Кіріспе

Христиандық лауазымдарға арналған шіркеулік атақ. Канон (κανονικός) – шіркеулік ережеге бағынатын белгілі бір ұйымдардың мүшесін білдіретін христиандық атау. Алғашқыда канон – дін қызметкері, олар шіркеу үйінде немесе кейінірек, собор немесе басқа ірі шіркеудің жанындағы үйлерде бірге тұрып, шіркеудің дәстүрлі тәртібіне немесе ережелеріне сәйкес өмір сүрген. Мұндай өмір салты 8-шы ғасырда кеңінен тарады (және алғаш рет жазылған). 11-шы ғасырда кейбір шіркеулер дін қызметкерлерінің бірге тұруын талап етіп, Әулие Августин ұсынған жеке меншіктен бас тарту ережесін қабылдауды міндеттеді. Бұл өзгеріске ұйғандар августиндіктер немесе тұрақты канондар деп, ал қабылдамағандар – зайырлы канондар деп аталды.

Латын шіркеуі

Латын шіркеуінде собордың (кафедралық собордың) немесе коллегиат шіркеуінің (өз тарауының атымен аталған) мүшелері канон деп аталады. Шіркеудің мәртебесіне байланысты, бірнеше тілде арнайы атаулар қолданылады, мысалы, неміс тілінде Domherr немесе Domkapitular – соборда (Dom), ал Stiftsherr – Стиф мәртебесі бар прелатурада (әсіресе шіркеу князі басқаратын жерде). Латын шіркеуіндегі соборлық тараудың маңызды функцияларының бірі – епархияда вакансия кезеңінде (sede vacante) қызмет ету үшін капитулярлық викарийді (қазір епархиялық әкімші деп аталады) сайлау еді. 1983 жылғы Канондық құқық кодексінің жаңартылуынан бері бұл жауапкершілік консулторлар кеңесіне жүктелді, егер ұлттық епископтар конференциясы канондық құқық консулторлар кеңесіне жүктелетін функцияларды, оның ішінде осыны да, соборлық тарауға тапсыру туралы шешім қабылдамаса.

Англия шіркеуі

Англия шіркеуінің барлық канондары Реформациядан бері зайырлы болып келді, бірақ жеке канон діни орденнің мүшесі болуы мүмкін. Көбінесе, алайда, олар дін қызметкерлері, яғни священниктер немесе басқа дін қызметкерлері болып табылады. Бүгінде канондық жүйе негізінен соборлық шіркеулермен байланысты сақталады. Канон – соборды немесе белгілі бір колледж шіркеулерін басқаруға жауапты, деканың басшылығымен (көбінесе) священниктерден тұратын кафедраның мүшесі. Декан мен кафедра – собор үшін заңды жауапкершілікті жүзеге асыратын және епископты сайлайтын ресми орган.

Құрметті канондар

Канон атағы тұрақты емес және дін қызметкерінің артықшылықты лауазымынан айрылған кезде, әдетте оның атақ тізімінен шығарылады. Дегенмен, ол көптеген епархияларда аға приходтық діни қызметкерлерге (кейбір ауылдық декандар, епархияның жалпы өміріне үлес қосқандар, епархияда ұзақ қызмет еткендер сияқты) көбінесе құрметті атақ ретінде беріледі. Бұл атақ әдетте епархияға ұзақ және адал қызмет еткені үшін беріледі. Құрметті канондар – атымен ғана кафедра мүшелері, бірақ тұрақты емес және жалақы алмайды. Олар өздерін канон деп атауға құқылы және собордың басқаруына қатыса алады. Әдетте, Англикан шіркеуіндегі канондар резиденттік канондар (соборда жұмыс істейтін, саны аз) немесе құрметті канондар (соборға қатысы жоқ діни қызметкерлерге құрмет ретінде берілетін атақ, көбінесе көптеп тағайындалады): екеуі де лаванда түсті немесе лаванда жиегі бар киім кие алады. Англия шіркеуінің кейбір епархияларында, діни қызметкер собормен әкімшілік жұмыстармен айналысса, канон атағының орнына пребендар атағы қолданылады. Канондар кафедралық емес, епархиялық/епископтың штатында болуы мүмкін, мысалы, Епископтық шіркеуде (АҚШ), онда епархияның "Епископқа каноны" – тікелей епархиялық епископқа (ординар) бағынатын аға діни қызметкер. Католик шіркеуіндегі құрметті канондар Екінші Ватикан соборынан кейін де тағайындала береді. Сонымен қатар, Мальтаның Әскери және Хошқыш Орденінің және Қасиетті Қабір Орденінің діни қызметкерлері (және құрметті капелландары) бұл ордендердің титулды немесе құрметті канондары болып табылады және канондардың хор киімінен басқа "Канон" және "Монсеньор" құрметті атағына ие болады, соның ішінде мозетта (Мальта үшін күлгін жиектері бар қара, ал Қасиетті Қабір үшін қызыл Иерусалим кресі бар ақ).

