Кіріспе

1810 жылғы Буэнос-Айрестегі төңкеріс. Мамыр төңкерісі (lang es) – 18-25 мамыр аралығында Буэнос-Айресте, Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің астанасында болған оқиғалар тізбегі. Бұл испан колониясы қазіргі Аргентина, Боливия, Парагвай, Уругвай және Бразилияның бір бөлігін қамтыды. Нәтижесінде вице-король Бальтасар Идальго де Циснерос қызметтен алынып, 25 мамырда жергілікті үкімет – Примера Хунта (Бірінші Хунта) құрылды. Мамыр төңкерісі Наполеонның Испанияға басып кіруіне тікелей жауап болды. 1808 жылы Испания королі Фердинанд VII Наполеонның пайдасына тақтан бас тарды, ал Наполеон таққа өзінің інісі Жозеф Бонапартты отырғызды. Жоғарғы Орталық Хунта Жозефтің үкіметіне және Испанияның француз оккупациясына қарсы тұрды, бірақ Испанияның солтүстік жартысын жоғалтуға әкелген бірнеше жеңілістерге ұшырады. 1810 жылдың 1 ақпанында француз әскері Севильяны басып алып, Андалусияның көп бөлігін бақылауына алды. Жоғарғы Хунта Кадиске шегініп, Испания және Индияның регенттік кеңесін құрды және өзін таратып жіберді. Бұл оқиғалар туралы хабар 18 мамырда Буэнос-Айреске британдық кемелер арқылы жетті. Вице-король Циснерос саяси жағдайды сақтауға тырысты, бірақ криол адвокаттары мен әскери шенеуніктер тобы 22 мамырда вице-корольдіктің болашағын шешу үшін ашық кабельдо (қаланың көрнекті тұлғаларының арнайы жиналысы) ұйымдастырды. Испанияның регенттігі 1810 жылғы Кадис кортесіне және 1812 жылғы испан конституциясына қадам болды. Испанияның барлық үкіметтері Аргентиналық Хунтаны бүлікші деп санап, вице-корольдіктің аумақтарын басқаруға ешқандай құқығы жоқ деп мәлімдеді. Хунтаның өкілдері Испаниядағы Регенттік Кеңесті мойындаудан бас тартып, Циснерос тағайындалған үкімет енді жоқ болғандықтан, оның орнына Хунта құрды. Үзділіссіздікті сақтау үшін Циснерос бастапқыда Хунтаның президенті болып тағайындалды. Алайда, бұл халық арасында наразылық тудырды, сондықтан Циснерос 25 мамырда қысыммен отставкаға кетті. Жаңа құрылған үкімет, Примера Хунта, Буэнос-Айрес өкілдерін ғана қамтыды және вице-корольдіктің басқа қалаларынан делегаттарды шақырып, оларға қосылуға ұсынды. Революциялық армия соғысты бастады, бұл Буэнос-Айрестегі оқиғалардың нәтижесін қабылдаған және Испанияға адал қалған аймақтар арасында азамат соғысының басталуына әкелді. Мамыр төңкерісі Аргентинаның тәуелсіздік соғысын бастады, бірақ сол кезде Испаниядан тәуелсіздік жарияланбады және Примера Хунта король Фердинанд VII атынан, халық егемендігіне бағынышты патша ретінде басқаруын жалғастырды. Осыған ұқсас оқиғалар континенттің көптеген басқа қалаларында болғандықтан, Мамыр төңкерісі испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарының алғашқы оқиғаларының бірі болып есептеледі. Фердинандтың бейнесі туралы мәселе Аргентина тарихында әлі де даулы. Қазіргі тарихшылар революционерлердің испан тәжіне шын ниетпен адал болған-жоқпын, әлде корольге адалдық жариялау – халықтың бұл радикалды өзгеріске әлі дайын болмаған кезінде тәуелсіздікке жетудің құпия жолы болған-жоқпын талқылайды. Алайда, испан тәжіне шын ниетпен адал болғандығының нақты дәлелдері бар. Аргентинаның тәуелсіздік декларациясы 1816 жылдың 9 шілдесінде Тукуман конгресінде жарияланды.

