Кіріспе
Американдық медицина зерттеушісі және Нобель сыйлығының лауреаты Дэниел Карлтон Гаджусек (9 қыркүйек 1923 – 12 желтоқсан 2008) – американдық дәрігер және медицина зерттеушісі. Ол 1976 жылы Барух С. Блумбергпен бірге курудың жұқпалылығы жөніндегі жұмысы үшін физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды, бұл жұмыс жұқпалы агенттің бар екенін көрсетеді, ол бұл агентті «әдеттен тыс вирус» деп атады. Ол сондай-ақ Пенсильвания штатындағы Филадельфия қаласындағы Америка философиялық қоғамында жұмыс істеді.
Daniel Carleton Gajdusek ('/ɡ//aɪ//d//ə//ʃ//ɛ//k/ GHYdəshek; September 9, 1923 – December 12, 2008) was an American physician and medical researcher who was the co recipient (with Baruch S. Blumberg) of the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1976 for work on the transmissibility of kuru, implying the existence of an infectious agent, which he named an 'unconventional virus'. and at the American Philosophical Society in Philadelphia, Pennsylvania.
Ерте өмір және білім
Гайдюшектің әкесі Карол Гайдюшек Словакияның Смрдаки қаласынан шыққан словак союшысы болған. Оның анасы Оттилия Доброчки, анасының әжесі мен атасы, кальвинистік дінге сенетін этникалық венгрлер, Венгрияның Дебрецен қаласынан көшіп келген. Гаджусек Нью-Йорк штатының Йонкерс қаласында дүниеге келді және 1943 жылы Рочестер университетін физика, биология, химия және математика мамандықтары бойынша бітірді. 1946 жылы Гарвард университетінен медицина докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алып, Колумбия университетінде, Калифорния технология институтында және Гарвардта докторантурадан кейінгі зерттеулер жүргізді. 1951 жылы Гаджусек АҚШ армиясына әскерге шақырылып, Уолтер Рид армиялық медициналық қызмет аспирантурасында зерттеуші вирусолог ретінде тағайындалды. 1954 жылы әскерден босатылды.
Мансап
1954 жылы ол Австралияның Мельбурн қаласындағы Уолтер және Элиза Холл медициналық зерттеулер институтында қонақ зерттеуші ретінде жұмыс істеді. Сол жерде ол Нобель сыйлығына әкелген жұмысын бастады. 1970 жылдан 1996 жылға дейін Гаджусек Ұлттық денсаулық сақтау институтының (NIH) NINDS орталық нерв жүйесін зерттеу зертханасының басшысы болды. 1978 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.
Куру зерттеулері
Гадждусектің ең танымал еңбектері куру ауруына арналған. Бұл ауру 1950-1960 жылдары Жаңа Гвинеяның Оңтүстік Форе халқы арасында кеңінен таралған. Гадждусек аурудың таралуын Оңтүстік Форе халқының жерлеу рәсіміндегі каннибализммен байланыстырды. Адам жегіштікті тоқтату арқылы, куру бір буын ішінде Оңтүстік Форе халқы арасынан жоғалып кетті. Гадждусекке куру мәселесін Жаңа Гвинеядағы Форе тайпасының аймағындағы аудандық дәрігер Винсент Зигас таныстырды. Гадждусек осы ерекше неврологиялық аурудың алғашқы медициналық сипаттамасын жасады, ол бұқаралық ақпарат құралдарында кейбір науқастарда рисус сардоник белгісі байқалғандықтан, "күлкі ауруы" деп қате көрсетілді. Ол Форе халқының арасында өмір сүрді, олардың тілі мен мәдениетін зерттеді және куру құрбандарына аутопсия жасады. Гадждусек курудың өлген туыстардың миын ритуалдық түрде жеу арқылы жұғатынын анықтады, бұл Форе халқының дәстүрі болған. Одан кейін ол бұл гипотезаны приматтарға ауруды сәтті жұқтыру арқылы және оның бірнеше жылға созылатын ерекше ұзақ инкубациялық кезеңі бар екенін дәлелдеді. Ол үшін шимпанзелердің басына тесіктер бұрғылап, миға тазартылған ми массасын енгізді. Содан кейін осы жануарларда куру симптомдары пайда болды. Бұл адамдардағы қабынуға қарсы емес, дегенеративті аурудың жұқпалы түрде таралуының алғашқы мысалы болды. Курудың қой және ешкілерде кездесетін скрейпи ауруымен ұқсастығы жоғары екені анықталды, бұл ауруды дәстүрлі емес жұқпалы агент тудырады. Кейіннен осы топқа жататын басқа да адам факторлары анықталды. Оларға спорадикалық, отбасылық және Крейцфельдт-Якоб ауруының варианттары кіреді. Гадждусек Куру және Крейцфельдт-Якоб ауруы сияқты аурулардың әлі анықталмаған жаңа жұқпалы агенттерден туындайтынын түсінді. Кейіннен бұл жұқпалы агенттердің бұрмаланған ақуыздар немесе приондар екені анықталды.
