Кіріспе

9 ғасырдағы Ұлы бутпарастар әскерінің басшысы Хаффдан Рагнарсон (877 жылы қайтыс болған) – 865 жылдан бастап Англияның англосаксон мемлекеттеріне шабуыл жасаған Ұлы бутпарастар әскерінің қолбасшысы және викинг басшысы. Норд сагаларында аталған Рагнар Лодброктың алты ұлының бірі, Хафданның бауырлары немесе жарты бауырлары: Бьёрн Темірқабық, Ивар Сүйексіз, Сигурд Жылан көзді, Убба және Хвицерк. Хаффдан Хвицерк туралы ешқандай деректе аталмағандықтан, кейбір ғалымдар олардың бір адам екенін болжайды. Бұл мүмкіндікті Хвицерк есімінің викингтер арасында жиі кездесетіні және "ақ көйлек" атауы Хвицеркті басқа Хаффданнан ажыратуға мүмкіндік берген болуы мүмкін деген тұжырыммен күшейтеді. Хаффдан Нортумбрияның алғашқы викинг патшасы және Дублин патшалығының тағына талапкер болды. Сонымен қатар, ол 873 жылы франк деректерінде айтылған Зигфредпен бірге Данияны бірге билеген болуы мүмкін. Ол 877 жылы Странгфорд-Лоу шайқасында ирланд жеріне талап етуге тырысқанда қаза тапты.

Өмірбаян

Халфдан 865 жылы Шығыс Англияның англосаксон патшалығын басып алған Ұлы Бутпарастар армиясының басшыларының бірі болды. Скандинавиялық сагаларға сәйкес, бұл шабуылды Рагнар Лодброктың ұлдары ұйымдастырды, Нортумбрияның Элласына кек алу мақсатында (Халфдан олардың бірі еді). Элланың 865 жылы Рагнарды жылан шұңқырына тастап өлтіргені айтылады, бірақ бұл түсіндірменің тарихи нақтылығы белгісіз. Шабуылдаушылар көбінесе даниялықтар деп есептеледі, алайда 10 ғасырлық шіркеу қызметкері Ассер шабуылдаушылардың "de Danubia" – "Дунайдан" келгенін мәлімдеді; Дунайдың латын тілінде Дакия деп аталатыны, Ассердің шын мәнінде Данияны – Данияның латынша атауын білдіргенін көрсетеді. 865 жылдың күзінде Ұлы Бутпарастар армиясы Шығыс Англияға қонды, қыста осы жерде тұрып, жылқыларын жинады. Келесі жылы армия солтүстікке қарай жылжып, Нортумбрияға шабуыл жасады, ол сол кезде Элла мен Осберт арасындағы азаматтық соғыстың ортасында еді. 866 жылдың соңында армия Нортумбрияның бай бекінісі Йоркты басып алды. Келесі жылы Элла мен Осберт қаланы қайтарып алу үшін одақ құрды. Олар жеңіліске ұшырап, екеуі де шайқаста қаза тапты. Сол жылы армия оңтүстікке қарай жылжып, Мерсия патшалығына шабуыл жасап, Нотингем қаласын басып алды, онда қыстады. Олар бір жылдан астам уақыт бойы осы жерде тұрып, келесі шабуылдарға күш жинады. Шығыс Англия армиясы жеңіліске ұшырады, оның қолбасшысы Эдмунд патша қаза тапты. Орта ғасырлық дәстүр Эдмундты Мәсіхтен бас тарту талабын қабылдамағандықтан, христиандық сенімі үшін шейіт деп санайды. Ивар мен Убба даниялықтардың қолбасшылары және Эдмундты өлтіргендер ретінде танылған, ал Халфданның рөлі белгісіз. Шығыс Англияны басып алғаннан кейін Ивар Ұлы Бутпарастар армиясынан кетіп қалған сияқты. Оның есімі 870 жылдан кейін ағылшын деректерінен жоғалып кетті. Дегенмен, ол 873 жылы қайтыс болған Дублиннің норвегиялық патшасы Имармен бірдей деп есептеледі. Ивар Ирландияда болған кезде Халфдан армияның бас қолбасшысы болды және 870 жылы Вессексті басып алуға бастады. Англосаксон жылнамасына сәйкес, даниялықтар батыс саксондармен тоғыз рет шайқасты, соның ішінде 871 жылдың 8 қаңтарындағы Ашдаун шайқасы. Алайда, батыс саксондарды жеңу мүмкін болмады, және Халфдан Вессекс патшасы Альфредтен бітімге келді. Армия басып алынған Лондон қаласына шегінді және 871/872 жылдың қысында онда қалды. Сол кезде Лондондағы монеталарда Халфданның есімі жазылған, ол қаланың басшысы екенін көрсетеді. Армия Токсейде қыстады, бір жылдан кейін Рептон ауданында болғаны хабарланды. 874 жылы Мерсияны басып алды, Мерсия патшасы Бургредті тақтан түсіріп, оның орнына Данияның марионеткалық регенті Сеолвульфты тағайындады. Осы жеңістен кейін армия екіге бөлінді – Гутром басқаратын бөлігі оңтүстікке қарай Вессекске қарсы күресті жалғастырды, ал Халфдан басқаратын бөлігі солтүстікке қарай Стратклайдтың пиктілер мен британдықтарына қарсы күреске бағытталды. Оның ағасы Ивар 873 жылы қайтыс болғанға дейін қалада билік жүргізді, және Халфданның науқаны ағасының жоғалған патшалығын қайтаруға бағытталған болуы мүмкін. Халфданның Дублиндегі билігі тұрақсыз болды, және ол Йорк қаласында болған кезде тақтан алынды. Екі күш Стрэнгфорд-Лоу шайқасында кездесті, онда Халфдан қаза тапты. Халфданның шайқастан аман қалғандары Шотландия арқылы Нортумбрияға оралды, жол бойы Пиктілер патшасы Константин І қаза тапқан шайқасқа қатысты. Нортумбрия викингтері 883 жылға дейін патшасыз қалды, содан кейін Гутред онда патша болып жарияланды.

Тарихилығы

Халфдан және оның деп саналатын бауырлары жеке-жеке тарихи тұлғалар саналады, бірақ олардың туыс екендігі замандас деректерде еске алынбаған, ал оның әкесі туралы пікірлер қарама-қайшы. 1979 жылы Хилда Эллис Дэвидсон былай деп жазған: «Жқында кейбір ғалымдар Рагнар туралы әңгімелердің кем дегенде бір бөлігі тарихи фактілерге негізделген деп қабылдады». Ал Кэтрин Холман мынадай қорытындыға келді: «Оның ұлдары тарихи тұлғалар болғанымен, Рагнардың өмір сүргеніне ешқандай дәлел жоқ, ол бірнеше тарихи тұлғалардың және таза ойдан туған нәрселердің жиынтығы сияқты көрінеді».

Халықтық мәдениетте

2020 жылы шыққан Assassin's Creed: Valhalla видеоойынында Хафдан ағалары Ивар мен Уббамен бірге көрінеді. Ойын барысында ол Нортумбрияда пикттермен соғысып, ойынның басты кейіпкері Эйворға жүгінеді, ол оған бір сатқынды ашуға көмектеседі, ал кейіннен оның Нортумбрия патшасы болуына куә болады. Оны норвегиялық актер Джеппе Бек Лоурсен сомдайды, ол ойында Тор рөлін де ойнайды.