Кіріспе

Австралиялық кісі өлтіруші

Рональд Джозеф Райан (21 ақпан 1925 – 3 ақпан 1967) – Австралияда заңмен бекітілген соңғы өлім жазасы. Райан 1965 жылы Виктория штатындағы Пентридж түрмесінен қашу кезінде күзетші Джордж Ходсонды атып өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Райанның асылуы өлім жазасына қарсы шыққан халықтың наразылығын тудырды. 1985 жылға дейін барлық штаттарда өлім жазасы жойылды.

Ерте өмір

Рональд Эдмонд Томпсон Мельбурнның ішкі аймағындағы Карлтон қалашығындағы Корольдік әйелдер ауруханасында Джон Рональд Райан мен Сесилия Томпсонның (қыз есімі Янг) ұлы ретінде дүниеге келді. Сесилияның бұрынғы күйеуі Джордж Гарри Томпсоннан ұлы болған және ол Джон Райанмен бірге тұрып жатқан. Сесилия мен Джордж 1915 жылы Джордж Ұлы соғысқа қатысу үшін кеткен кезде ажырасып кеткен. Олардың қарым-қатынасы жаңадан басталған жоқ. Сесилия Райанмен Вудс-Пойнт қаласында медбике болып жұмыс істеген кезде танысқан, онда ол өкпе ауруымен ауырған. Олар 1924 жылы қарым-қатынас орнатқан, ал кейін 1929 жылы Томпсонның 1927 жылы трамвайдан құлап, көлік шауып қайтыс болғаннан кейін үйленген. 20 жасында Райан Балранальд қаласында үй жалдауға жеткілікті ақша жинаған. Ол анасы мен қарындастарын алып, осы үйде бірге тұрды. Райанның әкесі Мельбурнда қалды және бір жылдан кейін 62 жасында шахтерлер ауруы – туберкулезбен ұзақ күрескеннен кейін қайтыс болды. Бұл оқиға өлім жазасын алуға азық болды. Дороти Мельбурнның Хоторн аймағындағы қала әкімінің қызы болды. Райан мен Доротидің үш қызы болды: Дженис, Венди және Ронда. Төртінші бала тірі тумады.

