Кіріспе

Польшалық еврей-американдық дәрігер, вирусолог, иммунолог және медициналық зерттеуші Хилари Копровски (5 желтоқсан 1916 – 11 сәуір 2013) – АҚШ-та белсенділік танытқан польшалық вирусолог және иммунолог, ол әлемдегі алғашқы тиімді тірі полиомиелит вакцинасын жасады. Ол 875-тен астам ғылыми мақаланың авторы немесе бірлескен авторы болды және бірнеше ғылыми журналды редакциялады. Копровски көптеген академиялық құрметтер мен ұлттық наградаларды алды, соның ішінде Бельгияның Арыстан ордені, Францияның Ардагерлік ордені және Құрметті легионы, Финляндияның Арыстан ордені және Польша Республикасының Ардагерлік ордені. Копровски "ауызша полиомиелит вакцинасы және ЖИТС гипотезасы" бойынша баспасөзде айыптауларға ұшырады, онда ЖИТС пандемиясы Копровски вакцинасы сияқты тірі полиомиелит вакциналарынан пайда болды деген болжам айтылды. Алайда, бұл айыптама адам иммуножеткілсіздік вирусының Африкада оның полиомиелит вакцинасын сынақтан өткізуге дейін адамдарға тарағанын көрсететін дәлелдермен ұзақ уақыттан бері жоққа шығарылды.

Өмір

Хилари Копровски Варшавада білімді, ассимиляцияланған еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы 1906 жылы Пауль Копровский (1882–1957) Ресей империясының әскерінде қызмет еткен кезде танысты. 1912 жылы үйленгеннен кейін көп ұзамай Варшаваға көшіп келді. Анасы Соня (құрметті аты Берланд; 1883–1967), Бердичев қаласынан шыққан тіс дәрігері болған. Хилари Копровски Варшаваның Миколай Рей орта мектебінде оқыды, ал он екі жасынан бастап Варшава консерваториясында фортепиано сабақтарын алды. 1939 жылы Варшава университетінен медицина ғылымдарының магістрі дәрежесін алды. Ол сонымен қатар Варшава консерваториясынан және 1940 жылы Римдегі Санта-Чечилия консерваториясынан музыкалық білім алды. Ол ғылыми зерттеулерді өмірлік мақсаты етіп қабылдады, бірақ музыкадан ешқашан қол үзбеді және бірнеше музыкалық шығармалар жазды. 1938 жылдың шілдесінде медициналық институтта оқып жүргенде Копровски Ирена Грасбергке үйленді. 1939 жылы Германияның Польшаға басып кіргеннен кейін Копровски және оның әйелі, дәрігер болған Ирена, Англияның Манчестер қаласындағы Копровски отбасының бизнес байланыстарын пайдаланып елден қашып кетті. Хилари Римге барып, Санта-Чечилия консерваториясында бір жыл фортепианоны оқыды, ал Ирена Францияға барып, алғашқы баласы Клод Копровскиді дүниеге әкелді және психиатриялық ауруханада дәрігер болып жұмыс істеді. 1940 жылы Францияға шабуыл қаупі туғанда Ирена мен нәресте Испания және Португалия арқылы Франциядан қашып, Копровски отбасы Бразилияда қайта қосылды, онда Копровски Рио-де-Жанейрода Рокфеллер қоры үшін жұмыс істеді. Оның бірнеше жылғы зерттеулері сары қызылшаға қарсы тірі вирус вакцинасын табуға бағытталған еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Копровскилер Нью-Йорктің Перл-Ривер қаласына қоныстанды, онда Хилари Америкалық Цианидтің фармацевтикалық бөлімшесі – Lederle Laboratories зерттеушісі болып жұмысқа орналасты. Осы жерде ол полиомиелит бойынша тәжірибелер жүргізе бастады, нәтижесінде алғашқы ауызша полиомиелит вакцинасы жасалды. Копровски 1957–1991 жылдары Уистар институтының директоры болды, осы кезеңде Уистар вакцина зерттеулері үшін халықаралық деңгейде танылды және Ұлттық қатерлі ісіктер институтының қатерлі ісіктер орталығына айналды. Копровски 2013 жылдың 11 сәуірінде 96 жасында қайтыс болды. Ол әйелімен бірге Батыс Лорел-Хилл зиратында, Саутхлаун бөлімінде, 782-ші учаскеде, Бала-Синьд, Пенсильванияда жерленген. Хилари Копровски мен оның қайтыс болған әйелі екі ұлға ие болды. Олардың үлкен ұлы Клод (Парижде 1940 жылы туған), зейнеткер дәрігер болды. Олардың екінші ұлы Кристофер (1951 жылы туған) зейнеткер дәрігер, неврология және радиоонкология мамандықтары бойынша сертификатталған. Ол сондай-ақ Делавэрдегі Кристиана ауруханасының радиациялық онкология бөлімінің бұрынғы төрағасы.

Полиомиелитке қарсы вакцина

Копровски Ледерле зертханасында жұмыс істеген кезінде ауызға берілетін әлсіретілген полиомиелит вирусына негізделген полиомиелитке қарсы алғашқы вакцинаны жасады. Полиомиелитке қарсы вакцинаны зерттеу барысында ол өлтірілген вирустарға емес, әлсіретілген (қаупізсіздендірілген) тірі вирустарға назар аударды (кейіннен Джонас Салк жасаған инъекциялық вакцинаның негізі осы болды). Копровски тірі вакцинаны күштірек деп есептеді, себебі ол тікелей ішек жолына өтіп, өмір бойы иммунитет бере алады, ал Салк вакцинасына қайтадан екпе салу қажет болатын. Сонымен қатар, вакцинаны ауыз арқылы ішу оңай, ал инъекция жасау үшін медициналық мекеме керек және ол қымбатқа түседі. Копровски полиомиелитке қарсы вакцинаны Сигмодон гиспидус (жаңа дүниедегі полиомиелитке сезімтал түр) мақташыл егесінің ми жасушаларында вирусты әлсірету арқылы жасады. Бұл топ 1960 жылдары Wistar институтында HDCV құтыру ауруына қарсы вакцинаны әзірледі. 1980 жылы АҚШ-та қолдануға лицензия алды.

