Кіріспе

Александр Лукич Птушко (Александр Лукич Птушко, 19 сәуір 1900 [ескі стиль бойынша 6 сәуір 1900] – 6 наурыз 1973) – совет анимациясы мен фантастикалық фильмдердің режиссері, КСРО халық әртісі (1969). Птушконы жиі (біраз дәрежеде қате) "Совет Уолт Диснейі" деп атайды, себебі Совет Одағындағы анимацияның дамуына оның үлкен үлесі болды. Алайда, оны Уиллис Х. О'Брайен немесе Рей Гаррихаузенмен салыстыру әлдеқайда дұрыс. Тим Лукас және Алан Апчерч сияқты кейбір киносыншылар Птушконы итальяндық режиссер Марио Бавамен де салыстырды, оның фантастикалық және қорқынышты фильмдері Птушконың туындыларына ұқсас болды және түсті кинематография мен арнайы эффекттерді жаңаша пайдаланған. Ол қысқаметражды тоқтату анимациялық фильмдердің режиссері және аниматоры ретінде мансабын бастады, содан кейін тікелей түсірілім, тоқтату анимациясы, шығармашылық арнайы эффекттер мен орыс мифологиясын біріктіретін толық метражды фильмдерге режиссерлік етті. Осы жолда ол ресейлік кино тарихындағы бірқатар алғашқы жаңалықтардың авторы болды (оның ішінде алғашқы толық метражды анимациялық фильм және алғашқы түсті фильм), сонымен қатар керемет визуалды стиль мен әсерге толы, көпке танымал және халықаралық деңгейде жоғары бағаланған фильмдер түсірді.

Қуыршақ анимациясы дәуірі

Александр Лукич Птушкин шаруа отбасында, Лука Артемьевич Птушкин мен Наталья Семеновна Птушкинаның ұлы ретінде дүниеге келді. Ол реалды мектепте оқыды, содан кейін жергілікті театрда актер және декоратор болып жұмыс істеді. 1923 жылы Плеханов атындағы Ресей экономика университетіне қабылданды және 1926 жылы бітірді. Александр Птушко 1927 жылы Мәскеудегі «Мосфильм» студиясында жұмысқа орналасып, кинодағы мансабын бастады. Ол бастапқыда басқа режиссерлердің қысқаметражды анимациялық фильмдеріне қуыршақ жасаушы ретінде жұмыс істеді, бірақ тез арада Братишкин атты кейіпкерді бейнелейтін өзінің толыққанды қуыршақ фильмдерінің режиссеріне айналды. 1928 жылдан 1932 жылға дейін Птушко осы «Братишкин қысқа фильмдерінің» бірнешеуін жобалап, режиссерлік етті. Осы жылдары Птушко әртүрлі анимациялық техникалармен тәжірибе жасады, соның ішінде бір кадрда қуыршақтар мен тірі түсірілімді біріктіру және киноэффекттердегі шеберлігімен танылды. Бұл қысқаметражды фильмдердің көбі қазір жоғалып кеткен. 1933 жылы Птушко жылдар бойы жинаған анимациялық топпен бірге өзінің алғашқы көркем фильмі «Жаңа Гулливер» жұмысын бастады. Птушконың өзі жазған және режиссерлік еткен «Жаңа Гулливер» әлемдегі алғашқы толық метражды анимациялық фильмдердің бірі болды, сонымен қатар толыққанды анимацияны тірі түсіріліммен біріктірген алғашқы фильмдердің бірі еді. (Кейбір адамдар оны бірінші деп санайды, бірақ Уиллис Х. О’Брайен 1925 жылы «Жоғалған әлемді» және 1933 жылы «Кинг-Конгты» жасаған. Дегенмен, «Жаңа Гулливер» 3000-нан астам қуыршақтарды қамтығандықтан әлдеқайда күрделі болды.) Бұл оқиға – «Гулливердің саяхаттары» романының коммунистік нұсқасы, онда жас бала Гулливер рөліндегі өзін капиталистік теңсіздік пен қанаушылықта зардап шегіп жатқан Лилипут еліне келгендей армандады. «Жаңа Гулливер» 1935 жылы кеңінен танылып, Миландағы Халықаралық кинофестивальде Птушкоға арнайы жүлде алып берді. «Жаңа Гулливер» фильмінің сәттілігінен кейін Птушкоға «Мосфильм» компаниясы өз бөлімін құруға рұқсат берді, ол «Птушко тобы» деп аталды және толыққанды анимациялық фильмдер жасаумен айналысты. Осы топ 1936 жылдан 1938 жылға дейін тағы он төрт анимациялық қысқаметражды фильм түсірді. Бұл қысқа фильмдердің режиссерлігін көбінесе Птушко жасамайтын, бірақ әрқашан топтың көркемдік жетекшісі болып қалатын. Бұл қысқа фильмдер де көбінесе халық ертегілері мен аңыздарға негізделген, бұл жанр Птушконың ең үлкен жетістігіне айналды. Ол өзі жеке екеуін режиссерлік етті: «Балықшы мен балық» ертегісінің (1937) және «Күлкілі музыканттар» (1938) бейімделуін. Екі фильм де орыс операторы Павел Мершиннің жаңадан ойлап тапқан үш түсті әдісін пайдаланып, толық түсті түсірілді. 1938 жылы Птушко «Алтын кілт» атты тағы бір толық метражды фильмді түсіре бастады. Бұл фильм Алексей Николаевич Толстойдың «Алтын кілт немесе Буратиноның басынан өткендер» ертегісіне негізделген, сонымен қатар Пиноккио туралы әңгімені қайта айтқан, ол Дисней нұсқасынан екі жыл бұрын шықты. Фильм Кеңес Одағында да өте сәтті болды және елден тыс жерлерде шектеулі көрсетілді. Сәттілігіне қарамастан, «Алтын кілт» Птушконың анимацияға соңғы қадамы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеудің кино қауымының көп бөлігі, соның ішінде Александр Птушко да, Қазақстанның Алматы қаласына эвакуацияланды. Ол арнайы эффекттермен жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ соғыс аяқталғанға дейін тағы бір фильм түсірмеді.