Кейінгі өмірі

Бірнеше ай қайын атасымен тәлімгер-механик болып жұмыс істегеннен кейін Райан Мэрисвилл мен Ликола маңында ағаш кесу арқылы көбірек ақша табуға шешім қабылдады. Ағаш кесуге жарамсыз ауа-райы болғанда Райан Мемлекеттік электр энергиясы комиссиясына суретші болып жұмысқа орналасты. 1952 жылға қарай Райан отбасы Нуджиде тұрып жатқан еді. Заңмен проблемалар оның жалға алған үйі өртенген кезде басталды. Райан Мельбурнда демалыста болғанда өрт сөндіруші шабуыл жасады. Өрт сөндіруші ұсталды және Райан оны сақтандыру ақшасын алу үшін осыған итермелегенін мәлімдеді. Оның алғашқы сотқа қатысуы 1953 жылы Уаррагулда болды, онда ол өрт сөндіруге қатысты айыптан ақталды. Райан алғаш рет Бендиго түрмесінде жазасын өтеді. Мұнда Иан Гриндлейдің (кейіннен Пентридж түрмесінің басшысы болады) жетекшілігімен ол өзін жақсартуға ұмтылғандай көрінді. 1963 жылдың тамызында шартты түрде босатылғанда ол Matriculation (12 жылдық білімді аяқтау) емтиханына дайындалып жатқан еді. Билік оны үлгілі тұтқын деп есептеді. Бірнеше ай кеңседе жұмыс істегеннен кейін Райан түскі асқа шығып, қайтадан көрінбеді, себебі ол ет дүкендерін тонауға кірісіп, олардың сейфтерін жару үшін жарылғыш заттарды қолданды. 1964 жылдың 4 қаңтарында Райан және оның екі серігі дүкенді тонағаннан кейін ұсталды. 1964 жылдың 6 қаңтарында оған үйге заңсыз кіру және ұрлық жасау айыптары тағылды. 1964 жылдың 3 ақпанында босатылған Райан қаладан қашып, Жаңа Оңтүстік Уэльске құтылды. Кейін ол 1964 жылдың 4 сәуірінен 11 шілдесіне дейін Жаңа Оңтүстік Уэльсте тоғыз тонау жасағанын мойындады. 14 шілдеде үйіне келгенде Виктория полициясы оны ертесі күні таңертең ұстады. 1964 жылдың 13 қарашасында ол үйге заңсыз кіргені үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Ол Пентридж түрмесіне жіберілді. Алайда, олар түрме ауласында түрме капелланы, құтқару армиясының бригадирі Джеймс Хьюитті кездестірді. Қашқындар Хьюитті ұстап алып, оны қалқан ретінде пайдаланды. Райан, мылтықпен қаруланып, оны Хьюитке бағыттап, оның көлігін талап етті. 2-ші мұнарадағы түрме бастығы Беннетт тұтқындарды көрді. Райан Беннетті мылтығын тастауға шақырды. Беннетт көзден тасаланып, мылтығын алды. Сидней жолындағы бензин станциясынан қашқанды көрген бензин құюшы Лес Уатт Райанның Хьюитті мылтықпен ұрғанын көрді. Содан кейін қашқындар ауыр жарақат алған капелланы тастап, Райан түрменің оңтүстік-батыс бұрышының алдындағы Шамп көшесіне жүгірді. Түрме қызметкері Джордж Ходсон дабылға жауап берді және Беннетт Уолкерді ұстап тұрғанын айтты. Ходсон Уокерге жүгіріп келіп, оны қарусыздады, бірақ Уокер босауға тырысты және екеуі де қарулы Райанға қарай жүгірді. Паттерсон Райанның қарулы екенін біліп, түрмеге мылтық алу үшін қайта оралды. Уордер Уильям Митчинсон бірінші болып көлікке жетіп, Райанды жүргізушінің терезесінен ұстады, ол Райанға "ойын бітті" деді. Артынан келген күзетші Томас Уоллис Паулин Жезиорскидің жағына жүгірді. Ол оны ұстап алып, машинадан сүйреп шығарды. Олардың іс-әрекеттері туралы хабарлар кеңінен алаңдатуға себеп болды. 24 желтоқсанда Райан (құтқару армиясының мылтығымен қаруланған) және Уокер Норт-Роудтағы Ормондтағы ANZ банкін тонады. Банктің басқарушысы мен клиентті кеңседен револьвермен (құтқару армиясының мылтығынан өзгеше) шығаруды бұйырды. Райан банктің қоршауына 13 адамды жинап, 4500 фунт стерлинг ұрлады. Куәгер Джун Кроуфорд журналистерге "Бір қарақшы маған "Бұл қару бірнеше күн бұрын адамды атып өлтірген" деді. Райан мен Уокер 1952 жылғы "Холден" седанымен қашып кетті. Сол күні Виктория үкіметі Райан мен Уокерді ұстауға көмектесетін ақпарат үшін 6000 фунт сыйлық жариялады. "The Age" газетінде Бас хатшы және Бас прокурор Артур Райла қашқандарға ескерту жасап, Ходсонның түрмеден қашып құтылу кезінде өлтірілуі Викторияның білгенінің ең жаман оқиғасы екенін және "Асқандық актісі әлі де күшінде екенін" айтты. Райан мен Уокер 19 күн бойы қашып жүрді. Көліктің багажынан полиция үш тапанша, мылтық және екі мылтық тапты, барлығы толық зарядталған, балта, темір бұрыш, екі арқан, пила және екі қазандық костюмі болды. Уокер сонымен қатар Артур Джеймс Хендерсонды өлтіргені үшін сотталды.

Сот және үкім шығару

1966 жылы 15 наурызда Виктория Жоғарғы сотында Королева Райан мен Уокерге қарсы қозғалған іс басталды. Алғашқы күн қазылар алқасын іріктеуге жұмсалды. Райан мен Уокер әрқайсысы заңмен берілген құқықтарын пайдаланып, жиырма үміткерге шағымдануға құқылы болды.

