Кіріспе

Шіркеу басқаруының иерархиялық түрі – шіркеу басқаруының бір формасы.

Епископтық басқару – бұл шіркеу басқаруының иерархиялық түрі ("егеркістік саясат"), онда басты жергілікті билік өкілдері епископтар деп аталады. "Епископ" сөзі британдық және вульгарлық латын тілдеріндегі *ebiscopus/*biscopus терминінен, ал одан бұрынғы көне грек тіліндегі ἐπίσκοπος (epískopos) сөзінен шыққан, ол "қадағалаушы" деген мағынаны білдіреді. Бұл құрылымды көптеген ірі христиан шіркеулері мен конфессиялары қолданады, мысалы, католик, шығыс православие, шығыс православие, шығыс шіркеуі, англикан, лютеран және методист шіркеулері немесе конфессиялары, сондай-ақ осылардан тәуелсіз құрылған басқа шіркеулер де осы құрылымды қолданады.

Тарих

Епископтық басқару құрылымы бар шіркеулерді епископтар басқарады, олар өз биліктерін діни округтерде (епархияларда) және конференцияларда немесе синодтарда іске асырады. Олардың басшылығы қасиетті және конституциялық сипатта болады; дін қызметкерлерін тағайындау, бекіту және киялау рәсімдерін орындаумен қатар, епископ жергілікті құзырет аясындағы дін қызметкерлерін қадағалайды және ол әлемдік құрылымдарда да, шіркеу иерархиясында да өкілдік етеді. Епископтар өз билігін Иса Мәсіхтің он екі апостолынан бастау алатын, үзіліссіз, жеке апостолдық мұрагерлік арқылы алады деп саналады. Мұндай билікке ие болған епископтар тарихи епископтық немесе ежелгі епископтықтың өкілдері деп есептеледі. Осындай басқару жүйесіндегі шіркеулер, әдетте, Жаңа Өсиетте сипатталғандай, шіркеуге епископтық басқару қажет деп санайды (1 Тімотеге 3 және 2 Тімотеге 1 қараңыз). Кейбір жүйелерде епископтар жоғары лауазымдағы епископтарға белгілі бір шектеулермен бағынышты болуы мүмкін (дәстүрге байланысты архиепископтар, митрополиттер немесе патриархтар деп аталады). Олар сондай-ақ кеңестерде немесе синодтарда жиналады. Жоғары дәрежелі епископтардың төрағалығымен өткізілетін бұл жиналыстар әдетте маңызды шешімдер қабылдайды, бірақ синод немесе кеңес тек кеңес беру мақсатында да құрылуы мүмкін. Христиан институтының жазба тарихының көп бөлігінде епископтық басқару – шіркеу ұйымдастыруының жалғыз белгілі түрі болды. Бұл Реформация кезінде өзгерді. Көптеген протестант шіркеулері қазір конгрегациялық немесе пресвитериандық басқару құрылымымен ұйымдастырылған, екеуі де Джон Кальвиннің еңбектерінен тараған, ол протестант реформаторы, Мартин Лютердің «Тоқсан бес тезисінен» кейін Католик шіркеуінен бөлініп, тәуелсіз жұмыс істеді және жазды. Дегенмен, кейбір адамдар Реформациядан бұрын-ақ епископтық басқаруға қарсы болған, мысалы, 4-ғасырдағы Себастский Аэрий.

Құрылу

Елші Пауыл Філіпіліктерге жазған хатында, Римдік Климент және Дидахе шіркеу басқару жүйесі туралы сөйлескенде, "епископтар мен дьякондарды" еске алады, ал "пресвитер" сөзін айтпайды. Кейбір ғалымдар бұл бірінші ғасырда пресвитер мен епископ арасында ешқандай айырмашылық болмағанын көрсетеді деп санайды. Антиохиялық Игнатий, екінші ғасырдың басында жазған хаттарында епископтар мен пресвитерлерді нақтырақ ажыратады, яғни оның жазбалары оның заманында епископтық жүйе қалыптасқан екенін көрсетеді. Алайда Барт Эрман, Игнатийдің Римдіктерге жазған хатында Рим епископы туралы ештеңе айтпағанын маңызды деп есептейді. Кейін Тертуллиан да пресвитерлер мен епископтарды бөлек қызметтер ретінде анық ажыратады, ал Ириней епископтардың тізбесін жасады. Бірақ ерте шіркеу әкелері жасаған епископтар тізімдері өте қайшылы. Екінші ғасырға қарай епископтық жүйе христиандардың басым бөлігінің жалпы қабылдаған көзқарасына айналған сияқты.

