Кіріспе
Католик православын сақтау жүйесі – Рим инквизициясы – Католик шіркеуінің Киелі Тақтысының 16 ғасырдың екінші жартысында құрған, Католик заңдары мен доктринасына сәйкес, католик діни өміріне немесе балама діни немесе секулярлық сенімдерге қатысты түрлі қылмыстарда айыпталған адамдарды соттауға жауапты болған тәрапты соттар жүйесі. Ол 1542 жылы Католик шіркеуінің басшысы Папа Павел III құрды. Орта ғасырлық инквизициядан кейінгі кезеңде, ол кеңейтілген Католик инквизициясының үш түрлі көрінісінің бірі болды, ал қалған екеуі – испан инквизициясы және португал инквизициясы.
The Roman Inquisition, formally , was a system of partisan tribunals developed by the Holy See of the Catholic Church, during the second half of the 16th century, responsible for prosecuting individuals accused of a wide array of crimes according to Catholic law and doctrine, relating to Catholic religious life or alternative religious or secular beliefs. It was established in 1542 by the leader of the Catholic Church, Pope Paul III. In the period after the Medieval Inquisition, it was one of three different manifestations of the wider Catholic Inquisition, the other two being the Spanish Inquisition and Portuguese Inquisition.
Функциясы мен жұмыс істеуі
Институттың негізгі қызметі – папалық бұйрықтарды және басқа да шіркеу шешімдерін сақтау және іске асыру, сондай-ақ папамен ынтымақтасқан мемлекеттердегі католик дінінің негізгі қағидаларынан тайып кеткендерге құқықтық жазалар қолдану, сонымен қатар католик мемлекеттеріне қарсы реформация процесінде тиісті тәртіптерді көрсету болды. Папалық бұйрық Ad abolendam, Люций III еретик дін қызметкерлері мен миряндарға жазалар белгіледі және епископтардың жүйелі түрде тергеу жүргізу тәртібін орнатып берді; төртінші Латерандық кеңестің үшінші қағидасы (1215) еретиктер мен олардың көмектесушілеріне қатысты процедураларды нақтылады. Дін қызметкерлері шенінен төмендетілуі керек еді, миряндар жаман атқа ие деп танылып, мемлекеттік лауазымдарға, кеңестерге немесе кәсіп ашуға рұқсат етілмейтін еді, өсиетнама жасауға құқығы болмайтын, мұраға да ие бола алмайтын, мүліктері тәркіленуі керек еді. Егер билеуші адам "өз аумағын осы ерестік зияндылықтан тазартпаса", ол қауымнан шығарылып, жоғарғы папа оның вассалдарын оған адалдықтан босата алады және осы жерді католиктерге иеленуге бере алады, олар оны қарсылықсыз иеленіп, діннің тазалығын сақтайды. Рим инквизициясының ұйымдық жүйесі Ортағасырлық инквизициядан түбірлі түрде ерекшеленді. Әдетте, папа қауымның отырыстарына төрағалық ету үшін бір кардиналды тағайындайтын. Тарихи әдебиетте олар жиі Ұлы инквизиторлар деп аталғанымен, бұл рөл Испан инквизициясының ресми тағайындалған Бас инквизиторынан айтарлықтай өзгеше болды. Қауымдастықтың мүшелері болып табылатын тағы он кардинал, сондай-ақ доминикан орденінен таңдалған прелат пен екі көмекші болды. Киелі кеңсе сонымен қатар халықаралық кеңесшілер тобына ие болды; нақты мәселелер бойынша кеңес беретін теология және канондық құқық бойынша тәжірибелі ғалымдар. Ал қауым жергілікті соттардың қызметін бақылап тұрды.
Тарих
Римдік инквизиция 1542 жылы католик шіркеуінің протестантизмнің таралуына қарсы контрреформациясының бір бөлігі ретінде басталды, бірақ ол бұрын құрылған испан инквизициясынан гөрі кем қатал болды. 1588 жылы Папа Сикст V «Immensa Aeterni Dei» жарлығымен Рим Куриясының 15 қауымын құрды, олардың бірі – Римдік және Жалпы Инквизицияның Жоғары қасиетті қауымы. 1908 жылы бұл қауымның атауы «Қасиетті Офис Жоғары қауымы» деп өзгертілді, 1965 жылы тағы да «Иманға қатысты доктрина қауымы» деп, ал 2022 жылы үшінші рет «Иманға қатысты доктрина департаменті» деп өзгертілді. Римдік инквизиция бастапқыда Италияда протестантизмнің таралуымен күресу үшін құрылған болса да, ол бастапқы мақсатынан асып, трибуналдар жүйесі 18 ғасырдың ортасына дейін сақталды. Осы кезде Италия бірігуге дейінгі мемлекеттер жергілікті инквизицияларды таратып, шіркеудің еретикалық қылмыстарды қудалау құқығын жойды.