Корольдік іс

Корольдік сот ісі ғылыми дәлелдер ұсынбады. Раянның мылтығын баллистикалық сарапшылар ғылыми тұрғыдан сынап, оның атып шығарғанын дәлелдеген жоқ. Қайғылы оқ пен патрон гильзасы табылған жоқ, сондықтан Раянның қайғылы атуын дәлелдейтін ешқандай баллистикалық немесе сот-медициналық дәлел болған жоқ. Соттың ісі Ходжсон атылған кезде Пентридж түрмесіне жақын болған куәгерлерге ғана сүйенді, себебі Раянның атып шығарғанын дәлелдейтін ғылыми-медициналық дәлелдер жоқ еді. Әрбір куәгер олардың көргендері және Раянның қайда тұрғаны туралы әртүрлі айтты. Он бір куәгер Раянның мылтығымен маусылдап, бағыттап тұрғанын көргендерін мәлімдеді. Раян Ходжсонның сол немесе оң жағында тұрғаны туралы да әртүрлі мәліметтер болды. Тек төрт куәгер Раянның атып шығарғанын көргендерін куәлікке берді. Екі куәгер Раянның мылтығынан түтін шыққанын айтты. Екі куәгер Раянның қаруының кері соққанын көргендерін баяндады. Сотта барлық түрме қызметкерлері Ходжсонның ештеңе алып жүргенін және Ходжсонның Уокерді ұрғанын көрмегендерін айтты. Алайда, Луис Бейли және Кит Добсон есімді екі куәгер Ходжсонның Уокерді қуғанда темір таяқ немесе дулыға сияқты бір нәрсені алып жүргенін көргендерін куәлікке берді. Губернатор Гриндлей Ходжсонның денесінің жанында ешқандай таяқ көрмегенін, бірақ оны жедел жәрдем машинасына жүктелгеннен кейін тапқанын мәлімдеді.

Соттан кейін

Сот төрешісі Том Гилдеаның айтуынша, қазылар алқасы өлім жазасы жеңілдетіледі деп ойлаған, өйткені 1951 жылдан бері соңғы 35 өлім жазасы ісінде де осылай болған. Гилдеаның баяндамасына сәйкес, қазылар алқасының ешбір мүшесі Райанның өлім жазасына кесілетінін ойламаған. Гилдеа былай деді:

«Қазылар алқасының екеуі бірінші дауыс беруде тартынды, бірақ біздің он адаммыз Райанның кінәлі екеніне толық сенді. Ол куәгерлер алқасында тым сенімді болды, бірақ бізді шешкен нәрсе – Ходсонды өлтірген мылтықты ұстауы болды. Бізге мылтықтың инесі өте сезімтал екені айтылды, бірақ оны тексергенде, кем дегенде жарты дюймге тартып, біршама күш қолдану керектігін анықтадық». Қазылар алқасының сегіз мүшесі отандық немесе шетелдегі әскери қызметте мылтықпен тәжірибелі болған. Гилдеа сондай-ақ: «Сот судьясы мен адвокаттардың қанша тәжірибелі екенін білмеймін, бірақ қазылар алқасында біздің үлесіміз жетерлік болды, оны сендерге айта аламын», – деді. Сотта қамақтан қашу қылмысының қашан жасалғаны туралы заңдық пікір таласы болды. Қылмыстық кодекстің тиісті тарауында: «Кез келген қылмыс үшін заңды түрде сотталған және қашқан әрбір ер адам қылмыс жасады» деп көрсетілген. Барлық заңдық мүмкіндіктерді пайдалануға дейін, Болт үкіметі Райанға заңдық көмекті тоқтатты. Премьер-министр Болт содан кейін мемлекеттік солиситорға Опас ісін қайтарып алуға бұйрық берді, себебі үкімет Жоғарғы соттың жеке кеңесіне шағымдануға қаржы бөлмейтін. Болт Райанның өлім жазасын 1967 жылғы 3 ақпан күні, яғни Жоғарғы сотқа шағымды қабылдамау туралы шешім үкіметтік газетте жарияланғанға бір апта бұрын белгіледі.

