Кіріспе

Қасиетті деп жариялау – қайтыс болған адамды ресми түрде қасиетті деп мойындау, нақтырақ айтқанда, христиан дінбағының бір адамды қадірлі, құрметке лайық деп жариялап, оның есімін қасиеттілердің канондық тізіміне немесе сол дінбағының мойындаған қасиеттілерінің ресми тізіміне енгізу актісі.

Католик шіркеуі

Қасиеттілер қатарына енгізу – бұл Рим папасының католик дінін ұстанушыларға белгілі бір қайтыс болған шіркеу мүшесіне құрмет көрсетуге рұқсат беретін жариялануы. Рим папалары мұндай шешімдерді оншы ғасырда қабылдай бастады. Осыған дейін, жергілікті епископтар өз діндегі қасиетті ерлер мен әйелдерге құрмет көрсетуді өз епархиялары шегінде жүзеге асыратын; ал кейбір қасиеттілер үшін формалды жарлық болмауы да мүмкін еді. Келесі ғасырларда процедуралар үнемі реттелді және Рим папалары біреуді католиктердің қасиеттісі деп жариялау құқығын тек өздеріне ғана шектеді. Қазіргі қолданыста бұл термин кез келген христиан шіркеуінің қайтыс болған адамды қасиетті деп жариялауын білдіреді, осы жариялаудан кейін ол адам "канон" деп аталатын мойындалған қасиеттілер тізіміне енгізіледі.

Киелі кітаптағы түп-тамыры

Римдік Мартирологияда Өкінішті ұры туралы мына жазба бар: "Иерусалимде, айқышқа ілгенде Мәсіхті мойындаған және Одан "Бүгін сен Менімен бірге жұмақта боласың" деген сөздерді естіген ізгі ұрының еске алуы".

Тарихи дамуы

Римдік ритуалдың Әуезов кітабында тек елшілер мен шейіттердің есімдері, сондай-ақ, Мәриям Ананың есімі және 1962 жылдан бері оның күйеуі Иосифтің есімі ғана бар. Бірақ төртінші ғасырда «имандылары» – өлім арқылы емес, сөздерімен және өмірлерімен имандылықтарын білдірген адамдар – көпшілік алдында құрметке ие бола бастады. Мұндай адамдардың мысалдары – Шығыстағы Киелі Иларион және Киелі Ефрем Сириялық, Батыстағы Турлық Киелі Мартин және Пуатьелік Киелі Иларий. Олардың есімдері диптихтерге, яғни діни қызметте құрметтелетін қасиеттілердің тізіміне енгізілді, ал олардың қабірлері шейіттердің қабірлері сияқты құрметке бөленді. Олардың өмір жолы шейіттердің өмір жолындай нақты болмағандықтан, жергілікті епископтың рұқсатымен ғана көпшілік алдында құрметке ие болды. Бұл процеске көбінесе «жергілікті қасиеттілікке жатқызу» дейді. Бұл тіпті шейіт деп есептелген адамды құрметтеу үшін де қажет болды. Донатизм тарихында Киелі Оптат Карфагенде католик Луцилла есімді әйелдің, шейіт екені заң жүзінде дәлелденбеген марқұмның қасиетті қалдықтарын сүйгені үшін шіркеу тарапынан айыпталып, жазаға тартылғанын айтады. Ал Киприан (258 жылы қайтыс болған) дін үшін қаза тапқандар туралы мәліметтерді мұқият тексеруді ұсынды. Қайтыс болған адамның өліміне байланысты барлық жағдай зерттелуге тиіс еді, сондай-ақ, оның имандылығы мен ниеттері қатаң түрде тексерілуге тиіс болды, лайық емес адамдарды мойындаудың алдын алу үшін. Әділеттік органдарының сот актілерінен немесе сотқа қатысқан адамдардан куәліктер іздестірілді. Гипполық Августин (430 жылы қайтыс болған) өз заманында шейіт деп тану рәсімі туралы айтады. Шейіт болған епархияның епископы тергеуді қатаң түрде жүргізу үшін канондық процесті құрды. Процесс актілері митрополитке немесе приматқа жіберілді, олар мәселені мұқият зерттеді және суфрагандық епископтармен кеңескеннен кейін, марқұмның «шейіт» атағына және қоғамдық құрметке лайық екендігін жариялады. Бұл «қасиеттілікке жатқызу» емес болса да, қасиеттінің қабірінің үстіне тұғыр орнату немесе қасиеттінің қасиетті қалдықтарын шіркеуге көшіру сияқты ресми мойындау актілерінен бұрын, адамның өмірінің қасиеттілігі және оның арашашылығымен байланысты кереметтер туралы ресми тергеу жүргізілді. Мұндай қасиеттіні тану актілері, қатаң мағынада, тек олар шығарылған епархия немесе шіркеу провинциясы үшін ғана заңды күшке ие болды, бірақ қасиеттінің даңқының таралуымен, олар басқа жерлерде де жиі қабылданды.