Халықаралық себептер

1776 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған АҚШ-тың жариялануы креолдарды (Америкада туған испандықтарды) Испаниядан тәуелсіздік алудың мүмкін екендігіне сендірді. 1775 және 1783 жылдар аралығында Он үш колонияның американдық патриоттары жергілікті лоялистерге де, Ұлыбритания Корольдігіне де қарсы соғыс жүргізіп, конституциялық монархия орнына республикалық үкімет құрды. Испанияның Англиямен соғыста колонияларға көмектесуі, мемлекетке адалдықтың бұзылуы қылмыс болып саналатын идеяны әлсіретті. 1789 жылғы Француз революциясының идеялары Еуропа мен Америкаға да тарады. Людовик XVI және Мария Антуанеттаның құлатылуы мен өлім жазасы ғасырлар бойғы монархияны жойып, дворянствоның жеңілдіктерін жойды. Саяси және экономикалық салалардағы либералдық идеялар Атлантикалық революция арқылы Батыс әлемінің көп бөлігінде дамыды және тарады. Француздың Адам және азамат құқықтары туралы жарияланымы, АҚШ-тың Тәуелсіздік жарияланымындағы «барлық адамдар тең жаратылған» деген жиі айтылатын мәлімдемесі және тіпті испан шіркеуі патшалардың құдайдан берілген құқығын күмәндандырды. Дегенмен, Испанияда мұндай идеяларды таратуға, сондай-ақ осыған қатысты кітаптарды сатуға немесе рұқсатсыз иеленуге тыйым салынды. Испания Людовик XVI-ны өлімге кесіп тастағаннан кейін Францияға қарсы соғыс жариялағанда осы тыйымдарды енгізді және 1796 жылғы бейбіт келісімнен кейін де сақтап қалды. Көптеген ағартушы креолдар Еуропада немесе Чукисака университетінде (қазіргі Сукре) оқыған кезде либералдық авторлармен және олардың еңбектерімен танысты. Венесуэланың АҚШ-қа және Вест-Индияға жақын орналасуына байланысты АҚШ-тан келген кітаптар Испанияның колонияларына Каракас арқылы жетті. Өнеркәсіптік революция Ұлыбританияда басталды, онда рельстік жолдар, каналдар және бу күші пайдаланылды. Бұл Ұлыбританияның өндірістік мүмкіндіктерін күрт арттырып, өнімдерін сату үшін жаңа нарықтарға қажеттілік тудырды. Осы экономикалық мақсатқа жету үшін Ұлыбритания бастапқыда Рио-де-ла-Платаға шабуыл жасап, Испан Америкасындағы маңызды қалаларды басып алуға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін, олар Испан Америкасының Испаниядан азаттық алу ниеттерін қолдауды жөн көрді. 1808 жылғы Аранхуэз көтерілісі Испания королі Карл IV-ті ұлы Фердинанд VII пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Карл IV Наполеоннан оны таққа қайтаруын сұрады; оның орнына Наполеон өзінің інісі Жозеф Бонапартты Испанияның жаңа королі етіп тағайындады. Бұл оқиғалар Байонның бас тартуы ретінде белгілі. Жозефтің таққа отыруы Испанияда қатты қарсылық тудырып, Пиреней соғысын бастады, ал Жоғарғы Орталық Хунта жоқ болған корольдің атынан билікті қолға алды. Бұл Испанияның Франциядан Ұлыбританияға одақтастығын ауыстыруына әкелді. Франция ақырында Севильяға басып кірді, ал Кадисте орналасқан Регенттік кеңесі таратылған Жоғарғы Орталық Хунтаның орнын басты.