Соңғы шағымдар

Виктория штатының үкіметі 1951 жылдан бері тағайындалған барлық өлім жазасын жеңілдетті, Роберт Клейтон, Норман Эндрюс және Джин Ли қарт адамды азаптап өлтіргені үшін жазаға тартылды. Старк Викторияның премьер-министрі сэр Генри Болт өлім жазасын орындау туралы талап қойғанын хабарлады. Болттың өлім жазасын орындауға ниеттенгені белгілі болғанда, төрт қазылар алқасы мүшесі кешірім сұрап, құпия өтініш жасады. Олар Викторияның губернаторы сэр Рохан Делакомбке үміткерлік хаттар жіберіп, олардың үкім шығару кезінде Викторияда өлім жазасы жойылған деп сенгендерін және губернатордан Райанның өлім жазасын жеңілдету үшін патшалық кешірім құқығын пайдалануын сұрады. Мельбурндағы "The Age", "The Herald" және "The Sun" газеттері Райанның асылуына қарсы науқандар ұйымдастырды. Газеттер өлім жазасы – варварлық екендігіне негіздеме келтіре отырып, қарсылық науқанын белсенді жүргізді. Шіркеулер, университеттер, кәсіподақтар және көптеген қоғамдық және заңгерлік қауым өлім жазасына қарсы болды. Көшедегі наразылық акциясына шамамен 18 мың адам қатысты, ал 15 мың адам асылуға қарсы петицияға қол қойды. Австралия радио хабарларын тарату корпорациясы (ABC) наразылық ретінде екі минутқа радио хабарларын тоқтатты. Райанның асылу күні түстен кейін Опас сот судьясы Джон Старк алдында жаңа дәлелдерді тексеру мүмкіндігіне байланысты өлім жазасын кейінге қалдыруды сұрады. Опас Старкке: "Барлық мүмкін болатын дәлелдерді тексермей, осы адамды асығумен асып тастаудың қажеті не?" деді. Алайда Старк бұл өтінішті қабылдамады. Бас прокурор сэр Артур Райлах Райанның ісін Қылмыстық кодекстің 584-бабы бойынша толық сотқа жіберу туралы екінші өтінішті қабылдамады. Райанды құтқару үшін үшінші әрекет, Crown Solicitor кеңсесіне кешірім сұрап берілген петиция да қабылданбады. Райан ісі бойынша үкіметтің барлық әрекеттері құпиялыққа оранылды. Сол күні кешке Брисбеннен Мельбурнға бұрынғы Пентридж тұтқыны Аллан Джон Кейн Райанды құтқару үшін келді. Кейннің Кабинетке ұсынған мәлімдемесінде ол және жеті тұтқын асхананың сыртында болғанда, Ходсон атылған күні Пентридж түрмесіндегі №1 күзет посттан оқ атылғанын көргендерін және естігендерін айтты. Полиция осы тұтқындардан жауап алды, бірақ сотта олардың ешқайсысы куәлік беруге шақырылмады. Кейн дереу адвокаты Бернард Гейнормен кездесуге жіберілді, ол министрлерге Кейннің келгенін хабарлап, олармен байланысуға тырысты. Гейнор губернатор сэр Рохан Делакомбпен кездесуді сұрап, Үкімет үйіне телефон соқты. Алайда, Гейнорға Үкімет үйінің өкілі таңғы сағат 9-ға дейін (Райанның жоспарланған асылуынан бір сағат өткен соң) ешкім телефонға жауап бермейтінін айтты. Гейнор Кейннің миссиясы сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. Сағат 23:00-де Райанға оның соңғы кешірім өтініші қабылданбағаны туралы хабарланды. Пентридж түрмесінің алдында 3 мыңнан астам адам асылуға қарсы наразылық білдірді. Түн ортасына дейін түрмеде 200-ден астам полицей наразылық білдірушілерді бақылау үшін болды.

Атқару

Раянды өлім жазасына тартылған түнде, оны дарға асуға арналған платформаға жақын, бірнеше қадамдық жердегі камераға ауыстырды. Әке Броснан осы уақыттың көп бөлігінде оның қасында болды. Раян сағат он бірге таяп қалғанда, отбасына, қорғаушыға, "Дарға асуға қарсы комитетке" және әке Броснанға соңғы хаттарын жазды. Хаттар оның камерасында қолмен дәретхана қағазына жазылып, мұқият бүктелді. "Соңғы асылған адам" атты деректі фильмінде Райанның "Дарға асуға қарсы комитетке" жазған хаты көпшілік алдында оқылып шықты. Раян: "Мен адам өлтіруде кінәлі емеспінімді нақты айтамын", - деп жазды. Раянның соңғы хаты қыздарына арналған еді, онда былай делінген: "Менің кінәлі екенім туралы айтарым, мен ниетінен айыпсызмын және бұл мәселеде таза санамен өмір сүрдім". Раян есін білдіретін дәрілерді қабылдаудан бас тартты, бірақ бір жұтым виски ішіп, дарға асу платформасына тыныш қадам басқан. Рональд Райанның соңғы сөздері дарға асушыға: "Құдай сені жарылқасын, тез жаса" болды. Раян 1967 жылдың 3 ақпанында сағат 8:00-де Пентридж түрмесінің "D" бөлімінде дарға асылды. Раянның жақтастары оны дарға асып өлтірген сәтте үш минуттық үнсіздік сақтады. Раянның басқа тұтқындары өз наразылықтарын білдірді – олар төсектен тұрудан, отырудан, жұмыс істеуден немесе бұйрықтарға бағынудан бас тартты. Түрмеде қорқынышты үнсіздік орнады. Кейін сол күні Раянның денесі "D" бөліміндегі белгісіз қабірге жерленді. Қырық жыл өткен соң, 2007 жылы Виктория премьер-министрі Джон Брамби Райанның отбасы мүшелеріне оның денесін Ходсонның қызы Райанның қабірінде секіріп, билегеннен кейін Пентридж түрмесінен шығаруға рұқсат берді. Райанның қалдықтары кремацияланып, Портленд зиратындағы қайтыс болған бұрынғы әйелінің қасына қойылды.

