Америкалық ғылыми-қияли жазушы және редактор Гарри Бейтс туралы

Кіріспе

Америкалық романист Хайрам Гилмор "Гарри" Бейтс III (9 қазан 1900 – 1981 жылдың қыркүйегі) – американдық ғылыми фантастика редакторы және жазушы. Оның 1940 жылғы "Остазбен қоштасу" атты әңгімесі "Жер тоқтап қалған күн" (1951) ғылыми-фантастикалық фильмінің негізіне алынған.

Өмірбаян

Гарри Бейтс 1900 жылдың 9 қазанында Питтсбургте (Пенсильвания штаты) дүниеге келді. 1920 жылдары Уильям Клейтонның «Adventure Pulp» журналының редакторы болып жұмыс істей бастады. Клейтон оқиғалы журнал шығаруды ұсынғанда, Бейтс бірнеше нұсқаны ұсынды, олар редакциялау оңай болады деп айтты, және «Astounding Science Fiction» журналының пайда болуына себепкер болды. Бейтс ғылыми фантастиканы жақсы көретін адам болмағандықтан, 1930 жылдың қаңтарында жарық көргеннен бастап 1933 жылдың наурызына дейін журналды редакциялады. Осы кезеңде ол Клейтон үшін басқа журналдарды да редакциялады, оның ішінде «Weird Tales» журналымен бәсекелесу үшін шығарылған «Strange Tales» журналы да бар еді. Бейтс сол кездегі ғылыми фантастикалық әңгімелердің нашар жазылғанына сенді: «Amazing Stories! Мен бірде оның бір данасын сатып алдым. Қандай қорқынышты нәрсе таптым! Тәттіліктермен толы! Балалық ойлармен қапталған. Оны қиялдай да ойламайтын адамдар жазған! Бірақ қазір еске түсіргенде, «Amazing» тақырыбында жақсы жазылған журналға сұраныс болуы мүмкін екенін ойладым». Бейтс «алғашқы жазушылардың ғылыми фантастикасы ғалымдардың ғылымымен көп байланысы жоқ» деп жазды. Ғылыми-фантастикалық жазушылар «қарым-қатынас жасау» емес, «экстраполяция» жасады, себебі «ғылыми фантастика деп аталатынның көбісі – қиял ғана және басқаша ештеңе емес». 1964 жылы Бейтс «Astounding» журналының редакторы болған кезеңін еске түсіріп: «Көп бұрын мен отыз жылдық және отыз миллион сөзден тұратын журналдың пайда болуына қатыстым. «Astounding» – тірі жан еді. Мен оған балалық және жасөспірім шағында қызмет еттім, Орлин Тремейн оны жастық және жасөспірім шағынан өткізді, ал Джон Кэмпбелл оны ересек және толыққанды жасқа жеткізді». Бейтс ғылыми фантастикаға қатысты «Amazing Stories» басылымының редакторынан өзгеше пікірде болды. Бейтс ғылымның қызықты болуы керек деп ойлады, бірақ міндетті түрде дәлдікке ұмтылудың қажеті жоқ, ал әңгіменің мазмұны мен қарқыны маңыздырақ болды. Энтони Гилмор және Х. Г. Винтер деген псевдонимдерді қолдана отырып, Бейтс және оның көмекші редакторы Десмонд Винтер Холл «Hawk Carse» сериясы және басқа да әңгімелерде бірлесіп жұмыс істеді. 1952 жылы «Hawk Carse» оқиғалары «Space Hawk: The Greatest of Interplanetary Adventurers» жинағында жарияланды. Бейтстің ең танымал әңгімесі – «Farewell to the Master» («Astounding», 1940 жылғы қазан), ол 1951 жылғы танымал ғылыми-фантастикалық «Жер тоқтап қалған күн» фильміне, сондай-ақ 2008 жылғы қайта түсіріліміне және 1973 жылғы «Marvel Comics Worlds Unknown» сериясына негіз болды. Бейтс «Astounding» журналына арналған реквиемде (1964) «Hawk Carse» ғылыми-фантастикалық сериясының құрылуын еске алды: «Бастапқыда мен жазушыларымның сенімді кейіпкерді біздің тым сенімді емес ғылымымызбен үйлестіре алмайтынына алаңдадым; сондықтан екі жылға жуық уақыттан кейін, жазушыларға жанды кейіпкер мен жаман кейіпкердің үлгісін көрсету және оқырмандарыма жақсы мен жаманның арасындағы күрестің кереметін көрсету ниетімен мен бірінші «Hawk Carse» әңгімесін жаздым». Бейтстің екі повесі Сэм Московиц редакциялаған Гернсбектің «Science Fiction Plus» журналында жарық көрді; «The Death of a Sensitive» (1953 жылғы мамыр) Московицтің журналда жариялаған ең жақсы әңгімесі деп танылды. Алайда Гернсбек пен Московиц екеуі де «The Triggered Dimension» (1953 жылғы желтоқсан) әңгімесіне өзгерістер енгізуді қалады, ал Бейтс өзгерістер жасауға келісіп, журналдың 25 Батыс Бродвейдегі кеңсесіне түзетулер жасау үшін келді. Сол жылы Московиц Сити колледжінде алғашқы ғылыми фантастика курсын оқыта бастады. Бейтс бірінші сабаққа қонақ лекторы ретінде сөйлеуге келісті. Алайда, Бейтс өзінің әңгімесін қайта қарағаны үшін жаза ретінде сабаққа бармады, бұл Московицке өте қиын жағдай тудырды. Московиц кейінірек былай деп еске алды: «Жеті жылдан кейін 1960 жылдың 2 қазанында Гарри Бейтстен хат алдым. Хатта Бейтс прогрессивті артрит салдарынан толық мүгедек болып қалғанын және 60 жасында әлеуметтік жәрдемақы алуға тырысып жатқанын жазды. Дәрігердің мәлімдемесінде оның қазіргі уақытта осы аурудан зардап шегуі айтылған, бірақ олар оның прогрессивті екенін және оған табыс табу үшін әңгімелер жазуға мүмкіндік бермейтінін дәлелдеуді талап етті. Ол мен үшін үлкен қиындықтармен әңгімелер жазғанын растауға дайын екенімді сұрады. Ол маған осы туралы айтқан-айтпағанын білмейді, бірақ кез келген растау көмектеседі. Ол маған 1953 жылы ісінген саусақтарын көрсеткен, бірақ одан басқа, менде сол жылдың басында жазылған, қиындықты сипаттайтын оның хаты болды. Мен оған хатты қайта жібердім, оның күні әлі де сақталған конверті бар еді, және ол өзінің әлеуметтік қамсыздандыруын алды - келесі 20 жыл бойы оның жалғыз табысы! 1962 жылы Рождествода ол маған «Мен енді саған ашуланбаймын» деп жазған открыткасын жіберді. 1964 жылы Бейтс Джон У. Кэмпбеллмен бірге Алва Роджерстің «Astounding» журналының тарихын зерттеген «A Requiem for Astounding» кітабына кіріспе мақаласын, «Бастау» деген атпен жазды. Жазушы Аврам Дэвидсон Бейтсті ерте кезеңдегі ықпалды тұлға ретінде мойындады, былай деді: «Мен кітаптар тізіміне 12 жасымда жазған «The Slaveship from Space» атты туындыны қосамын. Ол таңқаларлықтай, «The Slaveship from Space» атты журналдағы әңгіме үлгісінде жазылған, және мен имитацияның түпнұсқадан да нашар болғанына сенемін – мен сендіре аламын». Бейтс 1981 жылдың қыркүйегінде 80 жасында қайтыс болды.