Балаларды жыныстық қатынасқа тарту туралы айыптаулар
Оңтүстік Тынық мұхиттағы зерттеу сапарлары барысында Гаджусек 56 баланы, көбінесе ұлдарды, АҚШ-қа әкеліп, олармен бірге өмір сүруге мүмкіндік берді және оларға жоғары мектеп пен колледж білімін алуға мүмкіндік берді. Осы балалардың бірі, қазір ересек адам, кейіннен Гаджусекті бала кезінде өзін қорлаған деп айыптады. Гаджусек 1996 жылы сәуір айында басылған журналдардағы айыптау жазбаларына, жеке күнделігіне және құрбанның мәлімдемелеріне сүйене отырып, балаларды жыныстық қатынасқа түсуге айып тағылды. NIH-тің басылып шыққан және таратылған журналдарда Гадждусек Жаңа Гвинея, Микронезия және басқа да Полинезия аралдарындағы ерлер мен ұлдар арасындағы жыныстық қатынас туралы және өзінің зерттеу сапарлары кезінде ұлдармен жыныстық қатынас туралы жазды. 1997 жылы Гаджусек кінәсін мойындап, 12 айға бас бостандығынан айырылды. 1998 жылы босатылғаннан кейін оған бес жылға Еуропаға бақылаусыз ерікті түрде шығуға рұқсат етілді. Ол ешқашан АҚШ-қа қайтып оралмады және Амстердамда тұрып, қысқы түндерді Норвегияның Тромсё қаласында өткізді, онда қысқы күн тұрысы айналасындағы полярлық түн оған көбірек жұмыс істеуге көмектесті. Боссе Линдквисттің "The Genius and the Boys" атты деректі фильмінде, алғаш рет 2009 жылдың 1 маусымында BBC Four телеарнасында көрсетілді, "жеті ер адам жасырын түрде Гаджусектің олармен ер бала кезінде жыныстық қатынаста болғанын айтты", төрт адам "жыныстық қатынас алаңдатпайды" деді, ал үш адам үшін "жыныстық қатынас қорлық, қорлау және бұзу болды". Осы балалардың бірі, досының ұлы, қазір ересек адам, фильмде көрінеді. Сонымен қатар, Гаджусек ер балаларды жыныстық қатынасқа түсуі мен инцестке келісуін ашық мойындайды. Фильм Гадждусектің жыныстық мінез-құлқын талдауға, сондай-ақ оның ғылымға, зерттеуге және өмірге деген ынтасын түсінуге тырысады.
Өлім және мұра
2008 жылы 12 желтоқсанда 85 жасында Норвегияның Тромсё қаласында қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде Тромседе жұмыс істеп, әріптестерін көріп тұрған еді. Хания Янагихараның 2013 жылғы "Ағаштардағы адамдар" романы Гадждусектің өміріне, зерттеулеріне және балаларды зорлау ісі бойынша айыпталуына негізделген. Роман Микронезияда киелі тасбақа етінің өмірді ұзартатын қасиеттерін зерттейтін, Гадждусек прототипі болған А. Нортон Перина есімді кейіпкердің төңірегінде құрылған.
Мақалалар мен монографиялар
Дэниел К. Гадюсек – өнімді ғылым жазушысы және күнделік жүргізуші, ғылыми және медициналық журналдарда 1000-нан астам түпнұсқа мақала, шолу және түсініктеме жариялаған. Бұл – ең көп сілтемеленгендердің толық емес тізімі. Гадюсек, Дэниел Карлтон. Дәстүрлі емес вирустар және курудың пайда болуы мен жоғалуы. Ұлттық денсаулық сақтау институттары, 1977 жыл.