Мифологиялық эпикалық дәуір

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Птушко Мәскеуге оралып, Германияда тартып алынған үш түсті Agfa пленкасын пайдаланып, өзінің алғашқы толық метражды халық ертегісіне негізделген "Тас гүлін" жасады. Бұл түсті түсірудің Павел Мершиннің әдісіне қарағанда прогрессивті және аз күрделі тәсілі болды, сонымен қатар фильм 1946 жылғы Канн кинофестивалінде "түс қолдануы үшін арнайы жүлде" алды. "Тас гүлі" сюжеті әсерлерге емес, кейіпкерлерге баса назар аударады және мифологияны негізгі дереккөз ретінде пайдаланады, бұл Птушконың мансабының келесі он екі жылына бағыт берді. "Тас гүлінен" кейін ол "Садко" (американдық көрсетілім үшін "Синбадтың сиқырлы саяхаты" деп қайта аталған, бұл орыс эпосының [жыр] адаптациясы және Синабадқа ешқандай қатысы жоқ), "Илья Муромец" (американдық көрсетілім үшін "Қылыш пен Аждаһа" деп аталған) және "Сампо" (фин ұлттық эпосы Калеваланың адаптациясы, американдық көрсетілім үшін "Жер мұзына айналған күн" деп аталған) фильмдерін түсірді. Әр фильм – эпикалық мифологияның театрлық қайта айтуы және олардың бәрі де өте көрнекті болды. "Садко" 1953 жылы Венеция кинофестивалінде "Күміс арыстан" жүлдесін жеңіп алды. "Илья Муромец" кеңестік кинодағы Птушконың тағы бір атақты "алғашқы" туындысы болды, ол кең экранды түсіру және стерео дыбыспен жасалған алғашқы кеңестік фильм еді. "Илья Муромец" сонымен қатар фильмде ең көп адам мен жылқы пайдаланған рекордты ұстайды деп жиі айтылады (IMDB фильмнің слоганын былай тізімдейді: "106 000 актерлік құрам! 11 000 жылқы!").

Карьерасының соңғы жылдары

Самподан кейін Птушко эпикалық фантастикадан қысқа ғана уақытқа бас тартып, көбірек реалистік сценарийлерге көшті. Оның осы бағыттағы алғашқы жұмысы – 19 ғасырдың соңында өтетін «Қызыл желкендер» атты романтикалық оқиға. Бұл фильм Птушконың бұрынғы фильмдерінің көркемдік қуатын сақтап қалды, бірақ фантастикалық элементтерді және арнайы эффектілерді азайтып, кейіпкерлердің өзара қарым-қатынасына және дамуына «Тас гүл» фильмінен бері көрілмеген деңгейде назар аударды. «Қызыл желкендерден» кейін Птушко «Жоғалған уақыт туралы әңгіме» фильмін жасады, онда жасөсперімдердің жастығын қарт саягөйлер ұрлап алады. Бұл фильмде Птушко үшін ерекше жағдай ретінде, қазіргі заманғы, нағыз Мәскеу оқиғасы бейнеленді. 1966 жылы Птушко эпикалық фантастика жанрына оралып, «Царь Салтан туралы әңгіме» фильмін жасады. 1968 жылы ол өміріндегі ең ірі жоба – «Руслан мен Людмила» фильмін түсіре бастады, ол оның соңғы туындысы болды. 149 минуттық (екі толық метражды бөлімге бөлінген) «Руслан мен Людмила» фильмі – Александр Пушкиннің осы аттас эпостық поэмасының бейімделуі болып табылады және Птушконың танымал болған әсем көркемдігі мен техникалық шеберлігіне толы еді. Фильмді түсіруге төрт жыл кетті және ол 1972 жылы көрсетілді. Александр Птушко фильм шыққаннан кейін бірнеше ай өткен соң 72 жасында қайтыс болды. Ол өмірінің соңғы айларын «Игорь жорығы» туралы сценарий жазумен өткізді, оны ауыр сырқатқа қарамастан өзі режиссерлеуді жоспарлаған. Одан кейін бірінші некесінен туған қызы Наталья Птушко қалды, ол «Мосфильмде» режиссердің ассистенты болып жұмыс істеді.

