Кіріспе

Діни қағидалар мен ережелер жиынтығы – шіркеу билігі (шіркеу басшылығы) тарапынан христиандық ұйым немесе шіркеу және оның мүшелері үшін жасалған ережелер мен нормалардың жиынтығы. Бұл Католик шіркеуінің (Латын шіркеуінің де, Шығыс Католик шіркеуінің де), Шығыс Православие және Орталық Православие шіркеулерінің, сондай-ақ Англикан қауымындағы жекелеген ұлттық шіркеулердің ішкі шіркеу заңы немесе іс-әрекет саясаты болып табылады. Мұндай шіркеу заңдарының қабылдануы, түсіндірілуі және кейде сотта қаралуы осы төрт шіркеудің арасында әртүрлі болады. Үшінші дәстүрлердің барлығында канон бастапқыда шіркеу кеңесінде қабылданған ереже болды; осы канондар канондық құқықтың негізін құрады.

Этимология

Грекше kanon / κανών, арабша qaanoon / قانون, еврейше kaneh / קָנֶה, 'түзу'; ереже, кодекс, стандарт немесе өлшем; осы тілдердің бәріндегі түбір мағынасы – 'қамыс'; сонымен қатар, ағылшын тіліндегі "қамыс" сөзінің роман тілдеріндегі түп-тамырларын қараңыз. IV ғасырда Никеяның бірінші соборы (325 ж.) шіркеудің тәртіптік шараларын канон деп атады: канон термині, κανών, грек тілінде ереже дегенді білдіреді. Шіркеу бекіткен ережелер мен мемлекет қабылдаған заңдық шаралар арасында өте ертеден-ақ айырмашылық болды, олар leges деп аталды, латын тілінде – заңдар. Ал, Сол қасиетті апостолдардың шіркеулік канондары – ежелгі шіркеу жарлықтарының жинағы (Шығыс шіркеуінде сексен бес, Батыс шіркеуінде елу) Ерте христиан шіркеуінің басқару және тәртіп мәселелеріне қатысты, Анти-Никейлік Әкелердің құрамына кіретін Апостолдық Конституциялармен біріктірілген.

Тарих, құқық көздері және кодификациялар

Католик шіркеуінің Батыс Еуропадағы ең ұзақ сақталған, үздіксіз жұмыс істейтін ішкі құқықтық жүйесі бар, ол Рим заңынан кейін пайда болған, бірақ қазіргі Еуропалық азаматтық құқық дәстүрлерінің қалыптасуынан бұрынғы кезеңде дамыды. Бірінші ғасырда Иерусалим соборында апостолдар бекіткен, кейбіреулер "канон" деп атап жүрген ережелер, кейіннен Жаңа Өсиет нормаларын ғана емес, сонымен қатар еврей (Ескі Өсиет), римдік, визигот, саксон және келт құқықтық дәстүрлерінің элементтерін қамтитын өте күрделі құқықтық жүйеге айналды. Латын канондық құқығының тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: jus antiquum, jus novum, jus novissimum және Канондық құқық кодексі. Кодекске қатысты тарихты jus vetus (Кодекске дейінгі заңдардың барлығы) және jus novum (Кодекс заңдары немесе jus codicis) деп екіге бөлуге болады.