Қауымдастықтар

Копровски Биотехнологиялық қорының лабораториясының президенті және Томас Джефферсон университетінің нейровирология орталығының жетекшісі болды. 2006 жылы ол Ұлттық денсаулық сақтау институттарынан рекордтық 50-ші грантты алды. Ол 875-тен астам ғылыми мақаланың авторы немесе бірлескен авторы болды және бірнеше ғылыми журналдарды редакциялады. Ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Панамерикалық денсаулық сақтау ұйымына консультант қызметін көрсетті.

Құрметтер мен мұра

Копровски көптеген құрметті дәрежелер, академиялық марапаттар мен ұлттық наградалар алды, соның ішінде Бельгия королінен Арстан ордені, Францияның Ғылыми зерттеу және өнертабыс үшін ордені, Фулбрайт стипендиясы және Мюнхендегі Макс Планк биохимия институтының Александр фон Гумбольдт профессоры лауазымы. 1989 жылы ол медицина саласындағы Сан-Марино сыйлығын және Варшавадағы Польша Ғылым академиясының Николас Коперник медалін алды. Копровски Филадельфияда көптеген наградалар алды, соның ішінде Филадельфия қатерлі ісік зерттеулері сыйлығы, Джон Скотт сыйлығы және 1990 жылдың мамырында туған қаласының ең беделді сыйлығы – Филадельфия сыйлығы. Ол Филадельфия дәрігерлер колледжінің мүшесі болды, ол 1959 жылы оған Альваренга сыйлығын табыс етті. Копровски Ұлттық ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Нью-Йорк ғылым академиясының және Америка поляк өнер және ғылым институтының мүшесі болды. Ол Югославия ғылым және өнер академиясының, Польша ғылым академиясының, Ресей медицина ғылым академиясының және Финляндия ғылым және әдебиет қоғамының шетелдік мүшесі болды. 1983 жылдың 3 маусымында Копровски Швецияның Уппсала университетінің медицина факультетінен құрметті докторлық дәреже алды. 1995 жылдың 22 наурызында Финляндия президенті Копровскиді Финляндияның Арыстан орденінің командирі етіп тағайындады. 1997 жылдың 13 наурызында Франция үкіметінен «Құрмет легионы» орденін алды. 1998 жылдың 29 қыркүйегінде Польша президенті оған Польшаның Еңбегі үшін орденінің Ұлы крестін табыс етті. 2000 жылдың 25 ақпанында Копровски Филадельфияның Томас Джефферсон университетінде ауызша полиомиелит вакцинасын алғаш рет қолданғанның 50 жылдығын мерекелеуге арналған қабылдаумен құрметтелді. Қабылдау кезінде ол АҚШ Сенатынан, Пенсильвания Сенатынан және Пенсильвания губернаторы Том Ридждең мақтау қағаздарын алды. 2004 жылдың 13 қыркүйегінде Копровскиге Сардинияда өткен 6-шы Халықаралық нейровирология симпозиумында Халықаралық нейровирология қоғамы «Нейровирологиядағы пионер» сыйлығын табыс етті. 2007 жылдың 1 мамырында Копровскиге Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Сабин вакцина институтының Альберт Сабин алтын медалі табыс етілді. 2014 жылы Дрексел университеті доктор Копровскидің нейровирология саласына қосқан үлесін құрметтеу үшін нейровирология саласындағы Хилари Копровски сыйлығын құрды. Бұл сыйлық жыл сайын Дрексел университетінің медицина колледжінің Молекулалық медицина және жұқпалы аурулар институты (IMMID) демеушілігімен ұйымдастырылатын Молекулалық медицина және жұқпалы аурулар жөніндегі халықаралық симпозиум аясында табыс етіледі. Симпозиум барысында жүлдегерден құрметті лекция оқу сұралады.

СПИД-тің жанжал теориясы

Британдық журналист Эдвард Хупер Копровскийдің 1950 жылдардың соңында Бельгия Конгосында полиомиелит вакцинасын зерттеуі ЖИТС-ке себеп болуы мүмкін деген болжамды жариялады. Дегенмен, ОПВ-ЖИТС болжамы медициналық қауымдастықтың көп бөлігінде қабылданбады және «Nature» журналындағы кем дегенде бір мақала оған қайшы келеді, онда ВИЧ-1 тобының M вирусы ОПВ сынақтары жүргізілгенге дейін 30 жыл бұрын Африкада пайда болғаны айтылады. «Science» журналы Хупердің мәлімдемесін жоққа шығарып: «Полиомиелит вакцинасының ірі сынағы ЖИТС-тің пайда болуына себеп болмағанына дерлік толық сеніммен айтуға болады» деп жазды. Копровский өзінің талдауы негізінде бұл мәлімдемені қабылдамады. Ол тағы бір сот ісінде «Rolling Stone» журналына қарсы жала жабу ісінде ресми түсініктеме алып, 1 доллар көлемінде моральдық өтемақы алды, себебі журнал осыған ұқсас жалған айыптауларды жариялаған еді. Копровский «Associated Press» агенттігіне қарсы жала жабу ісін бірнеше жылдан кейін шешті; келісім шарттары жарияланбады.