Коперник
Николай Коперник ғаламның гелиоцентрлік екенін және Жердің өз осінің айнала айналатынын болжайтын гипотезасын ғылыми талқылау үшін алғаш рет 1514 жылы "De hypothesibus motuum coelestium commentariolus" ("Аспан денелері қозғалысы гипотезаларына қысқаша түсініктеме") атты қолжазба эссесінде, содан кейін 1543 жылы "De revolutionibus orbium coelestium" ("Аспан сфераларының айналысы туралы") кітабында кеңінен таратты. Бұл кітап астрономияға қызығушылығымен белгілі Папа Павел III-ге арналған еді. Екі еңбек те Римде танымал болды, және екеуі де XVI ғасырда теологтар тарапынан жағымсыз пікірлерге ұшырамады. Коперник қайтыс болғаннан кейін шамамен 70 жыл өткен соң, математика, философия және католик теологиясы мамандары, 1616 жылы Галилейге қарсы шағымдарға жауап ретінде Рим Инквизициясымен кеңескен кезде, күннің қозғалмайтын және ғаламның ортасында тұрғаны, ал Жер оның айнала айналатыны туралы пікірді "философиялық тұрғыдан ақымақтық және абсурдты" деп бағалады, ал біріншісі "формальды түрде дінге қарсы" болса, екіншісі "кем дегенде, имандылықта қате" деп танылды. Инквизиция осы бағалау негізінде Коперникті немесе оның кітабын (немесе Галилейді) айыптаудан бас тартса да, "De revolutionibus" кітабындағы бірнеше теологиялық талаптарды болашақ басылымдарда алып тастауға бұйрық берді. "Аспан сфераларының айналысы" кітабының өңделмеген нұсқалары Index Librorum Prohibitorum ("Тыйым салынған кітаптар тізімі") деп белгіленді.
Галилей
Галилео Галилей Коперник теориясын қайта қарастырды және 1615 жылы гелиоцентризм туралы пікірлері үшін сөгіс алды. Римдік инквизиция оның теориясын белгілі факт ретінде емес, тек мүмкіндік ретінде ғана қолдауға болатынына келісім берді. Галилей кейіннен "Екі Басты Дүниежүзілік Жүйе туралы Диалог" (1632) еңбегінде өз пікірлерін қорғады, онда Папа VIII Урбанға шабуыл жасап, оған және соған дейін Галилейді қолдаған иезуиттерге қарым-қатынасын нашарлатты.
Джон Баргрейв
XVII ғасырдағы ағылшын саяхатшысы және жазушысы Джон Баргрейв Рим инквизициясымен болған әрекеттесулері туралы айтты. Моденадан келген Реджио қаласына жеткен Баргрейвті қала күзетшілері тоқтатты және кітаптарының кейбіреуі «Тізімге алынған тыйым салынған кітаптар» тізіміне енген болуы мүмкін деген күдікпен тексерді. Баргрейвті қаланың бас инквизиторының алдына алып келді, ол күзетшілердің оларды түсінуіне кедерес келтіру үшін итальян тілінде емес, латын тілінде сөйлесуді ұсынды. Инквизитор оған инквизицияның әдетте келушілерді немесе саяхатшыларды тоқтатпайтынын, егер біреу оларға мұндай жасауды ұсынбаса айтты (Баргрейв Римдегі иезуиттердің оған қарсы шағымдануы мүмкін деп күдіктенді). Дегенмен, Баргрейвке инквизициядан рұхсат алу қажеттігі айтылды. Рұхсат болған күннің өзінде Баргрейвке «Женева, Амстердам, Лейден, Лондон сияқты еретик қалаларда басылған» кітаптарды алып жүруге тыйым салынды. Рим папасына қарсы уағыз айтқан Фульгенцио Манфреди монахы инквизиция тарапынан сотталып, 1610 жылы өлім жазасына кесілді. Инквизиция Фриули аймағындағы Бенанданти мәселесімен де айналысты, бірақ оларды протестанттық реформациядан кем қауіпті деп санады және тек жеңіл жазалар берді.
Италия мен Мальтадағы инквизиция
Мальтадағы инквизиция (1561–1798 жылдар) көбінесе жұмсақ болған деп есептеледі. Итальяндық тарихшы Андреа Дель Кол 1542 жылдан кейін Италияда инквизиция қараған 51 000–75 000 істің шамамен 1250-і өлім жазасына әкелгенін бағалайды.
