Кіріспе

Фирманың тауардың нарықтық бағасын шекті шығыннан жоғары көтеру қабілеті

Экономикада нарықтық күш – бұл фирманың экономикалық пайданы арттыру үшін өнімнің немесе қызметтің сұранысын немесе ұсынысын манипуляциялау арқылы өнімді немесе қызметті сататын бағаға әсер ету қабілеті. Басқаша айтқанда, нарықтық күш, егер фирма сұраныс қисығы толық эластикалық емес болса және кірісін жоғалтпай, бағасын (P) шекті шығыннан (MC) жоғары қоя алса, пайда болады. Бұл нарықтық күшінің шамасы фирманың табысты барынша көбейту деңгейіндегі өнімнің P мен MC арасындағы айырмашылығымен байланысты екенін көрсетеді. Фирманың нарықтағы үстемдік деңгейін көрсететін алшақтық мөлшері қалдық сұраныс қисығының пішінімен анықталады. Кері сұраныстың тік болуы табыстың жоғарылауын және нарықтағы үстемдіктің артуын білдіреді. Сондықтан нарықтағы қатысушылар "бағаны қабылдаушылар" деп аталады, ал нарықтық күшті қатысушылар "баға белгілеушілер" немесе "баға жасаушылар" деп аталады. Кез келген жеке фирманың нарықтық күші олардың көлемі, олар қатысатын нарықтың құрылымы және белгілі бір нарыққа кіруге кедергілер сияқты көптеген факторлармен бақыланады. Нарықтық күші бар фирма нарықтағы жалпы көлемге немесе бағаға жеке әсер ете алады. Бұл ретте, нарықтық күш Нэш тепе-теңдіктері мен бағаны көтеру арқылы пайдаға болатын ауытқулардың әсерінен бағаларға жоғары қысым түсіретіні байқалады. Баға белгілеушілер төменгі қалыптағы сұраныс қисығымен кездеседі, нәтижесінде бағаның өсуі сұраныстың төмендеуіне әкеледі. Жеткізудің төмендеуі экономикалық зиянға (DWL) және тұтынушылардың әл-ауқатының төмендеуіне алып келеді. Бұл әлеуметтік тұрғыдан қолайсыз болып саналады және әл-ауқат пен ресурстарды бөлуге әсер етеді, өйткені жоғары маржалы ірі фирмалар төмен жалақыны қамтамасыз ету арқылы еңбек нарығына теріс әсер етеді. Нәтижесінде заңнама нарықтағы күшті фирмалар кейбір жағдайларда бәсекелестік процеске зиян келтіре алатынын мойындайды. Нарықтағы күшті фирмалар шекті баға белгілеу, бағаны жоғарылату, артық қуатты пайдалану және стратегиялық жинақтамада сатумен айыпталады. Фирманың нарықтағы күші, әдетте, оның нарықтағы үлесі жоғары болғанымен, бұл ғана нарықтағы күштің бар екенін дәлелдеуге жеткіліксіз. Себебі, нарыққа кіру немесе одан шығу үшін кедергілер болмаса, жоғары концентрацияланған нарықтарда бәсекелестік болуы мүмкін. Бұл жағдай тұрақты фирманың бағасын бәсекелестік деңгейден жоғары көтеру мүмкіндігін шектейді. Егер нарықтағы бірде-бір қатысушының нарықтағы күші болмаса, бәсекеге қарсы іс-әрекет тек келісім арқылы немесе қатысушылардың тобының нарықтағы күшін пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Реттеуші органдар фирманың нарықтық күшінің деңгейін және үстемдігін бағалай алады және бірнеше құралдар мен көрсеткіштерді қолдану арқылы бәсекелестікті өлшей алады. Нарықтық күшті өлшеу өте қиын болса да, кеңінен қолданылатын талдау әдістерін, мысалы, шоғырлану коэффициенттерін, Герфиндаль-Хиршман индексін және Лернер индексін пайдалану арқылы реттеушілер нарықтық бәсекеге қабілеттілікті қадағалауға және қалпына келтіруге тырысады.

Олигополиялық билік

Нарықтық күштің тағы бір түрі – олигополия немесе олигопсония. Бұл нарық құрылымында нарық жоғары деңгейде шоғырланған және бірнеше фирма нарық сатылымының маңызды үлесін бақылайды. Олигополиялық нарық түрлерінің пайда болуы негізінен нарықтық бәсекелестіктің монополиясына, яғни фирмалардың бәсекелестік артықшылықтары арқылы қол жеткізген нарықтық монополиясына және үкіметтік реттеулерге байланысты әкімшілік монополияға байланысты. Мысалы, үкімет заңдар мен ережелер арқылы саланың фирмасына монополиялық билік бергенде және тиімділікті арттыру үшін оған белгілі бір бақылаулар қояды. Олигополияның негізгі сипаттамалары:

* Сатушылардың саны аз, ал сатып алушылардың саны көп.
* Біртекті немесе ерекшеленген өнімдер.
* Нарыққа кіруге жоғары тосқауылдар. Бұл «технологиялық қиындықтар, мемлекеттік реттеулер, патенттер, бастапқы шығындар, білім беру және лицензиялау талаптары» сияқты факторларды қамтиды.
* Өзара әрекеттесу/стратегиялық мінез-құлық. Нарықта небәрі бірнеше фирма жұмыс істейтінін атап өту маңызды. Сондықтан олардың нарықтық күші зор, ал әр фирманың нарықтық күші шағын немесе мүлдем жоқ. Бұл салаға кіруге тырысатын фирмалар үшін, егер олар ірі өндіріс көлемімен бастап, нарықтың маңызды үлесін ала алмаса, жоғары орташа шығындар олардың қолданыстағы фирмалармен бәсекелесуін мүмкін емес етеді. Жалпы алғанда, олигополиялық нарықта жұмыс істейтін фирма бағаны өзгертетін болса, саладағы басқа фирмаларға тікелей әсер етеді. Төмендегі график американдық экономист Пол Суизи ұсынған икемді сұраныс қисығы гипотезасын көрсетеді. Бұл графиктің икемді сұраныс қисығының қарапайым мысалы екенін ескеру қажет. Олигополиялық фирмалар икемді сұраныс функциясының шеңберінде жұмыс істейді деп саналады. Бұл фирмалар бағаны үстем баға деңгейінен жоғары (P*) белгілесе, бағалар салыстырмалы түрде икемді болады, себебі тұтынушылар бәсекелес өнімге ауысуы мүмкін. P* төмен бағалар салыстырмалы түрде икемсіз деп есептеледі, өйткені бәсекелес фирмалар баға өзгерісін қайталай алады, яғни фирма аз пайда көреді. Олигополия нарықтық билікті жүзеге асыру және фирмалар тобының сұранысын және кірісін бақылау үшін ашық немесе жасырын келісімге келуі мүмкін. Нарықтық бағаға немесе өндіріске әсер ету үшін келісетін фирмалар тобы картель деп аталады, ал мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (ОПЕК) – халықаралық картельдің ең танымал мысалының бірі.

Нарықтық күшінің көздері

Нарықтық күштің қатаң анықтамасына сәйкес, оң Лернер индексі бар кез келген фирма ретінде, нарықтық күштің көздері тауардың және/немесе сатушының ерекшелігінен туындайды. Монополист үшін ерекшелік – қанағаттандырылуы қажетті шарт, бірақ бұл тек бастапқы нүкте. Егер кіруге кедергілер болмаса, монополистердің қалыпты пайдадан жоғары пайдасы ұзаққа соқпайды, себебі біртекті немесе ұқсас тауарлардың басқа сатушылары салаға кіріп, қалыпты пайдадан жоғары пайда азайғанша, толық бәсекелестік орнағанша, бәсекелестік күшейе түседі. ОПЕК – шектеулі ресурстарды, яғни мұнайды бақылау арқасында нарықтық күшке ие ұйымның мысалы. Өсу қарқынының артуы. Өсу қарқыны артатын фирмалар орташа жалпы шығындарының төмендеуін байқайды және осылайша көлемі мен сұранысының өсуімен бірге табысты бола береді. Мұның жарқын мысалы – фармацевтикалық компанияларға берілген патенттер, олар бәсекелестерге олардың нақты тауарларын жасау мен сатуға кедергі келтіреді. Бұл патенттер дәрі-дәрмек компанияларына патент мерзімі ішінде қорғалған өнімге дербес монополия береді. Өндіріс факторларының кедергілері. Нарықтық күшке әсер ететін маңызды фактор – тауарды өндіру үшін қажетті өндіріс факторларын ұсынуды бақылау. Өндіріс факторларын материалдық – жер, капитал және материалдық емес – адам ресурстары, интеллект сияқты түрлерге бөлуге болады. Өнеркәсіптік экономика білімге негізделген экономикаға өзгерер кезде, талант, интеллект, ақпарат сияқты материалдық емес өндіріс факторларын ұсынуды бақылау, нарықта шексіз күшке ие компаниялар үшін кіруге үлкен кедергіл болуы мүмкін.

Нарықтық күштерді өлшеу

Нарықтық күшті өлшеу өзіндік күрделілікке ие, себебі ең көп қолданылатын өлшемдер нарықтың анықтамасына және талдау шегіне сезімтал. Фирманың нарықтық күшінің шамасы, фирманың серпімді сұраныс қисығынан ауытқу және өзінің шекті құнынан (С) жоғары баға (П) белгілеу қабілетімен анықталады, бұл фирманың үстеме бағасы немесе маржасы деп белгілі. Фирманың үстеме бағасы жоғары болған сайын, күшінің шамасы да артады. Алайда, үстеме бағаны өлшеу қиын, себебі ол фирманың шекті шығындарына байланысты, сондықтан шоғырлану коэффициенттері көбінесе қолданылады, өйткені олар үшін тек жалпыға қолжетімді кіріс деректері ғана қажет.