Ұлттық себептер

Испания өз Америка отарларына басқа елдермен немесе шетелдік отарлармен сауда жасауға тыйым салды және халықаралық сауданың жалғыз сатып алушысы және сатушысы ретінде өзін орнатып алды. Бұл жағдай вице-корольдікке зиян келтірді, себебі Испания экономикасы көптеген отарларға қажетті тауарлардың үлкен көлемін өндіруге жеткіліксіз болды. Бұл экономикалық тапшылықтар мен төмендеуге алып келді. Испанияның сауда жолдары Буэнос-Айрес емес, Мексика мен Лима порттарына басымдық берді. Нәтижесінде, Буэнос-Айрес заңды түрде алуға болмайтын тауарларды контрабанда арқылы әкелді. Жергілікті билік органдарының көпшілігі бұл контрабанданы, ол заңсыз болғанымен, аз ғана жамандық деп қарастырды және кейде оның көлемі Испаниямен заңды саудамен теңесті. Екі қарсыласатын топ пайда болды: жер иелері өз өнімдерін шетелге сату үшін еркін сауданы қаласа, ал контрабандалық импорттың жоғары бағасынан пайда көретін саудагерлер бағалар төмендегендіктен еркін саудаға қарсы болды. Испания монархиясы вице-корольдіктегі көптеген саяси лауазымдарға өз кандидаттарын тағайындады, көбінесе Еуропадан келген испандықтарды жақтады. Көп жағдайда тағайындалғандардың жергілікті мәселелер туралы білімі немесе қызығушылығы болмады. Осының салдарынан креолдар мен түбектегілер (Испанияда туғандар) арасында бәсекелестік күшейді. Көптеген креолдар түбектегілердің негізсіз артықшылықтары бар және олар саясат пен қоғамда артықшылықтарға ие деп ойлады. Буэнос-Айрес пен Монтевидео британдық шабуылдар кезінде басылып алынып, қайта басылып алынды. Келесі жылы үлкен әскер Монтевидеоны басып алды, бірақ Буэнос-Айрес күштері тарапынан жеңіліске ұшырады; британдықтар капитуляциялады. Линьер екінші шабуылға дайындық кезінде, тыйым салуға қарамастан, креолдық милицияны ұйымдастырды. Корнелио Сааведра басқарған Патрисиос полкі ең ірі креолдық әскер болды. Бұл оқиғалар креолдарға бұрын болмаған әскери күш пен саяси ықпал берді және жеңіс Испанияның көмегісіз қол жеткізілгендіктен, креолдардың өздерінің тәуелсіз қабілеттеріне сенімін арттырды. Португалия корольдік отбасы 1808 жылы Наполеонның Португалияға басып кіруінен қашып, Еуропадан кетіп, Бразилиядағы өз отарына қоныстанды. Фердинанд VII-нің қарындасы Карлота Жоакина Португалияның регент-принцінің әйелі болды, бірақ оның өз саяси жобалары болды. Испания корольдік отбасының тұтқындалуынан сақтану үшін, ол вице-корольдікті регент ретінде басқаруға тырысты. Карлотизм деп белгіленген бұл саяси жоба француздардың Американы басып алуына жол бермеуді мақсат етті. Бұл жобаны Мануэль Бельграно және Хуан Хосе Кастелли сияқты саясаткерлер мен Антонио Берути және Иполито Виейтес сияқты әскери жетекшілерден құралған креолдардың кішкентай құпия қоғамы қолдады. Олар бұл мүмкіндікті еуропалық үкіметтің орнына жергілікті үкімет құруға немесе тәуелсіздік жариялауға қадам жасау мүмкіндігі деп қарастырды. Жобаға вице-король Линьер, көптеген түбектегілер және Корнелио Сааведра мен адвокаттар Мариано Морено мен Хуан Хосе Пасо сияқты кейбір креолдар қарсы болды.

Линьерс үкіметі

1806 жылғы британдық шабуылдан кейін Сантьяго де Линьерс Буэнос-Айресті сәтті қайта басып алды. Халық Рафаэль де Собремонтенің вице-король қызметін жалғастыруына жол бермеді. 1778 жылы қабылданған заң шетелдік шабуыл болған жағдайда қазынаны қауіпсіз жерге көшіруді талап еткен, бірақ Собремонте халық тарапынан әлі де қорқақ деп есептелді. Буэнос-Айрес корольдік аудиенциясы оның Буэнос-Айреске оралуына рұқсат бермеді және халық батыры ретінде даңқ алған Линьерсті уақытша вице-король етіп сайлады. Линьерс Буэнос-Айрес халқының барлығын, криоллолар мен құлдарды қоса алғанда, қаруландырып, 1807 жылы британдық екінші шабуылға тойтарыс берді. Олар испан билігінен жаңа вице-король тағайындауды сұрады. Пиреней соғысының басталуымен де Элио Монтевидео хунтасын құрды, ол Буэнос-Айрестен келген барлық бұйрықтарды тексеріп, оларды орындамау құқығын өзінде сақтап қалды, бірақ вице-корольдің билігін ашық жоққа шығармады және Монтевидеоның тәуелсіздігін жарияламады. 1809 жылдың 1 қаңтарында Альзага төрағалық еткен ашық кабельдо (қаланың көрнекті тұлғаларының кезектен тыс отырысы) Линьерстің отставкаға кетуін және жергілікті хунтаны тағайындауды талап етті. Испан милициясы және отырысқа шақырылған адамдар көтерілісті қолдау үшін жиналды. Аз ғана криоллолар, әсіресе Мариано Морено, бүлікке қолдау көрсетті. Олар Альзага криоллолар мен пенинсулярлар арасындағы әлеуметтік теңсіздікті өзгертусіз, вице-корольдің саяси билеуін болдырмау үшін оны қызметтен шеттетуді көздеді деп ойлады. Сәтсіз бүлік салдарынан бүлікшілердің милициясы қарусыздандырылды және Кармен-де-Патагонеске жер аударылды.

