Кіріспе
Жоғары дәрежелі епископ белгілі бір христиан шіркеулерінде. Примат (/p/r/aɪ/m/ə/t/) – белгілі бір христиан шіркеулеріндегі кейбір маңызды архиепископтарға берілетін атақ немесе шен. Нақты дәстүрге байланысты, бұл билікті (билік атағы) немесе (көбінесе) салтанатты үстемдікті (құрметті атақ) білдіруі мүмкін.
Primate ('/p//r//aɪ//m//ə//t/) is a title or rank bestowed on some important archbishops in certain Christian churches. Depending on the particular tradition, it can denote either jurisdictional authority (title of authority) or (usually) ceremonial precedence (title of honour).
Католик шіркеуі
Латын шіркеуінде примат – бұл архиепископ, не сирек жағдайларда суфраган немесе босатылған епископ, белгілі бір (көбінесе метрополитендік) епископтық таққа (приматиалды тақ деп аталады) ие, және ол белгілі бір тарихи, саяси немесе мәдени аймақтың бір немесе бірнеше шіркеулік провинцияларының епископтарынан жоғары тұрады. Тарихи тұрғыдан, белгілі бір тақтардың приматтарына ұлттық синодтарды шақыру және төрағалық ету, метрополитендік соттардан келіп түскен шағымдарды тыңдау, ұлттың билеушісін тәж кигізу құқығы және өздерінің тақтарында архиепископтарды қызметке тағайындау (институция) құқығы берілген. Бұл лауазым көбінесе ескі католик елдерінде ғана кездеседі және қазір тек құрметті атақ болып табылады, канондық құқық бойынша тиімді өкілеттіктерге ие емес – Венгриядағы Эстергом (Гран) архиепискобынан басқа. Примат атағы бар жерде, ол елдегі ең көне архиепископтықтардың бірінде болуы мүмкін, көбінесе қазіргі астана емес, бірақ ел алғаш рет христиан дінін қабылдаған кезде астана болған қалада орналасқан. Қаланың сол кездегі маңызы қазір жойылуы мүмкін. Басымдық берілген саяси аймақ енді болмауы мүмкін: мысалы, Толедо архиепискобы "Визигот Корольдығының Приматы" деп аталды, ал Лион архиепискобы "Галлияның Приматы" болды. Президент әдетте конференция мүшелерімен сайланады, бірақ ерекше жағдайларда Италия епископтар конференциясының президентін Папа тағайындайды, ал Ирландия католик епископтар конференциясында бүкіл Ирландияның Приматы президент, ал Ирландияның Приматы вице-президент болып табылады. Метрополитендік соттардан келіп түскен шағымдарды қарау сияқты приматтардың басқа да бұрынғы функциялары 20 ғасырдың басында Әулие Таққа қалдырылды. 1911 жылы Шығыс шіркеулеріндегі ең жақын эквивалент лауазым – Экзарх еді. Жоғарыда айтылғандай, бұл тек құрметті атақ, қосымша билікпен байланысты емес. Басқа епископтарға қарағанда басымдық құқығы және осыған ұқсас артықшылықтар тіпті Примат емес епископқа да берілуі мүмкін. Мысалы, 1858 жылы Әулие Тақ Балтимор архиепискобына АҚШ епископтарының жиналыстарында басымдық берді. Вестминстер архиепискобы Англия мен Уэльстің Приматы атағын алған жоқ, бірақ оның лауазымы "Бас Метрополит" және Кантербери архиепискобының лауазымымен "ұқсас" деп сипатталды. Примат атағы кейде елдің астанасының архиепискобына кең мағынада қолданылады, мысалы, Оңтүстік Кореядағы Сеул және Шотландиядағы Эдинбург архиепископтарына. Функциялар кейде заңмен бекітілмеген де-факто үкімет сияқты іс жүзінде (де-факто) жүзеге асырылуы мүмкін; бірақ "Примат" бүгін функция емес, атақ болғандықтан, "де-факто" примат деген нәрсе жоқ. Реформацияға дейінгі Нидарос митрополиті архиепискобы кейде Норвегияның Приматы деп аталды, бірақ бұл атауды Әулие Тақ оған ресми түрде бергені күмәнді.
Шығыс православиелік эквиваленті
Тарихи тұрғыдан алғанда, Батыс христиандығындағы біріншілік атағы Шығыс христиандығындағы жоғары митрополит экзархының атағы мен лауазымына сәйкес келді. Мұндай экзархтар немесе приматтар Ефес (Азия діні), Гераклея (Тракия діні) және Кесария (Понт діні) архиепископтары болды.