Кіріспе

1314–1316 жылдардағы Франция королі Людовик X (4 қазан 1289 – 5 маусым 1316), "Даулы" атымен танымал, 1314 жылдан Франция королі, ал 1305 жылдан өліміне дейін Наварра королі болды. Ол бостандығын сатып ала алатын шаруаларды азат етіп, еврейлерді мемлекетке қайта қабылдады. Франциядағы оның қысқа билеу мерзімі ақсүйектермен қарым-қатынастардың шиеленісуімен ерекшеленді, себебі оның әкесі билік құрған кезде Ұлы канцлер Энгерран де Мариньи бастаған қаржылық және орталықтандыру реформалары жүргізілді. Людовиктің бірінші әйелі Маргарет Тур-де-Несль ісіне қатысқан деп айыпталып, адалсыздық жасағаны үшін кінәлі деп танылды және 1315 жылдың 14 тамызында қайтыс болғанға дейін түрмеде отырды. Людовик пен Венгриялық Клеменция сол жылы үйленді, бірақ ол 1316 жылдың 5 маусымында жүкті кезінде қайтыс болды. Патшайым Клеменция ұл туды, ол Иоанн I деп жарияланды, бірақ нәресте бес күн ғана өмір сүрді. Людовиктің інісі Пуатье графы Филипп Иоанннан кейін Франция королі Филипп V болды.

Өмірбаян

Луи Франция королі Филипп IV және Наварра королевасы Жанна I-нің тұңғыш ұлы ретінде Парижде дүниеге келді. Анасы қайтыс болғаннан кейін, 1305 жылғы 4 сәуірде Наварра патшалығын мұраға алды және 1307 жылғы 1 қазанда таққа отырды. 1305 жылғы 21 қыркүйекте 15 жасында Бургундиялық Маргаретқа үйленді және олардың Жоан есімді қызы болды. Луи өзінің билігі кезіндегі шиеленістердің салдарынан «Тәрекеш», «Даулы» деп аталды. Луи мен Маргарет екеуі де Филипптің билігінің соңында Тур-де-Несль ісіне қатысты. 1314 жылы Маргарет, Бланш және Жоан – соңғы екеуі Луидің ағалары Карл мен Филиптің әйелдері болғандықтан, адалдықсыздық айыбымен тұтқындалды. Маргарет пен Бланш сол жылы француз Парламенті алдында сотталып, кінәлі деп танылды. Олардың күйеулері деп саналғандар өлім жазасына кесілді, ал әйелдердің шаштары қырқылып, өмір бойына түрмеге кесілді. Филипп әйелі Жоанның жағында болды, ол ақырында кінәсіз деп танылып босатылды. Маргарет Нормандиядағы Шато-Гайярда қамалды. 1314 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Луи Франция королі болды. Бургундиялық Маргарет түрмеден босатылмады және таққа отырғызылмады, бірақ оның әйелі ретінде техникалық тұрғыдан Франция королевасы болды. Папаның орны бос болғандықтан, Луи некесін бұза алмады. Түрмеде отырған Франция королевасы 1315 жылғы 14 тамызда қайтыс болды, ал Луи бес күннен кейін, 19 тамызда Анжулық Карл Мартельдің қызы және Луидің ағасы, жақын кеңесшісі Карл Валуаның немересі Венгриялық Клеменцияға қайта үйленді. 1315 жылғы тамызда Луи мен Клеменция Реймсте таққа отырды.

Неке және балалылық

1305 жылы Людовик Бургундиялық Маргаретқа үйленді, одан Наварраның Жоанна II есімді қызы дүниеге келді. Кейін Маргарет ізгіліксіздікке сотталып, Шато-Гейлардқа қамалды, суық тиіп, 1315 жылы қайтыс болды, алайда тағы бір деректе ол тұншықтырылып өлтірілгені айтылады. 1315 жылы Людовик Венгриялық Клеменцияға үйленді, ол патша қайтыс болғаннан кейін бес ай өткен соң Францияның Иоанн I-ін дүниеге әкелді. Сәби Иоаннның бірнеше күннен кейін қайтыс болуы мұрагерлік дауына себеп болды. Белгісіз әйелден Людовиктің Евделина есімді қызы болды, ол Сент-Клэр орденіне кіріп, Париждің францискан қатындары монастырінің әйгілі анасы болды, 1334-1339 жылдары.