Католик шіркеуі

Католик шіркеуінде епископтық бар, оның басында Рим епискобы – Папа тұр. Католик шіркеуі шіркеудің құқықтық бақылауы адамдардан емес, Мәсіхтің он екі апостолына берілген билігінен туындайды деп есептейді. Рим тақтысы, апостолдық биліктің үздіксіз тізбегі ретінде, қасиетті Петірден ("апостолдардың князі және басшысы") бастау алады және епископтардың алқасымен, сондай-ақ әлемдегі жергілікті шіркеулердің арасындағы бірлік белгісі және құралы болып табылады. Әлемдік епископтар алқасымен байланыста, Папа бүкіл шіркеуге қатысты барлық заңды құқықтық және оқу билігіне ие. Бұл билік Мәсіхтің Петірге және апостолдарға бергені, Киелі Рухтың күшімен бір буыннан екінші буынға апостолдардан епископтарға қол қою арқылы үздіксіз беріліп келеді.

Шығыс православие шіркеуі

Епископтық басқарудың консилиарлық идеясы Шығыс Православ шіркеуінде жалғасуда. Шығыс православиесінде барлық автокефальды митрополиттер Мәсіхтің айналасында бірігіп, ал басқа архиепископтар мен епископтар олардың айналасында бірігеді, және т.б. Римдегі Папаға ұқсас, бірегей және шексіз билігі бар митрополит жоқ. Дегенмен, Константинополь (қазіргі Стамбул) Патриархы Шығыс православиесінің автокефальды шіркеулерінің арасындағы "біріншілердің бірі" – primus inter pares ретінде қарастырылады.

Шығыс православие шіркеулері

Шығыс православие шіркеулері елшілік ізбасарлық және епископтық басқару идеяларын бекітеді. Әр ұлттық шіркеуде епископтар қасиетті синодты құрайды, тіпті патриарх та оған бағынады. Сирия православие шіркеуі өз елшілік ізбасарлығын Әулие Петірге дейін жегізеді және Антиохияны Әулие Петірдің алғашқы тақтысы деп мойындайды. Армян апостол шіркеуі өз тегін елші Бартоломейге байланыстырады. Үндістан православие шіркеуі өз тегін елші Томаға дейін жегізеді. Эфиопия православие шіркеуі өзінің ізбасарлық желісін (Фруменций) бесінші ғасырда копт православие шіркеуі арқылы алды. Грек және копт православие шіркеулері әрқайсысы өздерінің Александрия Папасын мойындайды (Александрия және бүкіл Африканың Папасы және Патриархы, және Александрияның копт православие шіркеуінің Папасы), екеуі де өздерінің елшілік ізбасарлығын евангелист Маркқа дейін жегізеді. Соңғы кезде осы ежелгі айырылысты емдеу үшін ресми, үздіксіз күш-жігер жұмсалып жатыр. Қазірдің өзінде екеуі де бір-бірінің крещениесін, миропомазанын және некелерін мойындайды, бұл әралас некелерді оңайлатуда.

Шығыс шіркеуі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Шығыс шіркеуі өзінің епископтық тізбегін елші Томаға дейін жетеді. Қазіргі уақытта Ассириялық Шығыс шіркеуінің епископтары осы апостолдық мұрагерлікті сақтап келеді.