Католиктік канондық құқық құқықтық жүйе ретінде

Рим католик канондық құқығы – барлық қажетті элементтері бар толыққанды дамыған құқықтық жүйе: соттар, адвокаттар, судьялар, толыққанды айқындалған құқықтық кодекс, құқықты түсіндіру қағидалары және мәжбүрлеу шаралары, бірақ көптеген зайырлы юрисдикцияларда заңдық міндетті күшке ие емес. Дүниеуі және канондық құқық арасындағы қайшылықтың бір мысалы – ағылшын құқықтық жүйесі, сондай-ақ АҚШ сияқты одан туындаған жүйелерде болды. Мұнда қылмыскерлер дін қызметкерлерінің қорғауына үміттене алатын. Қасиетті санға ие болу немесе жалған мәлімдеме жасау арқылы олар діни емес, шіркеу сотында сотталуға құқылы болды. Шіркеу соттары көбінесе тәуекелсіздік танытты. Тюдорлар дәуірінде Генрих VII, Генрих VIII және Елизавета I тұсында дін қызметкерлерінің қорғауының ауқымы бірте-бірте қысқартылды. Папалық дін қызметкерлерінің қылмыстық істеріне қатысты дүниеуі биліктің құқығын жоққа шығарды. Дін қызметкерлерінің қорғауы келесі 200 жыл ішінде ағылшын құқықтық жүйелерінен жүйелі түрде алынып тасталды, бірақ 1827 жылға дейін Оңтүстік Каролинада орын алды. Ағылшын құқығында бұл механизмнің қолданылуы, сол кезде бірінші рет қылмыс жасағандарға арналған заңдық құрал болды, 1827 жылғы Қылмыстық заңмен жойылды. Католик канондық құқығындағы академиялық дәрежелер: J. C. B. (Juris Canonici Baccalaureatus, Канондық құқық бакалавры, әдетте магистратура деңгейінде алынады), J. C. L. (Juris Canonici Licentiatus, Канондық құқық лицензиаты) және J. C. D. (Juris Canonici Doctor, Канондық құқық докторы). Оның арнайы сипатынан туындайтын себептерге байланысты, канондық құқықты оқып үйрену үшін азаматтық құқық немесе теология саласындағы жоғары білім деңгейі қалыпты жағдай. Католик канондық құқығының көптеген заңнамалық стилі Юстинианның Рим кодексінен алынған. Нәтижесінде, Рим шіркеулік соттары континенттік Еуропаның Рим құқығы стилін, біраз өзгерістермен, судьялардың коллегиялық құрамымен және "тергеу" деп аталатын тергеу формасымен ұстанады, латын тілінде "inquirere" – сұрау салу мағынасында қолданылады. Бұл ағылшын және АҚШ құқығының жалпы құқық жүйесіндегі сот процесінің жарысқа толы түрінен өзгеше, онда алқабилер мен жеке судьялар болады. Католик канондық құқығының институттары мен практикасы Еуропаның көп бөлігінің құқықтық дамуымен қатар жүрді, сондықтан қазіргі азаматтық және жалпы құқық канондық құқықтың ықпалына ұшырады. Католик канондық құқығының бразилиялық сарапшысы Эдсон Луис Сэмпельдің айтуынша, канондық құқық Еуропа мен Латын Америкасы елдеріндегі заң сияқты азаматтық құқықтың әртүрлі институттарының пайда болуында жатыр. Канондық құқық тікелей емес, бірақ қазіргі қоғамға маңызды әсер етеді. Католик канондық құқығының юриспруденциялық теориясы көбінесе Аристотельдік-Томистік құқықтық философияның қағидаларын ұстанады. Католик шіркеуінің катехизисі Аквинаның заң туралы түсіндірмесін келтіріп, оны «қоғамның игілігі үшін, қоғамды басқаратын адамдар шығарған ақылға қонымды ереже» деп түсіндіреді және оны «компетентті билік органдарының қоғамның игілігі үшін қабылдаған мінез-құлық ережесі» ретінде қайта жасайды.

Шығыс шіркеулері үшін кодекс

Шығыс католик шіркеулерінің заңдары Рим папасымен толық бірлікте болғандықтан, 1917 жылға дейінгі Латын шіркеуінің заңдарымен ұқсас жағдайда болды; түрлі Шығыс католик шіркеулерінде заңнамада әлдеқайда көп түрлену болды. Әрқайсысының өзіндік ерекше заңы болды, онда дәстүр әлі де маңызды рөл атқарды. Алайда, Шығыс Еуропада, әсіресе Шығыс православие христиан шіркеулерінде, ажырасу мәселесінде маңызды айырмашылық болды. Ажырасуға рұқсаттар белгілі бір жағдайларда беріле бастады, мысалы, неке адалдығын бұзу, зорлық-зомбылық, тастап кету, бедеулік және баласыздық – ажырасудың негізгі себептері болды. Соңында, шіркеу ажырасқаннан кейін екі тарапқа да қайта үйленуге рұқсат берді, бірақ бұл процессге шамамен 30 жыл уақыт кетті. Екінші Ватикан соборынан (1962-1965) кейін Ватикан Шығыс шіркеулерінің канондарының кодексін жариялады, ол Шығыс католик канондық құқығының алғашқы кодексі болды.

Шығыс православие шіркеуі

Шығыс православие шіркеуі, негізінен, XVIII ғасырдағы Афондық монах Никодим Агиориттің еңбегі арқылы, канондарды және оларға түсініктемелерді «Педалион» («Руль») деп аталатын еңбекке жинақтады, себебі ол шіркеуді тәртіп сақтауда «басқаруға» арналған. Кеңестердің догматикалық шешімдері қатаң түрде қолданылуы тиіс, өйткені олар шіркеудің бірлігі үшін және Жақсы Жаңалықты (Евангелиені) адал сақтау үшін аса маңызды деп есептеледі.

