Кіріспе

160 ж.б.д. Еласа шайқасы – Яһуда Макаби (Иуда Макаби) бастаған Яһуда көтерілісшілері мен Бакидтің басшылығындағы Селевкид империясының әскері арасында 160 ж.б.д. сәуір айында болған шайқас. Шайқас грек-сириялық әскерлерінің жеңісімен, макавейлердің жеңілісімен және Яһуда Макабидің қазасына әкелді. Макавейлердің басшылығы Иуданың інісі Йонатан Апфусқа (Йонатан) өтті, ол 160 жылдың соңына дейін Бакидке қарсы күресін жалғастырды. Селевкидтер басымдыққа ие болды; Иерусалимді қоса алғанда, қалалардың бақылауы оларға қайтадан жүктелді, маңызды еврей отбасылары кепілге алынды және Яһудея төңірегіне грек әскерлері орналастырылды. Осы кері кетуге қарамастан, елді мекендерде наразылық жалғасты. Маттафияның хасмоней ұлдары келесі сегіз жыл бойы үкіметке қарсы күресін жалғастырды және ақырында Селевкид билеушілері мен римдіктер арасында одақтастар тауып, автономияға қол жеткізді. Яһуданың інісі Симон Тасси 142–141 ж.б.д. Макабилердің мақсатын орындап, тәуелсіз Хасмоней мемлекетін құрды.

Негізгі дереккөздер

Еласа шайқасы 1 Мақабилер кітабында (Мақабилер 9:1–22 (NRSV)) және Иосиф Флавийдің «Иудейлердің ежелгі тарихы» кітабының 12-ші кітабының 11-ші тарауында сипатталған. 1 Мақабилердегі оқиғаның сапасы жоғары, ол әскерлердің қимылын қадағалауға мүмкіндік беретін толыққанды топографиялық ақпарат ұсынады, бірақ Яһуданың жеке іс-әрекеттеріне, әскердің толық құрамына емес, көбірек назар аударады. Автор оқиғаның куәгері болған немесе куәлік берген адаммен сұхбаттасқан болуы мүмкін. Бұл эпизод 1 Мақабилердегі басқа шайқастарға қарағанда ерекше, поэтикалық және «эпикалық» стильде жазылған; бұл Эласаға қатысты бөлімдер үшін болжамды түпнұсқа еврей мәтінін қайта құруды қиындатады. Иосиф негізінен 1 Мақабилерді қайта баяндайды, ол өзінің негізгі көзі болып табылады. Ол Яһуданың Арбела және «Бетсето» сияқты лагерь құрған жерлерінің аттарын қосады, бірақ бұл грек тіліне аударылған, сирек кездесетін жер-су атауларын танымауынан туындаған қателіктер болуы мүмкін. Бакхид әскері 20 мың жаяу және 2 мың атты әскерден тұрған. Көтерілісшілердің әскерінің саны туралы пікір талас тудырады; 1 Мақабилер Яһуданың Эластағы әскерінің өте шағын болғанын, 3000 адамы болғанын, олардың ішінде 800-і (1 Мақабилерде) немесе 1000-ы (Иосифте) ғана шайқасқа қатысқанын айтады. Тарихшылар нақты саны одан да көп болғанын, мүмкін 22 мың сарбазға жететінін күдіктенеді, ал автор жеңілісті түсіндіру үшін олардың күшін азайтып көрсеткен.

Шайқас

Макавейлер мен Селеукидтер Еласа мен Берея арасындағы үстіртте шайқасты. Бұл жердің жер бедері толығымен тегіс болмаса да, оның көлбеулігі ашық және жеңіл болғандықтан фаланга тактикасын қолдануға мүмкіндік берді, бұл тәжірибелі Селеукид ауыр жаяу әскеріне тиімді болды. Селеукидтер қанаттарына атқыштарды, ортаға ауыр жаяу әскерді, ал алдына садақшылар мен сүмбіле тастаушыларды қоса шабуылшыларды орналастырды. Геллендік әскерлердегідей, Бакид өзі оң қанаттағы элиталық атқыштардан басшылық етті. Иуда Селеукид әскерінің оң қанатына шабуыл жасап, қолбасшысын өлтіруді көздеді, бұл Никанорға қарсы Адаса шайқасындағы жеңіске ұқсас; қолбасшының қазасы бүкіл әскерді дүрліктіруі мүмкін еді. Оң жақтағы элиталық атқыштар еврейлердің шабуылынан шегінді, ал көтерілісшілер оларды Яһуда тауларының етегіндегі Бағал-Хазорға (қазіргі Талл Асур) дейін қуып жетті. Шайқас "таңнан кешке дейін" жалғасқан деп сипатталған, бұл Иуда әскерінің Бакидті ұзақ уақыт бойы қуып жүргенін көрсетеді.