Сыртқы келбеті мен мінез-құлқы

Раянның бойы 1 метр 52 см (2 метр) болатын, дене бітімі жұқа адам еді. Бала кезінде сол көзіне жарақат алғаннан кейін сол қабағы түсіп қалған. Ол қымбат киім киюге бейімділігі болды, басқаларды таң қалдыруға тырысты және Австралияның жетекші қылмыскері ретінде танылуға ниеттенді. Ол орташадан жоғары интеллектке ие болды және оны білетін адамдар мен түрме қызметкерлері жағымды мінезді, бірақ сонымен бірге құмар ойынға тәуелді адам деп сипаттады. Пасконың мәлімдемесін тағы бір бұрынғы күзетші, Билл Ньюман жоққа шығарды. Ньюман қашу күні түстен кейін 3-ші мұнарада болғанын, ал Паско 4-ші мұнарада болғанын айтты. 3-ші мұнара оқ атылған жерден 200 метр, ал 4-ші мұнара 500 метр қашықтықта болды. Полиция сол күнгі кезек тізімінің фотокөшірмесін ұсынды, онда Ньюман 3-ші мұнарада, ал Паско 4-ші мұнарада болуы керек екені көрсетілген.

Куәгер

Раянның сотында куә болғаннан кейін 25 жыл өткен соң, ол Раянның кісі өлтіргенін көргенін айтып куәлік берді. Бір адам, күдікті өлтірушінің қазіргі Нед Келлиге айналып бара жатқанынан қорқып, үнсіздігін бұзды. Лес Уатт "Австралиялық" газетіне хат жазып: "Сізді және оқырмандарыңызды Раянның Ходсонды өлтіргеніне сендіреймін" деді. Уатт Филип Опастың пікірлерін және оның өмірбаянын оқығаннан кейін сөйледі. Уатт Райанның оқ атқанын көрген төрт куәгердің бірі болды. Уатт, Опастың іске эмоционалдық қатысы фактілерді бұрмалап, Раян Ходсонды өлтірген оқты атпаған болуы мүмкін деген ойға келтіргендіктен, бардан кетуі дұрыс екенін айтты. Керісінше, Уатт Райанның нысанаға алып, оқ атқанын, содан кейін Ходсонның бетімен құлап, қозғалмағанын көргенін айтты. "Бұл қорқынышты көрініс болды. Мен сондай-ақ Райан қолданған карабиннен шыққан аз ғана түтінді көрдім. Бұл, мүмкін, оқ майланған ұңғыдан өткендіктен болды."

Жазбашалар

Уитиккер, Алан Дж., Рональд Райан: Соңғы асылған адам, Нью-Холланд Publishers Australia, 2013, 26 бет.

Басқа

Аңшылу терезесі St James the Great Anglican Church-те атылудан кейін бірнеше апта өткен соң орнатылды. Оны суретші Мирослав "Дисмас" Зика жасаған, ол терезе төменгі жағындағы шыныға латын тілінде жазу ойып жазған, ағылшын тіліндегі аудармасы "Дисмас мұны 1967 жылы Болт, абыройсыз, мақтаншыл, Райанға өлім жазасы тағайындалуын талап еткен айдың басында жасады" деп берілген. Болт мұны ұнамсыз деп санады. Мельбурнның англикандық архиепискобы сэр Фрэнк Вудс премьер-министрден кешірім сұрап, жазу бастапқы суреттемеге енгізілмегенін, сондай-ақ "ресми рұқсат" алынбағанын және осы жазу алынып тасталатынын түсіндірді. Зика өкінуден бас тартты.