Табиғат

Католик шіркеуінде, латын және құрамындағы шығыс шіркеулерінде, қанонизация актісі Апостолдық Тақтың құзырында болады және қанонизацияға үміткердің өмірінің үлгілі әрі қасиетті болғанын, сондай-ақ оның өлімі осындай ізгілікпен өткенін көрсететін, ұзаққа созылған дәлелдеу процесінің аяқталуымен жүзеге асырылады. Шіркеудің қасиеттілікке ресми мойындауы, бұл адамның енді Жұмақта екенін және оны шіркеу литургиясында, Әулиелер тізімінде ресми түрде шақырып, еске алуға болатынын білдіреді. Католик шіркеуінде қанонизация – бұл әулиенің барлық елде құрметтелуіне рұқсат беретін шешім. Тек жергілікті деңгейде құрмет көрсету үшін ақталу жеткілікті.

Апостолдық орынға резервтен бұрын рәсім

Бірнеше ғасыр бойы епископтар, немесе кейбір жерлерде тек приматтар мен патриархтар ғана шейіттер мен мойыстаушыларға қоғамдық шіркеулік құрмет көрсетуге құқылы болды; алайда, мұндай құрмет әрқашан тек құқық берушілердің юрисдикциясы бар жергілікті аумақ үшін ғана белгіленді. Папаның культты қабылдауы ғана оны жалпыға бірдей етіп бекітті, өйткені ол ғана жалпы католик шіркеуін басқара алады. Дегенмен, бұл тәртіпке теріс әсерлер еніп кетті, себебі бұл халықтың ықыласының салдарынан, сондай-ақ кейбір епископтардың өмірін зерттеудегі немқұрайлылығынан туды, олардың құрмет көрсетілуіне рұқсат еткендердің өмірін тиісінше тексермеді. Орта ғасырлық Батыста Апостолдық Тақтан канонизация мәселесіне араласуды сұрады, осылайша шешімдердің сенімділігін арттыруға тырысты. 993 жылы Папа Иоанн XV-тің Аугсбург епископы Святой Удалрикты канонизациялауы, Римнен тыс жерден шыққан қасиеттіні культ арқылы құрметтеуге лайық деп жариялаған паптық канонизацияның бірінші нақты мысалы болды. Содан кейін Папаның сот шешіміне жүгіну жиіледі. 11-шы ғасырдың соңына қарай, Папалар өздерінің епархиялары мен аймақтары үшін әулиелерге табынуға рұқсат беруге епископтардың бұрынғы құқығына қарсы, осы құқықтың өзіне тән екенін жариялай бастады. Сондықтан Папалар, қоғамдық құрметке ұсынылған адамдардың ізгіліктері мен кереметтері кеңестерде, әсіресе жалпы кеңестерде қарастырылуы керек деп жарлық шығарды. Папа Урбан II, Папа Калист II және Папа Евгений III осы тәртіпке сәйкес әрекет етті.

Тек Апостолдық орынға ғана арналған

Руан архиепископы Хью де Бовес 1153 жылы Вальтер Понтуазды, немесе әулие Гаутьеді қасиетті деп жариялады, бұл Батыс Еуропадағы Пападан басқа билікпен қасиетті деп жарияланған соңғы әулие болды: «Митрополиттің қасиетті деп жариялауының соңғы мысалы – Руан архиепископының Понтуаз аббаты Гауше, немесе Гаухерді қасиетті деп жариялауы. Папа Александр III 1170 жылы Батыс шіркеуі үшін бұл құқықты Папаға берді». Теологтар Папа Александр III-нің жарлығының толық мәні туралы келіспейді: жаңа заң енгізілді ме, онда Папа алғаш рет өзін қасиеттілікке ие болу құқығымен шектеді ме, әлде қолданыстағы заң бекітілді ме. Дегенмен, Папа Александр III-нің декретімен басталган процедура 1200 жылы Люксембургтің Кунигундасын қасиетті деп жариялау кезінде Папа Иннокентий III-нің бұйрығымен бекітілді. Папа Иннокентий III-нің бұйрығы қасиеттілік туралы Апостолдық таққа барған сайын күрделене түсетін сауалдарға әкелді. Папа Александр III-нің жарлығы барлық дауларды тоқтатпағандықтан және кейбір епископтар оны қасиеттілік құқығына қатысты мойындамағандықтан, олар осы уақытқа дейін осы құқыққа ие болғандықтарын еске ала отырып, Папа Урбан VIII 5 шілде 1634 жылы «Caelestis Hierusalem cives» атты апостолдық хат шығарды, ол қасиеттілік және қасиетті деп жариялау құқығын Апостолдық таққа ғана қалдырды. Ол сондай-ақ 1642 жылдың 12 наурызында «Decreta servanda in beatificatione et canonizatione Sanctorum» атты заңын шығару арқылы осы екі актіні де реттеді.

