Кіріспе

Ежелгі грек лирикалық ақыны, құмырсқалар туысы (Archilochus /Архилох/; шамамен б.з.д. 680 – шамамен б.з.д. 645) – Парос аралынан шыққан ежелгі грек лирикалық ақыны. Ол поэзиядағы ырғақтарды әртүрлі және жаңаша пайдалануымен атақты, сондай-ақ өзінің сезімдері мен өмірлік тәжірибесі туралы жазған ең ерте грек авторы болып саналады.

Өмірбаян

Архилохтың өмірі туралы көптеген мәліметтер оның сақталған шығармалары, басқа авторлардың куәліктері және ескерткіштердегі жазулар арқылы қазіргі заманға жеткен, бірақ мұның бәріне сақ болу керек. Биографиялық дәстүр жалпы алғанда сенімді емес және өлеңдердің фрагментарлық табиғаты оның жеке тарихы туралы тұжырымдарды толық қолдамайды. Өлеңдердің жанды тілі мен егжей-тегжейлі сипаттамалары көбінесе автобиографиялық көрінеді, алайда Аристотельдің айтуынша, Архилох кейде рөл атқарған. Философ жазушының басқа біреудің дауысымен сөйлегенін көрсететін екі үзінді келтірді: бірінде аты аталмаған әке күннің жақындағы тұтылуына қатысты пікір білдіреді, ал екіншісінде Лидия патшасы Гигестің байлығына немқұрайды қараған Харон есімді ағаш шеберін жазған. Бұл екі үзіндіде Архилохтың сол рөлдерде сөйлегенін көрсететін ештеңе жоқ (контексті үшін біз Аристотельге толық сүйенеміз) және мүмкін оның басқа көптеген тармақтарында да рөл ойнау болған. Бір ғалымның пікірінше, Архилохтың шығармаларындағы ойдан туған кейіпкерлер мен оқиғалар ежелгі замандағы «ямбус» деп аталатын поэзия дәстүрінің бір ерекшелігі болуы мүмкін. Аристотельдің келтірген екі өлеңі ақынның өмірін анықтауға көмектеседі (әрине, Шарон мен аты аталмаған әке Архилохтың өзі бастан өткерген оқиғалар туралы айтып отыр деп есептейміз). Гигес б.з.д. 687–652 жылдары билік құрған, ал тұтылу күні б.з.д. 648 жылғы 6 сәуір немесе б.з.д. 660 жылғы 27 маусым болған (басқа күні, б.з.д. 711 жылғы 14 наурыз, әдетте тым ерте деп есептеледі). Бұл күндер ақынның өмірі мен тарихының басқа дәлелдерімен сәйкес келеді, мысалы, Тасоста табылған ескерткіш, шамамен VII ғасырдың соңында және бірнеше фрагменттерде аталған досына арналған: Лептинийдің ұлы Глаукус. Архилохтың өмірінің мерзімі күрделі, бірақ қазіргі ғалымдар әдетте б.з.д. 680–640 жылдары деп есептейді. Өмірі ізгілікпен аяқталғанына қарамастан, гениалдық авторлар өз грек достарынан құрмет көрген. Осылайша Архилохқа (Архилохеон) арналған киелі орын оның туған аралы Пароста б.з.б. үшінші ғасырда құрылды, онда оның жақтастары оған құрбандық шалған, сондай-ақ Аполлон, Дионис және Музалар сияқты құдайларға да. Киелі орыннан табылған ортостаттарда келтірілген тармақтар мен тарихи жазбалар бар. Бірінде бізге оның әкесі Телесикл Архилохты даладан сиыр алып келуге жібергені, бірақ бала көп ұзамай жануармен бірге жоғалып кеткен және оның орнына лира қалдырған әйелдер тобына кездескені айтылады. Олар Музалар еді және олар оны өздерінің қорғанышы ретінде белгіледі. Сол жазуға сәйкес, бұл белгі Дельфидегі оракул да растаған. Барлық жазулар да осыншалықты қиялға толы емес. Кейбір жазбалар сол кездегі жергілікті тарихшының, әдет-ғұрыпқа сәйкес хронологиялық тәртіппен архонттардың атымен жазылған. Өкінішке қарай, бұл өте фрагментті. Биографиялық ақпараттың үзінділерін Татиан, Прокл, Александриялық Климент, Цицерон, Элиан, Плутарх, Гален, Дио Златоуст, Элий Аристид және Палатин антологиясындағы бірнеше анонимді авторлар сияқты ежелгі авторлар ұсынды. Дәстүрге сәйкес, Архилох Пароста атақты отбасында дүниеге келген. Оның атасы (немесе арғы атасы) Теллис б.