Англикандық Қауымдастық

Англикандық – Рим католик және православиелік қауымдармен салыстыруға болатын, апостолдық мұрагерлік арқылы тарихи епископтыққа иелік етуді мақтан тұтатын Реформация дәстүрлерінің ең бастысы. Англикандықтар Англия шіркеуіндегі епископтық тізбектің бірінші ғасырғы Британия провинциясы мен Кентерберийдің Августиніне дейін үздірілмей жалғасқанын айтады. Уитби синодында кейбір кельт христиандық амалдар өзгертілгенімен, Британ аралдарындағы шіркеу ерте заманнан бері Рим Папасының билігінде болды. Генрих VIII-нің Англия шіркеуін Римнен тәуелсіздікке жеткізген заңдары оның конституциялық және пастырлық құрылымын өзгертпеді. Патшалық билік шіркеудің заңды құрылымдары арқылы жүзеге асырылды, оның басшылары епископтар болды. Осылайша, епископтық Реформацияланған Англия шіркеуінің негізгі қағидасы саналды және институттың ежелгі және апостолдық заңдылығына сілтеме жасауының негізі болды. Алайда, епископтар енді патшаның рухани үкіметімен азаматтарын басқаруға жауапты министрлері ретінде қарастырылды. Ричард Хукердің ықпалы осы түсініктің эволюциясына үлкен үлес қосты, нәтижесінде епископтар мұрагерлік билікті пресвитерлерге жүктеуші, пасторларға кеңес беруші және шіркеудің ілімдеріне қатысты белгілі бір оқытушылық қызметін атқарушы адамдар ретінде қарастырылды. Англикандық пікірлер епископтық үкіметтің құдайлық құқықпен (Патшалардың құдайлық құқығы) сәйкес келуі туралы әртүрлі болды. Бір жағынан, XVII ғасырдың дін танушысы Джон Козин епископтық биліктің құдайлық құқық екенін, бірақ ол «апостолдық тәжірибеден және шіркеудің дәстүрлерінен туындағанын, Мәсіхтің немесе Оның елшілерінің бұл туралы берген тікелей бұйрығынан емес» (Хукер де осы пікірді ұстанды) деп есептеді. Ал Ланселот Эндрюс және басқалар епископтық биліктің Мәсіхтен елшілер арқылы келгенін айтты. Қалай болғанда да, екі тарап та епископтықтың шіркеуді басқаруға қатысты, тағайындау билігімен байланысты және одан туындайтын бақылаудың апостолдық функциясын атқаратынын мойындады. Апостолдық мұрагерлік шіркеудің миссиясының заңдылығын қамтамасыз етеді және жергілікті шіркеутің жалпы шіркеумен бірлігін, ортақтығын және сабақтастығын орнатады. Бұл тұжырымдама, өз кезегінде, азаматтық қоғамнан ерекшеленетін «қасиетті қоғам» ретінде шіркеудің тәуелсіздігіне негіз салды, бұл Англиядан тыс жергілікті шіркеулердің құрылуына және Англиядағы католиктік қайта жандану мен мемлекеттік шіркеуді таратуға ықпал етті. Функционалдық тұрғыдан алғанда, англикандық епископтық билік синодтық түрде жүзеге асырылады, бірақ жекелеген провинциялар өздерінің билеушілеріне тәуелсіз әрекет етуге көбінесе шектеулі немесе кең өкілеттік бере алады. Олар «синодтар», «соборлар» немесе «конгрестер» деп аталады және епископтардың төрағалығымен өткізіледі. Көптеген юрисдикцияларда қабылданған соборлық қаулылар күшіне енуі үшін епископтардың келісімі қажет. Осы тұрғыдан алғанда, англикандықтар жиі «синодтағы епископты» епископтық басқарудың күші мен билігі ретінде сипаттайды. Мұндай соборлық билік ілім, тәртіп және құлшылық салаларын қамтиды, бірақ Англияның билік шектері туралы дәстүрмен