Птушко фильмдерінің американдық қайта редакциялары

Птушконың фильмдері АҚШ-та көрсетілген кезде, олар дубляжға алынып, қайта өңделді, ал актерлік құрам мен түсірілім тобы мүшелерінің көпшілігінің есімдері псевдонимдермен ауыстырылды. Бұл практика сол кезде АҚШ-та кең таралған, негізгі көрерменге бағытталған шетелдік фильмдерді шығару кезінде жиі кездесетін нәрсе болғанымен, бұл өзгерістер сонымен қатар фильмдердің орыс тегін жасыруға және Суық соғыс кезеңінде олардың коммерциялық табысын арттыруға да себін тигізді. Valiant Pictures 1960 жылы «Ілия Муромец» фильмінің «Қилылы мен Айдаһар» деген атаумен нұсқасын таратты. Бұл нұсқада фильмнің ұзақтығы 95 минуттан 83 минутқа дейін қысқартылып, ағылшын тіліне қайта дубляждалғанда стерео дыбыны алынып тасталды. Кейіпкерлердің аттары да «орыс тілінде» жаңғырығы аз болу үшін өзгертілді: «Святогор» – «Инвинкор», ал «Владимир» – «Ванда» деп ауыстырылды. Дегенмен, «Ілия Муромец» аты өзгеріссіз қалды. Роджер Корманның Filmgroup компаниясы 1962 жылы «Садко» фильмін «Синбадтың сиқырлы саяхаты» деген атаумен шығарды. Filmgroup нұсқасы фильмнің ұзақтығын 89 минуттан 79 минутқа дейін қысқартты, оны ағылшын тіліне қайта дубляждап, «Садко» кейіпкерінің атын «Синбад» деп өзгертті. Айта кетерлігі, осы нұсқаның «Сценарийге бейімдеушісі» жас Фрэнсис Форд Коппола болды. Бұл нұсқаның титрлерінде фильмнің режиссері «Альфред Поско» деп көрсетілген. American International Pictures 1964 жылы «Сампо» фильмінің қысқартылған нұсқасын «Жер мұзына тоңған күні» деген атаумен шығарды. Үшеуінің ішіндегі ең көп өзгертілген «Жер мұзына тоңған күні» фильмінің ұзақтығы бар болғаны 67 минутты құрады, бұл советтік түпнұсқасының 91 минуттық ұзақтығынан 24 минутқа кем. Ол да ағылшын тіліне дубляждалды. Бұл фильмде кейіпкерлердің аттары өзгертілмегенімен, оның титрлері айтарлықтай «орыс тілінен алыстатылды»: Птушко «Грег Себелиус» деп көрсетілді, Андрис Ошин баспасөз релизінде «Джон Пауэрс» (және Финно-швейцариялық шаңғы көтергішінің операторы ретінде сипатталды), ал Ева Киви «Нина Андерсон» (жартылай фин, жартылай американдық сұлулық патшайымы, мәнерлеп сырғанаушы және марка жинаушы) ретінде тізілді.

3000-шы жұлдызды театр

Александр Птушконың туындылары қазіргі таңда ағылшын тілінде сөйлейтін көрермендерге "Mystery Science Theater 3000" телесериалына енгені үшін көбінесе таныс. Птушконың эпикалық фантастикалық кезеңінен үш қайта өңделген фильм – "Синбадтың сиқырлы саяхаты", "Қылыш және Аждаһа" және "Жер мұзына тоңған күні" телешоудың төртінші, бесінші және алтыншы маусымдарында (эпизодтар 422, 505 және 617) әзіл-қалжыңдарға материал ретінде қолданылды. "Mystery Science Theater 3000" сериалының бөлігі ретінде көрсетілуі фильм үшін күмәнді жетістік деп есептелсе де, Птушко фильмдерінің қолданылған нұсқаларының Америкада шығару үшін арнайы қайта өңделген және дубляждалған, түпнұсқаларынан визуалды бөлігінен басқа барлық жағынан ерекшеленетінін атап өту керек. Сондай-ақ, ол команда мүшелерінен сирек мақтау алған; бағдарламаның жұлдыздарының бірі Кевин Мерфи бірнеше сұхбатта "керемет" визуалды стильі мен "таңғажайып түсірілім және арнайы эффектілері" үшін "Сампо" мен "Садко" фильмдеріне деген сүйіспеншілігін білдірді (бірақ Александр Рудың "Жек Фрост" фильмін қателікпен Птушкоға жатқызды). Шоудың тағы бір сценаристі Пол Чаплин да ризашылығын білдірді. "Садко" мен "Илья Муромец" фильмдері толыққанды қалпына келтіріліп, RusCiCo компаниясымен орыс тіліндегі түпнұсқа нұсқасында (ағылшын тіліндегі субтитрлермен) DVD форматында жарық көрді.