Англикандық Қауымдастық

Англия шіркеуінде бұрын неке, ажырасу, өсиеттер және қаралау сияқты көптеген мәселелерді шешкен шіркеу соттары әлі де шіркеумен байланысты белгілі бір мәселелерге (мысалы, дін қызметкерлерінің тәртібі, шіркеу мүлігін өзгерту және шіркеу қорымдарына қатысты мәселелер) құзыреттілікке ие. Олардың ерекше мәртебесі 12 ғасырда нормандықтар оларды сакстар қолданған аралас діни-зайыырлы округтік және жергілікті соттардан бөліп алған кезде пайда болды. Англияның басқа соттарынан өзгеше, шіркеу мәселелерінде қолданылатын заң, кемінде, ішінара азаматтық құқық жүйесі болып табылады, ортақ құқық емес, бірақ парламенттік заңдармен қатаң реттеледі. Реформациядан бері Англиядағы шіркеу соттары патшалық соттар болып табылады. Генрих VIII Оксфорд және Кембридж университеттерінде канондық құқық оқытуын тоқтатты; содан кейін шіркеу соттарындағы тәжірибелі мамандар азаматтық құқықта оқытылды, Оксфордтан азаматтық құқық докторы (D. C. L.) дәрежесін немесе Кембриджден заң докторы (LL. D.) дәрежесін алды. Мұндай заңгерлер («дәрігерлер» және «азаматтар» деп аталды) Лондондағы Сент-Пол соборының оңтүстігіндегі бірнеше көшеде орналасқан «Дәрігерлер үйі»нде шоғырланды, онда олардың құзыреті 19 ғасырдың ортасында ортақ құқық соттарына берілгенге дейін мұрагерлік, неке және теңіз істерін монополиялады. Әлемдегі басқа шіркеулер (мысалы, АҚШ-тағы Епископальдық шіркеу және Канададағы Англикан шіркеуі) әлі де өздерінің жеке канондық заңдары бойынша жұмыс істейді. 2002 жылы Кантербериде өткен Заң кеңесшілерінің кеңесі келесі қорытындыға келді: (1) Англикан қауымындағы шіркеулерге ортақ канондық құқық принциптері бар; (2) Олардың болуын фактілік тұрғыдан растауға болады; (3) Әрбір провинция немесе шіркеу өздерінің заң жүйесі арқылы қауымдағы ортақ канондық құқық принциптеріне үлес қосады; (4) Бұл принциптер зор ықпалға ие және әрбір мүше шіркеудің өзін-өзі түсінуінің негізін құрайды; (5) Бұл принциптер тірі күшке ие және оларды одан әрі дамытуға мүмкіндік береді; және (6) Принциптердің болуы қауымдағы бірлікті көрсетеді және нығайтады.

Пресвитериандық және реформацияланған шіркеулер

Пресвитериан және реформация шіркеулерінде канондық құқық "практика және рәсім" немесе "шіркеу тәртібі" деп аталады, және ол шіркеудің басқару, тәртіп, заңдық практика және құлшылыққа қатысты заңдарын қамтиды. Римдік канондық заңды пресвитериандар 1572 жылы Парламентке жолданған ескертуде сынға алған. Наразылықтың негізі – канондық заң азаматтық заңға қайшы келмесе сақталып қалуы мүмкін деген стандартты қорғаныс болды. Поли Ханың сөзіне сәйкес, реформация шіркеуінің басшылығы бұл пікірге қарсы шығып, епископтардың 1500 жыл бойы канондық заңды қолданып келгенін мәлімдеді.

Лютерандық

Конкорд кітабы – Лютеран шіркеуінің тарихи діни тұжырымдамасы, 16 ғасырдан бері лютерандық дінде авторитетті деп танылған он сенімдік құжаттан тұрады. Дегенмен, Конкорд кітабы – шіркеулік заңдар сияқты шіркеулік ережелер мен тәртіптер жинағы емес, конфессиялық құжат (ортодоксалды нанымды баяндайтын). Әрбір лютерандық ұлттық шіркеу өз шіркеу тәртібі мен ережелері жүйесін белгілейді, бірақ олар «канон» деп аталады.

Біріккен методистік шіркеу

"Дисциплина кітабы" Біріккен методистік шіркеуінің заңдарын, қағидаларын, саясатын және нұсқауларын қамтиды. Оның ең соңғы басылымы 2016 жылы жарияланды.