шектеледі. Бұл шектеулер 1571 жылы ратификацияланған 39 баптың XXI бабында айтылған (Трент соборы аяқталып жатқан кезде), онда «Жалпы соборлар қателесуі мүмкін, және кейде қателескен, сондықтан олар құтқарылуға қажет деп тағайындаған нәрселер күшті де, билігі жоқ, егер олар Киелі кітаптан алынғанын жарияламаса» делінген. Сондықтан, англикандық юрисдикциялар дәстүрлі түрде жаңашыл ілімдерді дамытуға немесе шіркеудің іс-әрекеттерін ілім ретінде қарастыруға консервативті көзқарас танытады (lex orandi, lex credendi қараңыз). Англикандық синодикалық басқару, әртүрлі формада болса да, өкілдік принципіне негізделген. Англикандық қауымның провинциялары, олардың шіркеулік провинциялары мен епархиялары епископтардан ғана емес, сонымен қатар пресвитерлер мен мирян өкілдерінен тұратын кеңестермен басқарылады. Англикандықта халықаралық құқықтық билік жоқ, бірақ дәстүрдің жалпы епископтық тәжірибесі, Кентерберий архиепископымен тарихи байланысы және ортақ, күрделі литургиялық дәстүр бірлікке үлес қосады. Бұл 1867 жылы алғашқы рет өткен Англикандық қауым епископтарының Лэмбет конференцияларымен нығайтылды. Бұл конференциялар ұсыныстар жасап, қаулылар қабылдаса да, олар кеңес беру сипатында ғана болып табылады және қаулылардың мақсаты – Англикандық юрисдикцияларға бағыт беру, нұсқау емес. Конференциялар шіркеудің әмбебап және католиктік сипатын көрсететін епископтықтың функциясын да білдіреді. Шотландиялық епископтық шіркеудің тарихы Шотландиядағы христиандықтың пайда болуына дейін жетеді. 1560 жылғы Шотландия реформациясынан кейін Шотландия шіркеуі бастапқыда Басқарушылармен басқарылды, 1572 жылы епископтық басқару қайта орнатылды, бірақ епископализм Шотландия шіркеуінің пресвитериандық басқарумен алмасып тұрды, 1711 жылғы Акт Шотландиялық епископтық шіркеуінің тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Құдайсыздықтардың жарылуы британ үкіметін шіркеуге қарсы жаза шараларын қабылдауға мәжбүр етті. 1784 жылы Шотландия шіркеуі Сэмюэл Сибуриді американдық епископтық шіркеудің бірінші епископы етіп тағайындады, осылайша бүкіл әлемдік Англикандық қауым құрылды, ал 1792 жылы жаза шаралары жойылды. Шіркеу 1804 жылы Англия шіркеуінің баптарын қабылдады. Өкілдік басқарудың демократиялық формаларының таралуының бастауы 1780 жылдардағы американдық епископтық шіркеуінің алғашқы Бас жиналыстарын құру кезінде болды, ол «Епископтар үйін» және «Депутаттар үйін» құрды. Көптеген юрисдикцияларда үшінші, діни үй де бар. Қаулылар жеке-жеке немесе әр үйдің дауысымен бекітілуі мүмкін, соңғы жағдайда кеңеспен бекітілу үшін барлық үйлерде қабылдануы керек. Англикандық қауымға мүше шіркеулердің құрылымы епископтық болып табылады, ал кейбіреулері «Епископтық» деп аталады. Алайда, өздерін англикандық деп жариялаған кейбір шіркеулер Англикандық қауымға жатпайды, және барлық епископтық басқарылатын шіркеулер англикандық емес. Рим католик шіркеуі, Ескі католик шіркеулері (Англикандық қауыммен толық ортақтастықта, бірақ оның мүшесі емес) және Шығыс православиелік шіркеулері англикандықтар тарапынан мойындалады, сонымен қатар олардың епископтары да мойындалады.

