Кіріспе

Итальяндық-американдық вирусолог (1914–2012)
Альберт Ласкер Базалық медициналық зерттеулер сыйлығы
Пол Эрлих және Людвиг Дармштадтер сыйлығы
Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы (1973)
Селман А. Уаксман сыйлығы
ForMemRS (1974) Ренато Дульбекко (22 ақпан 1914 – 19 ақпан 2012) – итальяндық-американдық вирусолог, онковирустарды зерттегені үшін 1975 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Ол Турин университетінде Джузеппе Левидің басшылығымен, сондай-ақ Сальвадор Лурия және Рита Леви Монталчинимен бірге оқыды. Олар да АҚШ-қа көшіп, Нобель сыйлығын жеңіп алды. Екінші дүниежүзілік соғыста итальян армиясына шақырылған, бірақ кейін қарсылық қозғалысына қосылған.

Ерте өмір

Дюльбеко Катанзаро қаласында (Калабрия, Оңтүстік Италия) дүниеге келді, бірақ балалық шағы мен өсіп-жеткен жылдарын Лигурияда, жағалаудағы Империя қаласында өткізді. 16 жасында орта мектепті бітіріп, кейін Турин университетіне түсті. Математика мен физикаға қатты қызығушылық танытса да, медицинаны оқуды шешті. 22 жасында профессор Джузеппе Левидің жетекшілігімен патологиялық анатомия және патология мамандығы бойынша бітірді. Осы жылдары ол Сальвадор Лурия және Рита Леви Монталчинимен танысты, олардың достығы мен қолдауы кейін оны АҚШ-қа жеткізді. 1936 жылы әскери қызметке шақырылып, кейін (1938) босатылды. 1940 жылы Италия Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, Дюльбеко қайта шақырылып, Франция мен Ресейдегі майданға жіберілді, онда ол жараланды. Ауруханада жатып, фашизм құлағаннан кейін ол неміс оккупациясына қарсы қарсылық қозғалысына қосылды, бұл жануарлар вирусологиясын сандық зерттеуге мүмкіндік берді. Осы әдісті Дульбеко мен Вогт полиовирустың биологиялық қасиеттерін зерттеу үшін пайдаланды. Осы жетістіктері Дульбеконың Калифорния технология институтында доцент, содан кейін профессор болып тағайындалуына әкелді. Сол жерде ол жануарлардың ісік тудыратын вирустарын, әсіресе полиома тұқымдасын зерттеуді бастады. 1950 жылдардың соңында ол Говард Теминді студент ретінде қабылдады, ол және Дэвид Балтимор кейіннен 1975 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын "ісік вирустары мен жасушаның генетикалық материалы арасындағы өзара әрекеттестік туралы жаңалықтары үшін" бөлісті. Темин мен Балтимор кері транскриптазаны бір уақытта және бір-бірінен тәуелсіз ашты; Дульбеко олардың ешқайсысының тәжірибелеріне тікелей қатыспаса да, олардың ашуларына қажетті екі әдісті үйреткен. Осы кезеңде ол Маргарита Вогтпен де жұмыс істеді. 1962 жылы ол Солк институтына, ал 1972 жылы Императорлық қатерлі ісіктерді зерттеу қорына (қазір Cancer Research UK London Research Institute) көшті, онда ол алдымен доцент, содан кейін профессор болып тағайындалды. Көптеген итальяндық ғалымдар сияқты, Дульбеконың PhD дәрежесі болмады, өйткені ол итальяндық жоғары білім беру жүйесінде болған жоқ (1980 жылы енгізілгенге дейін). 1986 жылы ол Адам геномдық жобасын бастаған ғалымдардың қатарында болды. 1993 жылдан 1997 жылға дейін ол Италияға оралды, онда Миландағы Ұлттық зерттеулер кеңесінің (C.N.R.) Биомедициналық технологиялар институтының президенті болды. Ол сондай-ақ Салк институтының Биологиялық зерттеулер факультетіндегі қызметін сақтап қалды. Дюльбеко 2011 жылдың желтоқсанына дейін сүт безінің қатерлі ісігінің бастамалық жасушаларын анықтау және сипаттау бойынша зерттеулерге белсенді қатысты. Оның бастамалық жасушалар модельдік жүйесін қолдану арқылы жүргізген зерттеулері, бастамалық жасуша қасиеттері бар бір ғана қатерлі жасушаның егеуқырларға қатерлі ісік тудыруы мүмкін екенін және ісік бастаушы жасушалардың ерекше популяцияларын, сондай-ақ қатерлі ісік бастамалық жасуша қасиеттерін тудыруы мүмкін екенін көрсетті. Дюльбеконың сүт безінің қатерлі ісігіндегі бастамалық жасушалардың пайда болуын зерттеуі, оның қатерлі ісікке байланысты алғашқы зерттеулерінің жалғасы болды. Оның қатерлі ісік бастамалық жасушаларына деген қызығушылығы геномдық мутациялардан басқа, жасушаның эпигенетикалық модификациясы қатерлі ісіктің дамуына немесе прогрессиясына әсер ететіні туралы дәлелдермен күшті ықпал етті.