Қасиетті емес канондар

Король Генрих IV билік құрғаннан бері Франция мемлекет басшыларына Рим папасы жалғыз құрметті канон атағын беріп келеді. Франция Корольдігінің жойылуымен бұл құрмет республика президенттеріне ауыстырылды, сондықтан қазіргі уақытта Эммануэль Макрон осы атаққа ие. Бұл тіпті француз президенті католик болмаса немесе атеист болса да қолданылады. Папалық базиликаның протоканоны – Испания королі, қазіргі кезде Фелипе VI. Англия реформациясына дейін Англия королі қабырға сыртындағы Сент-Пол базиликасының каноны болған. Діни шендегі дін қызметкерлері канондарынан өзге, Англикан қауымдастығының кафедральдық соборлары мираптарды да канон ретінде тағайындай алады. «Мирап канон» шені ең көп епархиялық канцлерге (епархияның бас заңгері, көбінесе, бірақ міндетті емес, мирап) беріледі. Дәстүр бойынша Англия королі (қазіргі Британ монархы) Уэльстегі Сент-Дэвид соборының каноны немесе пребендары болып саналады. Алайда, бұл қате түсінікке негізделген. Сент-Дэвид колледжінің канонариясы монастырлар таратылған кезде Корольдің меншігіне өтті. Монарх ешқашан Сент-Дэвид соборының каноны болған емес, тіпті мирап болған кезде де (қараңыз, сондай-ақ, 1562 жылғы Діни Тридцать тоғыз мақаласы, 37-бап), бірақ ол монархтың пайдалануына берілген бірінші пребендтік орынды иеленуі мүмкін.

Канон профессорлары

Канон профессоры – ағылшын шіркеуінің каноны (лайықты немесе діни қызметкер) және университет профессоры. Оксфорд университетінде Христос шіркеуінің соборымен байланысты төрт канон профессорлық лауазым, ал Дурхам университетінде Дурхам соборымен байланысты екі лауазым бар. Дегенмен, «канон профессоры» атағын алған ғалымдарды басқа университеттерде де кездестіруге болады, мұнда канон және профессор лауазымдары тәуелсіз тағайындалған. Англия шіркеуінің (әр түрлі ережелер) 1995 жылғы заңының 2-тарауы Оксфордтағы Христос шіркеуінің соборына екіден аспайтын лайықты канондарды тағайындауға мүмкіндік беру мақсатында қабылданды. Бұл ережеге себеп болған факторлардың бірі – 1840 жылғы Шіркеу комиссарлары заңының 6-тарауына сәйкес, Оксфорд университетінің шіркеу тарихының Regius профессоры лауазымы собордың тұрақты канонариясына бекітілді, яғни Regius профессорлық лауазымын тек ағылшын діни қызметкері ғана атқара алатын болды. 1995 жылы Питер Хинчлифф қайтыс болғаннан кейін, 1997 жылдан 2003 жылға дейін Regius профессорлық лауазымын католик дінтанушы Генри Мейр Хартинг атқарды, ал 2007 жылғы күзгі семестрде Сара Фут бұл лауазымды иеленді. Тағы үш заңмен бекітілген профессорлық лауазым – Дивинитидің Regius профессоры, Леди Маргареттің Дивинити профессоры (жақында белгілі ағылшын теологы Джон Маккуарри атқарған) және Моральдық және пастырлық теологияның Regius профессоры Христос шіркеуінің канондарымен байланысты және соңғы уақытқа дейін тек ағылшын діни қызметкерлері ғана атқарған. Дурхамда канон профессорлық лауазымдар – Ван Милдерт Дивинити профессоры (лауазым иесі ағылшын діни қызметкері болуы керек) және Майкл Рамзи Ағылшын зерттеулерінің профессоры (ағылшын болуы керек, бірақ міндетті түрде діни қызметкер болуы шарт емес). Тарихи тұрғыдан алғанда, университеттегі грек тілі кафедрасы да канон профессорлық лауазым болған. Бұл лауазым 1940 жылы Лайтфут Дивинити профессорына берілді. Лайтфут профессорлық лауазымы 1985 жылға дейін канониямен байланысты болды, содан кейін ағылшын емес Джеймс Данн тағайындалды.

Кішігірім канондар

Кіші канон – собор немесе колледж негізінің құрамына кіретін дін қызметкерлері. Олар күнделікті құлшылыққа қатысады. Кейде, мысалы Лондондағы Сент-Пол соборында, олар жеке корпорация құрған. Дублиндегі Сент-Патрик соборында олар хор викарийлерінен ерекшеленеді және олардан жоғары тұрады. Дегенмен, екі топтың құрамында бірдей адамдар болады; екі аға викарий – деканның викариеті мен сукцентор – сонымен қатар екі аға кіші канон. Кейбір кіші канондар Капитул отырысына қатысса да, дауыс беру құқығына ие емес. Қазіргі уақытта кіші канондар көбінесе жас дін қызметкерлері болғанымен, бұл соңғы кездегі өзгеріс. Бұрынғы ұрпақтардың естелігінде мұндай лауазымдар көбінесе мүліктік құқықта болған және оларды жоғары дәрежелі және тәжірибелі дін қызметкерлері атқарған.