Америка методистік шіркеулері

Англикандықтардың бір тармағы ретінде методистік шіркеулер тарихи және практикалық себептермен, бірақ шектеулі қолданыспен епископтық басқару жүйесін жиі қолданады. Методистер "эпископтық" терминімен қатар "байланыстық" немесе "байланыстық басқару жүйесі" терминін де жиі қолданады. Дегенмен, методист епископтарының билігі дәстүрлі епископтық басқару жүйесінің түсініктерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде күшті және кең ауқымды болуы мүмкін. Мысалы, Біріккен методистік шіркеуде епископтар өмір бойына сайланады, белгілі бір конференцияда екі мерзімге дейін (арнайы рұқсат болса – үш мерзімге) қызмет ете алады, пасторлық қызмет атқаратын дін қызметкерлерін тағайындауға және қызметке жіберуге жауапты, көптеген әкімшілік міндеттерді орындайды, аймақтық конференциялардың жылдық отырыстарын және дүниежүзілік Бас конференцияның төрт жылдық мәжілісін жүргізеді, әлеуметтік және діни маңызы бар мәселелер бойынша шіркеуді оқытуға және басқаруға құқылы, сондай-ақ экуменикалық жиналыстарда конфессияны ұсынуға қызмет етеді. Америка Құрама Штаттарындағы Біріккен методист епископтары тағайындалған конференцияларында қызмет етеді, 8 (немесе 12) жылдан кейін жаңа "Епископтық аймаққа" ауыстырылады және алпыс алты жасқа толғаннан кейінгі төрт жылдық мерзімнің соңында міндетті түрде зейнеткерлікке шығады. Британдық методизмінің пікірінше, барлық тағайындалған дін қызметкерлері рухани тұрғыдан тең. Алайда, практикалық басқару үшін Конференция төрағасы, Аудан төрағасы, Басқарушы пастор, Пастор лауазымдары белгіленеді. Бірақ олардың барлығы да дін қызметкерлері.

Басқа конфессиялардағы епископтық басқару

Венгрияның реформацияланған шіркеуі және континенттік Еуропадағы лютеран шіркеулері кейде «эпископтық» деп аталуы мүмкін. Бұл соңғы жағдайларда үкімет формасы пресвитериандық формадан түбегейлі өзгеше емес, тек олардың епископтар кеңесі жергілікті басқарушы органдарға көбірек деңгейде иерархиялық билік жүргізеді, көптеген пресвитериандық және басқа реформацияланған шіркеулердегіден гөрі. Жоғарыда айтылғандай, Швеция мен Финляндиядағы лютеран шіркеулері ерекшелік құрайды, өйткені олар Англикан шіркеулері сияқты үлгіде апостолдық ізбасарлыққа таластайды. Әйтпесе, лютеран шіркеулерінде басқару формалары міндетті емес, себебі олар доктриналық маңызы бар деп саналмайды. Тарихи себептерге байланысты, Ескі әлем лютерандығы епископтық биліктің Эрастиандық теорияларын қабылдауға бейім (сонда шіркеу билігі белгілі бір шекте зайырлы үкіметпен бекітіледі). АҚШ-та лютеран шіркеулері қауымдарға көбірек тәуелсіздік беретін, бірақ соңында епископтық құрылымды сақтайтын басқару формасын қабылдауға бейім. Епископальдық баптистердің шағын тобы бар. Қарапайым киім дәстүріндегі анабаптист шіркеулерінің көпшілігі, кемінде, атау бойынша епископтық жүйені ұстанады. Қауымдық басқаруға ерекше мән беріледі, әр қауым өз пасторын сайлайды. Епископтар қауымдар арасындағы бірлікті сақтайды және дәстүрлі нормалардан бұзған пасторларды тәртіпке келтіруі мүмкін. Бұл терминді ешқашан қолданбаса да, Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) пресвитериандық немесе қауымдық емес, епископтық болып табылады, себебі оларда жергілікті епископтан/ филиал президентінен бастап, жеке Иса Мәсіхтің өкілеттігімен және басшылығымен бекітілген деп саналатын жалғыз пайғамбар/президентке дейін басшылықтың қатаң иерархиясы бар. Жергілікті қауымдардың (филиалдар, бөлімдер және қасиетті орындар) мүшелері заң жүзінде бөлінген шекаралары бар, ал мүшелік тізімдері орталықтандырылған. Бұл жүйе, прагматикалық және доктриналық себептерге байланысты, көбірек пресвитериандық басқарудан (Жозеф Смиттің 1830 жылғы бастапқы лауазымы «Бірінші ақсақал» болған) біртіндеп дамыды және Наувоо кезеңінде (1839–1846) толыққанды епископтыққа жетті.