Нобель сыйлығы

Дюльбеко және оның тобы, қалыпты жасушалардың белгілі бір типтегі вирустармен (онковирустар) жұғуы вирустан алынған гендердің жасушаның геномына енуіне және бұл оқиғаның жасушалардың трансформациясына (ісік фенотипіне ие болуына) алып келетінін көрсетті. Нобель сыйлығын Дюльбекомен бірге алған Темін мен Балтимордың көрсеткеніндей, вирус гендерінің жасушаға берілуі кері транскриптаза (немесе, дәлірек айтқанда, РНК-ға тәуелді ДНК полимераза) деп аталатын фермент арқылы жүзеге асырылады. Бұл фермент вирус геномын (бұл жағдайда РНК-дан тұратын) ДНК-ға көшіріп, кейіннен жасуша геномына енгізеді. Онковирустар адамдардағы кейбір қатерлі ісіктердің пайда болуына себеп болады. Дюльбеконың зерттеуі олардың таралу механизмдерін түсінуге негіз салды, соның арқасында адамдар олармен күресуге мүмкіндік алды. Бұдан әрі, онковирустармен шақырылатын канцерогенез механизмі, қалыпты жасушалардың қатерлі жасушаларға айналу процесімен ұқсас. Дюльбеконың жаңалықтары адамдарға қатерлі ісікті жақсырақ түсінуге және оған қарсы күресуге көмектесті. Сонымен қатар, 1980 және 1990 жылдары кері транскриптазаның, сондай-ақ адам иммуножеткіліксіздік вирусының (ХИВ, оның екі жақсы зерттелген серотипі бар: ХИВ-1 және сирек кездесетін, аз зиянды ХИВ-2) шығу тегі, табиғаты және қасиеттерін түсіну, егер оны тоқтатуға шара қолданбаса, әсер еткен иммуножеткіліксіздік синдромына (ЖҚС) әкелетін вирусқа қарсы тиімді деп есептелетін алғашқы дәрілер тобын – кері транскриптаза ингибиторларын (мысалы, зидовудин) жасауға ықпал етті. Бұл дәрілер бүгінгі күнге дейін қазіргі заманғы антиретровирустық терапияның бір бөлігі ретінде қолданылуда.

Басқа марапаттар

1965 жылы ол Жалпы микробиология қоғамынан Маржори Стивенсон сыйлығын алды. Сол жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1973 жылы ол Теодор Пак пен Гарри Иглмен бірге Колумбия университетінің Луиза Гросс Хорвиц сыйлығымен марапатталды. Дулбеко 1974 жылы Ұлттық ғылым академиясының микробиология саласындағы Селман А. Ваксман сыйлығының иегері атанды. 1974 жылы ол Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі болып сайланды. 1993 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.