Циснерос үкіметі

Жоғарғы Орталық Хунта Рио-де-ла-Платадағы саяси дағдарысты аяқтау үшін Линерді Трафальгар шайқасының қатысушысы, теңіз офицері Балтасар Идальго де Циснероспен алмастырды. Ол 1809 жылғы маусымда Монтевидеоға келіп, қызметін тапсырды. Мануэль Белграно Линиерстің Испания королімен вице-король ретінде бекітілгенін, ал Циснеростың мұндай заңдылығы болмағанын айтып, қарсылық көрсетуді ұсынды. Криолл жасақтары Белграноның ұсынысын қолдады, Хавьер де Элио жаңа вице-корольдің билігін мойындап, Монтевидео хунтасын таратып жіберді. Циснерос таратылған жарым аралдық жасақтарды қайта қаруландырып, бүлік шығарғандарды кешірді. Альзага босатылмады, бірақ оның жазасы үй қамауына ауыстырылды. Испаниядағы оқиғалар және Жоғарғы Перудегі жергілікті билеушілердің заңдылығы да алаңдатушылық тудырды. 16 шілдеде полковник Педро Доминго Мурильо басқарған Ла-Пас революциясы Ла-Пас губернаторын қызметтен шеттетуге және жаңа хунта сайлауға себеп болды. Бұл шаралар Мартин де Альзага және басқалардың түрмеде қысқа уақыт отырғаннан кейін кешірілуімен қарама-қайшы болды, криолдардың жарым аралдықтарға деген наразылығы күшейді. Хуан Хосе Кастелли Чукисака университетінде өткен мәжілістерде болды, онда Бернардо Монтеагудо өзін-өзі басқару құқығын негіздеу үшін Чукисаканың силлогизмін жасады. Бұл идеялары "Мамыр аптасы" кезінде оның ойларына әсер етті. 1809 жылғы 25 қарашада Циснерос Жозеф Бонапарттың жақтастарын (француздарды) және тәуелсіздік жақтастарын қуғындау үшін Саяси бақылау сотын құрды. Алайда ол экономист Хосе Мария Ромероның Сааведра, Пасо, Виейтес, Кастелли және Морено сияқты испан режиміне қауіпті деп саналған бірнеше адамды елден қуу туралы ұсынысын қабылдамады. Ромеро Циснеросты бүлік тудыруы мүмкін жаңалықтарды таратудан сақтандырды. Криоллдар революцияның басталуы үшін кез келген сылтау жеткілікті деп ойлады. 1810 жылғы сәуірде Корнелио Сааведра достарына: "Әлі уақыт ерте, өрік пісіп жетілсін, сосын жейміз", - деп кеңес берді. Ол вице-корольге қарсы асығыс әрекеттерді қолдамайтынын, бірақ Наполеон әскерлері Испанияға қарсы соғыста шешуші үстемдікке ие болған кезде стратегиялық тұрғыдан қолайлы сәтте қолдайтынын білдірді.