Ішкі саясат

Луи он бір жыл Наварра патшасы және екі жылдан кем Франция патшасы болды. Оның билеуі патшалықтағы ақсүйек топтармен үнемі болатын жанжалдармен және француз шаруаларын азат ету, еврейлерді қайта қабылдау сияқты патшалық кірістерін арттыруға бағытталған маңызды реформалармен сипатталды.

Өңірлік лигалар

Филипп IV билігінің соңында салық реформаларына қарсылық күшейе түсті. Филипптің өлімі мен Луидің таққа отыруымен бұл қарсылық жылдам түрде ашық көтеріліске ұласты. Кейбір авторлар Луидің жас екенін көтерілістердің уақытын анықтаған себептердің бірі деп санайды. Ел бойынша аймақтық ақсүйектердің өзгерістер талап ететін лигалары құрыла бастады. Шарль Валуа осы қозғалыстан Филипп IV-тің бұрынғы министрі және кеңесшісі Энгерран де Мариньиге қарсы күресу үшін пайдаланды және Луиді оған қарсы сыбайлас жемқорлық айыбын қоюға көндірді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталған соң, Шарль Луиді оның орнына сиқыршылық айыбын тағуға итермеледі, бұл тиімдірек болды және 1315 жылдың сәуір айында Винсенде де Мариньи өлім жазасына кесілді. Басқа бұрынғы министрлер де осы сияқты қудаланды. Бұл, Филипптің реформаларын тоқтатумен және көптеген құқық харталарын жариялаумен бірге, Луиді осы саясатты қайта қарастыруға итерді, себебі еврейлерге оралуға рұқсат берілсе, тәжге қосымша кіріс түсуі мүмкін еді. Бұл француз еврейлері үшін мұндай хартаға алғашқы жағдай болды, және Луи өз шешімін ата-бабасы IX Луидің саясатына, Папа Климент V-тің ұстанымына және Франция халқының еврейлерді қайтаруды талап еткеніне сілтеме жасап ақтады. Фландрия француз патшаларының билігінде болды, бірақ олар бұған дейін аз ғана жетістікке қол жеткізген. Сондай-ақ, Луи испандық сауда кемелерінің эмбарго жасалған Фландриямен сауда жасауына жол бермеу үшін Англия королі Эдуард II-нің көмегіне жүгінді. Эмбаргоның күтпеген салдары контрабанданың өркендеуі болды, бұл шекаралық аймақта корольдік шектеулерге сәйкес сауда жасаудың артықшылығын (демек, көлемін) азайтты. Луи сондай-ақ әскерлеріне тікелей азық-түлік беруге мәжбүр болды, бұл жергілікті феодалдар мен шіркеуден наразылықтар тудырды.

Өлім және мұра

Луи – jeu de paume, немесе нағыз теннис ойынының жарық көрігі болды және заманауи стильде жабық теннис кортын салған алғашқы адам ретінде танылды. Луи ашық ауада теннис ойнаудан ләззат алмайтындықтан, "13 ғасырдың соңына қарай" Парижде жабық кортар салдырды. Уақыт өте келе бұл үлгі Еуропаның барлық патша сарайларына тарады. Оның өлімі туралы замандас әңгімелеріне сүйенсек, Луи – тарихта аты белгілі болған алғашқы теннисші. Ол екінші әйелі Клеменспен Сен-Дени базиликасына жерленген. Луидің екінші әйелі Клеменс оның қайтыс болған кезде жүкті болғандықтан, мұрагерлік мәселесі шешілмей қалды. Ұл туса, ол Луидің қызы Жоаннан басымдыққа ие болар еді. Дегенмен, қыздың таққа талап ету құқығы нашар болар еді және 1314 жылғы даудан кейін Жоанның тегіне қатысты күдіктер туғандықтан, ол Жоанның өзінің талаптарымен күресуге мәжбүр болар еді. Осының салдарынан Луидің інісі Филипп ағасының баласы, Иоанн I дүниеге келгенге дейін қалған бес айға регент ретінде тағайындалды. Бірақ Иоанн бес күн ғана өмір сүрді. Содан кейін Филипп Франция мен Наварра тажын иелену құқығын алға тартты. 1328 жылдан бастап Наварраның барлық заңды монархтары Луидің қызы Жоаннан тараған, соның ішінде Франция королі Генрих IV-нің анасы Жанна д'Альбре және Бурбон әулетінің барлық мүшелері.

Көркем шығармаларда

Луи – Морис Дрюонның «Атаулы патшалар» (Les Rois maudits) атты француз тарихи романдары сериясындағы маңызды кейіпкер. Ол 1972 жылғы француз мини-сериалында, ал 2005 жылғы бейімдеуде Гийом Депардье сомдады.