Harry Bates was born Hiram Gilmore Bates III on October 9, 1900, in Pittsburgh, Pennsylvania. He began working for William Clayton in the 1920s as the editor of adventure pulp magazines. When Clayton proposed a period adventure magazine, Bates suggested several alternatives that he said would be easier to edit, and Astounding Science Fiction was the result. Bates, who was not a fan of science fiction, edited the magazine from its inception in January 1930 until March 1933, when Clayton went bankrupt and the magazine was sold to Street and Smith. During that time, he edited other magazines for Clayton, including Strange Tales, intended to compete with Weird Tales. Bates believed the science fiction stories of the time were poorly written: "Amazing Stories! Once I had bought a copy. What awful stuff I'd found it! Cluttered with trivia! Packed with puerilities. Written by unimaginables! But now at the memory I wondered if there might be a market for a well written magazine on the Amazing themes." Bates wrote that the "science fiction of the early writers had little relation to science of the scientists." What science fiction writers did was to "extrapolate" and not "relate" because "almost all of what is called science fiction is fantasy and nothing else but." In 1964, Bates recalled his editorship of Astounding: "Long ago I was a party to the genesis of a magazine which persisted through thirty years and thirty millions of words. Astounding was a living being. I served it in its infancy and childhood, Orlin Tremaine brought it through youth and adolescence, John Campbell guided it through adulthood and maturity." Bates had a different opinion of science fiction than Hugo Gernsback, publisher of Amazing Stories. Bates felt that the science needed to be exciting, but not necessarily accurate, and that story and pacing were more important. Using the pseudonyms Anthony Gilmore and H. G. Winter, Bates and his assistant editor Desmond Winter Hall collaborated on the "Hawk Carse" series and other stories. In 1952, the Hawk Carse stories were collected in Space Hawk: The Greatest of Interplanetary Adventurers. Bates's most famous story is "Farewell to the Master" (Astounding, October 1940), which was the basis for the well known science fiction movie of 1951, The Day the Earth Stood Still, as well as the 2008 remake and the 1973 Marvel Comics Worlds Unknown series adaptation. Bates recalled the creation of the Hawk Carse science fiction series in Requiem for Astounding (1964): "From the beginning I had been bothered by the seeming inability of my writers to mix convincing character with our not too convincing science; so after nearly two years, with the double hope of furnishing the writers an example of a vivid hero and villain and my readers a whopping hero versus villain, I generated the first Hawk Carse story." Two novellas by Bates appeared in Gernsback's Science Fiction Plus, edited by Sam Moskowitz; "The Death of a Sensitive" (May 1953) was ranked by Moskowitz as the best story he ever published in the magazine. Both Gernsback and Moskowitz, however, wanted changes in "The Triggered Dimension" (December 1953), and Bates agreed to make the changes and arrived at the magazine's offices at 25 West Broadway to do the revisions. That same year Moskowitz began teaching what is believed to be the first college course on science fiction at City College. Bates had agreed to speak as a guest lecturer for the first class. As retaliation for the revision of his story, however, Bates intentionally did not go to the class, resulting in considerable awkwardness for Moskowitz. Moskowitz recalled later:

Seven years later, I received a letter from Harry Bates dated October 2, 1960. In essence, it revealed that Bates was now totally disabled due to progressive arthritis and was trying to get early Social Security at 60. He had a doctor's statement that he was suffering from that condition at present, but they wanted proof that it was progressive and prevented him from writing stories for income. He asked if I would be willing to supply a statement that he had written stories for me with the greatest difficulty. He didn't know if he had ever mentioned it to me, but any validation would help. It so happened that he had shown me his swollen knuckles in 1953, but beyond that, I had a letter from him describing the difficulty, written earlier that year. I mailed him back the letter, for which I still had the dated envelope, and he got his Social Security—his only income for the next 20 years! Christmas of 1962 I received a card from him on which he scrawled: "I ain't mad at you no more." In 1964, Bates contributed an introductory essay, Editorial Number One, "To Begin", along with John W. Campbell, to A Requiem for Astounding by Alva Rogers, which examined the history of the science fiction magazine Astounding. Writer Avram Davidson credited Bates as an early influence, stating that "I will admit to the bibliography something done when I was twelve, entitled 'The Slaveship from Space'. It was modeled after a magazine story entitled, curiously enough, 'The Slaveship from Space', and I believe the imitation was fully as bad as the original—no mean feat, I can assure you." Bates died in September, 1981, at the age of 80.