з.д. сегізінші ғасырдың соңында Тасоста Деметр культін құруға көмектескен, бұл миссия Дельфидегі суретте танымал болды. Паузаний кейіннен суретте сипаттағандай, Теллис Хадесте Харонның қайығын Деметрдің діни қызметкерімен бөлісіп отырған. Ақынның әкесі Телесикл де Тасос тарихында Пария колониясының негізін қалаушы ретінде ерекшеленді. «Теллис» және «Телесикл» аттарының діни мағынасы болуы мүмкін және кейбір қазіргі ғалымдар ақын Деметрға бағышталған діни отбасында дүниеге келген деп санайды. Архилохеонның жазулары Архилохты Дионис пар культінің басты тұлғасы ретінде анықтайды. Оның анасы Енипо есімді құл болғандығы, ол кедейліктен құтылу үшін Паростан кеткені немесе жалдамалы сарбаз болғаны туралы оқшауланған мәліметтерді растайтын дәлел жоқ – құл тегі оның өлеңдерін дұрыс түсінбеуден туған болуы мүмкін; археология Паростағы өмір, оны ол «инжір мен теңіз саяхатымен» байланыстырған, өте гүлденгенін көрсетеді; және ол әскери өмірдің қиындығы туралы жиі айтса да, ежелгі дәуірде соғыс аристократияның міндеті болған және ол ақы үшін соғысқан дегеннің көрсеткіші жоқ. Архилохтың өмірі қақтығыстармен ерекшеленді. Ежелгі дәстүр бойынша, оның ашуының басты нысанасы Ликамб және оның қыздары болған. Әкесі қызы Необулді Архилохқа ұсынған, бірақ келісімнен бас тартты, ал ақын Ликамбқа, Необулға және оның басқа бір немесе екі қызына осыншалықты шешендікпен сөйледі, олар өз-өздерін өлтірді. Бұл оқиға кейін Александрия ақындары үшін танымал тақырыпқа айналды, олар Архилохтың есебінен оның қайғысын ойнады. Кейбір ғалымдар Ликамб пен оның қыздары ақынның замандастары емес, ертедегі ойын-сауық кейіпкерлері деп санайды. Басқа пікір бойынша, Ликамб ант бұзушы ретінде өзін қоғамға қауіп ретінде көрсетті және ақынның жаласы тек жеке кек алу емес, сонымен қатар «ямбус» практикасына сәйкес келетін әлеуметтік міндет болды. Архилохеонның жазулары ақынның Дионис культін Паросқа енгізуде даулы рөл атқарғанын көрсетеді. Оның әндері париялықтар тарапынан «тымырлық» деп айыпталған (мәселе фаллик культпен байланысты болуы мүмкін), бірақ олардың өзі құдайлар тарапынан бейістік үшін жазаланды, мүмкін бедеулікпен. Аполлон оракулы оларға қателіктерін түзеуге және ақынды құрметтеу арқылы азаптан құтылуға бұйрық берді, бұл оған арналған киелі орынның құрылуына әкелді. Оның батырлық культі Пароста 800 жылдан астам сақталды. Оның күресшіл рухы соғыста да көрінді. Ол Тасостағы Пария колониясына қосылып, жергілікті фракиялықтармен шайқасты, өлеңдерінде өзінің елді жақтамайтын, циник, қатал сарбаз ретінде бейнеледі («Тасос, үш рет қайғылы қала») және оны жек көретін адамдар үшін соғысқан, бірақ ең жақын серіктері мен олардың адал, жайбажай командирін бағалады. Кейін ол Паросқа оралып, көршілес Наксос аралына қарсы күреске қосылды. Наксостық сарбаз Калондас оны өлтірген адам ретінде танымал болды. Наксостың тағдыры кейінгі авторларды, мысалы Плутархты және Дио Златоусты қызықтырды, өйткені бұл әділ шайқас болған, бірақ ол құдайлармен жазаланды: ол Дельфидегі Аполлон ғибадатханасына оракулмен кеңесу үшін барды және одан есімді сөздер естіді: «Сен Музаның қызметшісін өлтірдің; ғибадатханадан кет».