Концентрация қатынастары

Нарықтық шоғырлану, сондай-ақ салалық шоғырлану деп те аталады, нарықтағы ірі фирмалардың нарықтық үлесінің сату көлемі, жұмыспен қамту, белсенді пайдаланушылар сияқты түрлі көрсеткіштермен өлшенетін экономикалық белсенділіктің маңызды бөлігін құрайтынын көрсетеді. Соңғы макроэкономикалық зерттеулерде нарықтық күшті өлшеу үшін шоғырлану коэффициенттері ең көп қолданылатын көрсеткіш болып табылады. Зерттеулерге сәйкес, 40-70 пайыздық шоғырлану деңгейі фирманың олигополия ретінде жұмыс істейтінін көрсетеді. Бұл көрсеткіштер пайдалы, бірақ шоғырлану коэффициенттерін талдағанда басқа нарықтық факторларды ескеру қажет болғандықтан, оларды "шамамен ереже" ретінде қолдану керек. Нарықтық күшті зерттеу үшін эмпирикалық құрал ретінде шоғырлану коэффициенттерінің артықшылығы – олар тек кіріс туралы деректерді қажет етеді, демек есептеуі оңай. Алайда, бұл көрсеткіш салыстырмалы кіріске негізделген және шығындар мен пайда туралы ақпаратты қамтымайды.

Herfindahl-Hirschman индексі

Герфиндал-Хиршман индексі (HHI) – концентрацияны өлшеудің тағы бір көрсеткіші және ол нарықтағы барлық фирмалардың нарықтық үлестерінің квадратының қосындысы болып табылады. HHI экономика және мемлекеттік реттеуде кеңінен қолданылатын индикатор. Бұл индекс нарықтағы ірі фирмалардың үлесін ғана емес, сонымен қатар ірі фирмалардың сыртындағы нарық құрылымын да көрсетеді, сондықтан ірі фирмалардың нарыққа тигізетін ықпалын дәл көрсетеді. Мысалы, екі фирмадан тұратын нарықта, егер әр фирманың үлесі 50% болса, HHI = 0,50² + 0,50² = 0,50 болады. Монополия үшін HHI 1-ге тең, ал толық бәсекелестік үшін HHI 0-ге тең. N фирмалық концентрация коэффициентінен өзгеше, HHI-да ірі фирмаларға көбірек салмақ беріледі, нәтижесінде HHI көбірек ақпарат береді. Дегенмен, HHI-ның өзіндік шектеулері бар, себебі ол нарықтың анықталуына өте сезімтал, сондықтан оны әртүрлі салаларды салыстыру үшін немесе саланың өзгеруімен бірге уақыт өте келе талдау жасау үшін қолдануға болмайды. Лернер (1934) нарықтық күштің – монополиялық өндірушілердің бағаны шекті шығыннан жоғары көтеру қабілеті деп санайды. Бұл тұжырымды мына формула арқылы көрсетуге болады:

Мұнда P – фирма белгілеген тауардың бағасын, ал MC – фирманың шекті шығындарын білдіреді. Бұл формула монополияның мәніне назар аударады және Парето оптималдық принципінің әл-ауқат экономикасына қатысты салдарларын көрсетеді. Лернерге әдетте баға/шығын маржасы индексі үшін авторлық құқық берілсе де, оның жалпыланған түрін ІІ дүниежүзілік соғыстан бұрын итальяндық неоклассикалық экономист Луиджи Амарозо толыққанды дамытқан.

Сұранымның икемділігі

Фирманың бағасын шекті шығыннан жоғары көтеру дәрежесі фирманың пайданы барынша арттыру деңгейіндегі сұраныс қисығының түріне байланысты. Осыған сәйкес, нарықтық күш пен сұраныстың бағаға қатысты серпінділігі (PED) арасындағы қатынасты мына теңдеумен сипаттауға болады:

Қатынас әрқашан 1-ден жоғары болады және қатынас неғұрлым жоғары болса, фирманың нарықтық күші де соғұрлым артық болады. PED-тің абсолюттік шамасы артқан сайын, қатынас 1-ге, ал нарықтық күш нөлге жақындайды. Бұл теңдеу монополист баға белгілеу қағидасынан туындайды:

Нобель сыйлығының естелік сыйлығы

Жан Тироль нарық күші және экономикалық реттеуді талдағаны үшін 2014 жылғы Экономика ғылымдары саласындағы Нобель естелік сыйлығымен марапатталды.