Салдары

Селевкидтер Иерусалим мен Яһудеяның басқа да ірі қалаларында өз билігін қайта орнатты. Яһуданың інісі Жонатан Апфус (ивритше: Йонатан) маккабилердің жаңа басшысы болды және Бакид әскерлерімен ұсақ шайқастарды жалғастырды. Бұл шайқастар көп нәтиже бермеген сияқты; Бакид Яһудеяның ірі қалаларын нығайтып, көрнекті яһуди отбасыларынан кепілдік ретінде кепілдерді алды. Бакид Иерихон, Эммаус, Бет-Хорон, Бетел, Тимнат, Фаратон және Тефон қалаларында бекіністер орналастырған. Грек әскерлерінің ең көп шоғырланған бөлігі Иерусалимдегі Акра цитаделінде, Бет-Зурда және Газарада қалды. Хасмонейлер Яһуда мен Жонатанның бауыры Жон Гаддидің қазасына ұшырады, оны бұрынғы күрестің алғашқы жылдары маккабилермен ынтымақтасқан набатейлермен келіссөздер жүргізу үшін жіберген еді. Жон Гаддиді Жембри әулетінің ұлдары өлтірді, бұл әулет Хасмонейлерге қарсы болған. Бакид пен Жонатан ақырында бейбіт келісімге келді, бірақ маккабилер 167 ж.б.д. көтерілісті бастаған жерге дейін әлсіреп қалды: елді мекендердегі партизандық қозғалысқа дейін. Бакид 160 ж.б.д. соңында Сирияға қайтып келді. Кейін Жонатан мен оның одақтастары Жембри әулетінің мүшесінің тойына шабуыл жасап, көптеген қатысушыларды өлтірді, осылай бауыры Жонның өліміне кек алды.

Талдау

Израиль тарихшысы Безалел Бар Кохва бұл шайқаста иудейлер мен селевкидтердің саны тең болған деп санайды, Бакидтің шегінуі Яһуданы осал жағдайға түсіру үшін жасалған, ал селевкидтердің фалангасы толыққанды шайқаста иудей фалангасын жеңіп шықты. Бар Кохваның пікірінше, 1-макавейлер кітабының авторы Яһуданы өте жоғары бағалаған, сондықтан ол салдастар санын артық көрсетпеу арқылы Яһуданың жеңілісіне түсіндіруге тырысқан. Дегенмен, Бар Кохва Яһуданың керемет әскери қолбасшы болғанын куәлейтін деректерге сенеді, ал керемет қолбасшы ашық далада 20 есе көп қарсыласқа қарсы өз өліміне қауіп тудырарлық шабуылға бармас еді. Сонымен қатар, яһуди әскері шайқаста күрделі маневрлер жасап, қуғынға түседі, мұндай қимылдар олардың саны азайған жағдайда мүмкін емес еді. Бар Кохва үшін шайқас екі тараптың да шамамен тең күшімен "әділ" болған, ал шайқастың барысы селевкидтердің пайдасына бұрылған. Сондай-ақ, сөздің бір бөлігі Яһуданың басқа әрекеттерімен үйлеспейді: «Біз олардан қашуға болмайды. Егер біздің уақытымыз келсе, туған-туыстарымыз үшін батыл өлейік және ар-намысымызды дақсыз сақтайық». Алайда, Яһуда бұрынғы шайқастарда жеңіліске ұшырағанда қашып кеткен және көтерілістің басында жеңілуге бейім шайқастардан бас тартқан, мысалы, Бет-Захария шайқасында жеңілгеннен кейін Иерусалимді қоршауға басшылық етудің орнына қауіпті төбелерге шегінген немесе Бакидтің алғашқы жорығына араласпаған. Яһуда үшін жеңіске жету атақ-даңқтан маңыздырақ болған. Селевкид әскерінің алғы шебінде сүмбілеушілер болған. Бұл ерекше жағдай, бірақ оны мүмкін емес деп санауға болмайды. Сүмбілеу – сириялық гректердің әдеттегі жаттығу түрі емес, бірақ Коэле Сирияның жергілікті халқы (оның ішінде иудейлердің өзі) және жақын маңайдағы түрлі аймақтардан келген жалдамалы әскерлер, әсіресе Родос аймағында олар кеңінен таралған.