Жер бір орында тұрған күн

1951 жылы Twentieth Century Fox компаниясы Бейтс 1940 жылы жазған "Басқа қош кел" атты қысқа әңгімесі негізінде түсірілген "Жердің тоқтаған күні" фильмін шығарды. Ғылыми фантастикалық фильмде Майкл Ренни Клауту рөлінде, Патрисия Нил, Сэм Джаффе, Хью Марлоу және Лок Мартин Бейтс әңгімесінде Гнут деп аталған алып ғарыш роботы Горт рөлінде ойнады. Фильмнің режиссері Роберт Уайз, ал продюсері Джулиан Блаустейн болды. Сценарист Эдмунд Х. Норт Бейтс әңгімесін экранға бейімдеді. Фильм сыншылар тарапынан тұрақты түрде жасалған ең ұлы ғылыми фантастикалық фильмдердің бірі деп бағаланады. 1951 жылғы фильмнің сыншылардың және коммерциялық табысы Бейтс өзінің қысқа әңгімесінде ұсынған жаңашыл тақырыптарға байланысты болды. Г. Уэллстің "Әлемдер соғысы" (1898) романынан бастап, ғарыштан келгендер жиі қауіпті, агрессивті және кісі өлтіретін, төмен моральдық және этикалық принциптері бар деп сипатталды. Бірақ Бейтс әңгімесінде ғарыштан келгендер керісінше, жақсы мінез-құлыққа ие. Клаутудың жүзі "мейірімділік, даналық, таза абыройды шашыратты. Ол нәзік түсті халатымен мейірімді құдай сияқты көрінді". Алып ғарыш роботы, әңгімеде Гнут, ал фильмде Горт, өте қуатты, бірақ қасірет пен мейірімділік таныта алады. Күтпеген аяқтамада Гнут оқиғаны баяндайтын журналиске: "Сен дұрыс түсінбедің, мен қожайынмын" дейді. "Жердің тоқтаған күні" Бейтс әңгімесінен шабыттанғанмен, 1951 жылғы Қырық жылдық соғыстың (Cold War) жағдайы әңгіменің тақырыптарына кейбір өзгерістер енгізді. Фильмде Клауту бейбітшілікті насихаттап, ғылым мен технологияның қауіп-қатері туралы ескертеді, егер олар дұрыс пайдаланбаса және бұрмаланса. Ғарыштан келгендер Горттың, ғарышта соғыс тудыратын кез келген өркениетті жою үшін жасалған, күшті роботтардың бір бөлігі екенін түсіндіреді. 1983 жылы "Жердің тоқтаған күні" 1979 жылдан 1985 жылға дейін табысталған "Балрог" сыйлығының бөлігі ретінде Ғылыми фантастикалық фильмдердің Даңқ залына енгізілді. 2008 жылы режиссер Скотт Дерриксон "Жердің тоқтаған күнін" қайта түсірді. Фильмде Киану Ривз ғарыштан келген Клауту және Дженнифер Коннелли доктор Хелен Бенсон рөлінде ойнады. Дэвид Скарпа Эдмунд Х. Норттың 1951 жылғы сценарийіне негізделген сценарий жазды.

In 1951, Twentieth Century Fox released the movie The Day the Earth Stood Still, which was based on Bates' 1940 short story "Farewell to the Master". The science fiction movie featured Michael Rennie as Klaatu, Patricia Neal, Sam Jaffe, Hugh Marlowe, and Lock Martin as the giant alien robot Gort, called Gnut in Bates' short story. The movie was directed by Robert Wise and produced by Julian Blaustein. Screenwriter Edmund H. North adapted Bates' short story for the screen. The movie is rated consistently by critics as one of the greatest science fiction movies ever made. The critical and commercial success of the 1951 movie relied on the novel themes Bates introduced in his short story. Ever since H. G. Wells' The War of the Worlds (1898), aliens were often described as menacing, aggressive, and murderous, with a degraded moral and ethical sense. In Bates' story, aliens are the opposite, possessing a good moral character. The alien Klaatu's face "radiated kindness, wisdom, the purest nobility. In his delicately tinted robe he looked like a benign god." The giant alien robot, Gnut in the short story, Gort in the film, is immensely powerful, but can exhibit sadness and gentleness. In the surprise ending, Gnut tells the journalist, who is relating the story, "You misunderstand, I am the master". While The Day the Earth Stood Still is inspired by Bates' short story, the 1951 context of the Cold War resulted in some changes to the story's themes. In the movie, Klaatu seeks to promote peace and to warn mankind of the dangers of science and technology when they are exploited and corrupted. The alien explains that Gort is a member of a race of all powerful robots who were created to eliminate any civilizations which promoted warfare in space. During 1983, The Day the Earth Stood Still was inducted into the Science Fiction Film Hall of Fame as part of the Balrog Awards, which were given from 1979 to 1985. In 2008, director Scott Derrickson remade The Day the Earth Stood Still. The movie starred Keanu Reeves as the alien Klaatu and Jennifer Connelly as Dr. Helen Benson. David Scarpa wrote the screenplay based on Edmund H. North's 1951 screenplay.