Тарихи деректер мен сиқыршылыққа қатысты айыптаулар
Инквизиция – ежелгі заманның басындағы сиқыршылыққа қатысты айыптаулар төңірегіндегі ғалымдардың пікірталасындағы маңызды тақырыптардың бірі. Тарихшы Генри Чарльз Ли сотталғандардан жауап алу үшін қолданылған азаптау әдістеріне ерекше назар аударады. Карло Гинцбург «Түнгі шайқастар» кітабында инквизиторлық демонологияның насихаты халықтық наным-сенімдерді қалай бұрмалағанын талқылайды. Эллиотт П. Кьюри Инквизицияны жалғасып келе жатқан, бірегей құбылыс ретінде қарастырып, оның сиқыршылықты іздеуді (witch hunt) өршітуге себеп болғанын айтады. Кьюри Инквизицияның әдістері континенттік Еуропаны пайда табу үшін қудалауға итермеледі деп санайды. Екінші толқын феминизмінде де сиқыршылықты іздеудің тарихи тұрғыдан түсіндірілуіне қызығушылық артты. 100 000-ден 9 000 000-ға дейін адам өлім жазасына кесілді, барлығының кінәсі Инквизицияға таңылды. Феминист ғалымдар Клаудия Хонегер мен Нелли Моя қазіргі заманғы сиқыршылық қызылының (witch craze) себебі Инквизицияның ықпалы, әсіресе «Malleus Maleficarum» екенін көрсетеді. Феминист жазушылар Мэри Дейли, Барбара Уокер және Witch Starhawk Инквизицияның «жүздеген мыңдаған, тіпті миллиондаған» өлімге жауапты екенін, олардың көп бөлігі әйелдер екенін дәлелдеді. Бұл пікірді үшінші толқын феминист жазушысы Элизабет Коннор да қолдады, ол «әйелдерге қарсы геноцид» немесе «әйелдерді аулау» тұжырымын «Malleus Maleficarum» тудырғанымен келісті. Соңғы зерттеулер мен қолда бар мәліметтер Рим Инквизициясына басқаша қарауға мүмкіндік берді. Феминистік аргументтерге қарсы, Кларк Гаррет, Брайан П. Левак, Джон Тедески, Маттео Дуни және Дайан Пуркисс сияқты тарихшылар сиқыршылыққа қатысты соттар мен жазалаудың көп бөлігін жергілікті және мемлекеттік билік жүргізгенін көрсетті. Кларк Гаррет «Malleus Maleficarum» тез құлдырап, маңызсыз болғанын атап өтті. Сиқырдың түрлері, теологиялық ерестер және Реформация кезеңінің саяси ахуалы туралы терең зерттеулер Инквизициялық процедуралардың Италияда сиқыршылықты қудалауды шектегенін көрсетті. Ренессанс және Жаңа заман ғалымдары Гвидо Руджиеро, Кристофер Ф. Блэк және Мэри О’Нил тиісті процедуралардың маңыздылығы мен азаптауды сирек қолдану туралы талқылады. Блэктің сөзіне сүйенсек, азаптау мен заңды тергеудің азаюы сот процестерінде жеке айыптауларға, топтық емес, көбірек назар аударуға әкелді. Осы себепті, «қара саббат» (Black Sabbath) туралы түсінік заманауи итальяндық мәдениетте кеңінен қабылданбады. Киелі кеңсе халықтық мәдениеттің ырым-жырымдардан арылуына және рационализмді дамытуға көмектесті. Джеффри Р. Уотт Инквизицияның көптеген әйелдердің өліміне жауапты екенін феминистердің айтуын жоққа шығарады. Уотт 1588 жылы Рим Куриясының шәмбе күніне қатысу туралы куәліктерді тек қана қатысушылардың өзінен қабылдайтынын, сырттан келген куәгерлердің емес екенін атап өтеді. Сонымен қатар, Инквизиция сиқыршылықты мойындау үшін азаптауды тоқтатуға көшті. Киелі кеңсе сиқыршыларға қатысты жазаны жеңілдетуді және оларды өлімге лайық емес, адасқан, қайта оралуға болатын адамдар ретінде қарастыруды бастады. Сиқыршылықты қудалауды шектеу туралы пікірді қолдайтын тарихшылар әртүрлі Инквизицияларды ажыратуға бейімділік танытты және көбінесе Италия мен Орталық Еуропаның арасындағы айырмашылықты көрсетті. Өлім жазасына кесілген сиқыршылардың саны да 45 000-нан 60 000-ға дейін төмендеді. Инквизицияның сиқыршылық қызылында кінәлі екенін дәлелдеушілер континенттік Еуропаны Англиямен салыстыруға және Инквизицияны 11 немесе 12 ғасырларда құрылғаннан бері 600 жыл бойы жалғасқан бірегей оқиға ретінде қарастыруға бейім. «Malleus Maleficarum» маңызы мен басымдылығы сиқыршылық қызылына жауапты деп санайтын аргументтерде жиі кездеседі.