1734 жылдан 1738 жылға дейін 1983 жылға дейін

Өзінің бес томдық De Servorum Dei beatificatione et de Beatorum canonizatione еңбегінде, кейін Папа Бенедикт XIV болған көрнекті канонист Просперо Ламбертини (1675–1758), 1634 жылғы Папа Урбан VIII-нің Caelestis Hierusalem cives және 1642 жылғы Decreta servanda in beatificatione et canonizatione Sanctorum апостолдық хаттарының процедуралық нормаларын, сондай-ақ сол кездегі қалыптасқан тәжірибені егжей-тегжейлі қарастырды. Оның 1734–1738 жылдары жарық көрген еңбегі 1917 жылға дейін процестерді реттеді. "1914 жылғы бейіту және қасиеттілікке жариялау процесі" деген мақала 1917 жылғы Кодекс жарияланғанға дейін сақталған процедураларды сипаттайды. De Servorum Dei beatificatione et de Beatorum canonizatione еңбегінің мазмұны 1917 жылғы Codex Iuris Canonici (Канондық құқық кодексі) құрамына енгізілді, ол 1983 жылы Папа Иоанн Павел II жаңа редакцияланған Codex Iuris Canonici жариялағанға дейін қолданылды. 1983 жылғы жаңартылған Кодекс жарияланбас бұрын, Папа Павел VI процедураларды жеңілдетуді бастады.

Қасиетті деп саналу

Рим папалары бірнеше рет жалпы шіркеуге, жоғарыда сипатталған канонизацияның қалыпты сот процесін орындамай, ұзақ уақыт бойы жергілікті жерде қасиетті деп құрметтелген адамның "cultus" -ына, яғни қасиеттілікке табынуға рұқсат берді. Папаның осы әрекеті "эквиполлент" немесе "эквивалентті канонизация" және "культусты бекіту" деп аталады. Мұндай жағдайларда, қасиетті деп жариялау үшін әулиеге керемет тағайындалуы қажет емес.

Біріккен методистік шіркеу

Біріккен методист шіркеуінің Бас конференциясы Дитрих Бонхоффер (2008 жылы) және Мартин Лютер Кинг кішіні (2012 жылы) қоса алғанда, шейіттер деп ресми түрде жариялады.

Шығыс православие шіркеуі

Автокефальді Шығыс Православ шіркеулері канонизация үшін әртүрлі терминдерді қолданады: канонизация ("канонизация") немесе прославление ("дәріптеу", орыс Православ шіркеуінде), კანონიზაცია (kanonizatsia, Грузин Православ шіркеуінде), канонизација (серб Православ шіркеуінде), canonizare (румын Православ шіркеуінде) және Канонизация (болгар Православ шіркеуінде). Басқа да автокефальді Шығыс Православ шіркеулері канонизациялау үшін қосымша терминдер қолданады: αγιοκατάταξη (Katharevousa) agiokatataxi/agiokatataxis, "қасиеттілер қатарына қосу" (Константинопольдің Экуменикалық Патриархаты, Кипр шіркеуі, Грекия шіркеуі), kanonizim (Албан Православ шіркеуі), kanonizacja (Польша Православ шіркеуі) және kanonizace/kanonizácia (Чехия және Словакия Православ шіркеуі). Америкадағы Православ шіркеуі, Шығыс Православ шіркеуінің ішінара автокефальді деп танылған бөлігі, адамды әулие ретінде ресми түрде тану үшін "дәріптеу" терминін қолданады.

Шығыс православие шіркеуі

Шығыс православиесінің бір бөлігі Армения Апостолдық шіркеуінде 1980 жылдардан бері армян геноцидінің құрбандарын қасиеттілер қатарына қосу мәселесі талқыланып келді. 2015 жылдың 23 сәуірінде геноцидтің барлық құрбандары қасиетті деп жарияланды.