емес ұйымдармен, соның ішінде Жамандауға қарсы лига (ADL), Америка Израиль қоғамдық істер комитеті (AIPAC), Америка еврей комитеті (AJC), Американың ірі еврей ұйымдары президенттері конференциясы, Израиль үшін біріккен христиандар (CUFI), Солтүстік Американың еврей федерациялары (JFNA) және Американың сионисттік ұйымы (ZOA) серіктестікте. Гринфилд пен Шайдың айтуынша, Израиль үкіметі мен оған жанашыр бейөкмөт ұйымдар, соның ішінде Hillel International, B'nai B'rith, Israel at Heart және StandWithUs, университет студенттері арасында Израильге деген жанашырлықты зерттеу турлары (мысалы, Birthright Israel және Masa Israel), әңгімелер, кездесулер, білім беру материалдарын тарату, сыйлық пакеттерін тарату, қаражат жинау және қан тапсыру арқылы насихаттауға тырысты. Бұл кампус шаралары Израиль мен еврей диаспорасы арасындағы байланыстарды нығайтуға және еврей студенттерінің Израиль апартеид апталығы сияқты кампустағы «Израильге қарсы» белсенділікке қарсы күресуге көмектесуге бағытталған.