Мамыр аптасы

Май аптасы – Буэнос-Айресте Жоғарғы Орталық Хунтаның құлдырауының расталуымен басталып, Циснерос қызметтен босатылып, Примера Хунта құрылған уақыт кезеңі болды. 1810 жылдың 14 мамырында шхуна Буэнос-Айреске Еуропа газеттерімен келді, онда өткен қаңтарда Жоғарғы Орталық Хунта таратылғаны туралы жазылған. Севилья қаласына француз әскерлері басып кірді, олар Иберия түбегінің көп бөлігін бақылауда ұстады. Бұл 17 мамырда Буэнос-Айреске британдық "Джон Пэриш" кемесі Монтевидеоға келген кезде расталды; соңғы газеттер Жоғарғы Орталық Хунта мүшелерінің қызметтен босатылғанын хабарлады. Жоғарғы Орталық Хунта жаңа идеяларға көңілділік танытқандықтан, Оңтүстік Америка патриоттары жарымкүнді француздардың толық жеңісінен және абсолютизмнің қайта орнауынан қорқып, осы жаңалықты басқа патриоттарға таратып, құлаған хунта тағайындаған вице-корольдің заңдылығына күдік тудырды. Мартин Родригес вице-корольді күшпен құлатуды ұсынды, бірақ Кастелли мен Сааведра бұл идеяны қабылдамай, ашық отырыс (кабильдо) шақыруды ұсынды.

18 мамыр, жұма және 19 мамыр, сенбі

Вице-король Циснерос испандықтардың жеңілісі туралы жаңалықты жасыруға тырысқанымен, ол Буэнос-Айреске бұрыннан тараған еді. Халықтың көп бөлігі алаңдады; казармаларда және Плазада қозғалыс күшті болды, көптеген дүкендер жабылды. "Кафе де Каталан" және "Фонда де лас Насьонес", криолдардың жиі бас қосатын орындары, саяси пікірталас пен радикалды жарияланымдарға айналды; Франсиско Хосе Планс Циснеросты Ла-Пас революциясының басшыларын өлімге кесудің құны ретінде Плазада аспау керектігін айқайлады. Вице-король криолдарды тыныштандыруға тырысып, оқиғаның өзіндік нұсқасын жариялады. Ол король Фердинанд VII-ге адал болуды сұрады, бірақ халықтың наразылығы одан әрі күшейді. Ол жаңалықты білгенімен, тек Иберия түбегіндегі жағдайдың қиын екенін айтты; хунтаның құлауын растамады. Осы құпия кеңестерде Хуан Хосе Кастелли мен Мартин Родригестен тұратын өкілдік комиссия тағайындалды, олар Циснеросты вице-корольдіктің болашағын шешу үшін ашық кабельдо шақыруға шақыру керек болды. 19 мамыр күні түнде Родригес Пеньяның үйінде одан әрі пікірталас болды. Олар Белграно мен Сааведраның аға алькальде (қалалық судья) Хуан Хосе де Лезикамен, ал Кастелли прокурор Джулиан де Лейвамен кездесіп, олардың қолдауын сұрауға келісті. Ол вице-король осылай құлатылса, бұл бүлік болып саналатынын, ал бүлікке қатысушылар заңнан тыс деп есептелетінін мәлімдеді. Кейін Лейва делдал ретінде әрекет етті, ол Циснеростың сенімді адамы және орташа революционерлердің сенімді келіссөзшісі болды.

20 мамыр, жексенбі

Лезика Цизнеросқа ашық кабильдо өткізу туралы өтінішті жеткізді, ал вице-король Лейвамен кеңесті, ол мұны қолдау керектігін айтты. Олар әскери қолдау талап етуді көздеді. Оларды тұтқындап, казармаға бақылау орнату үшін бұл тұзақ болуы мүмкін деген қауесет тарады. Ол ағымдағы халықаралық жағдайды бір жыл бұрынғы Альзага бүлігі кезіндегі жағдаймен салыстырып, Испанияның қазір толығымен Наполеонның бақылауында екенін, ал жеңіліссіз испан провинцияларының Америкамен салыстырғанда өте шағын екенін атап өтті. Қорғаушылар оларды еш хабарсыз кіргізіп жіберді, және олар Цизнеростың бригадир Кинтана, прокурор Каспе және көмекші Коколеамен карта ойнап отырғанын көрді. Сол түні революционерлердің көпшілігі "Рим құтқарылды" деген тақырыптағы, тирандыққа қарсы қойылған театрлық қойылымды тамашалады. Бұл көрініс революционерлердің рухын көтеріп, шулы қол соғуға әкелді. Олар Цизнероспен болған кездесудің нәтижесін білді, бірақ Цизнерос сөзін орындайтынына көз жеткізе алмады. Қала пошташысы Доминго Френч және қазынашылық қызметкері Антонио Берути бүлікшілерге жетекшілік етті. Сааведра сол сәтте казармада болды, демонстрация туралы алаңдап. Лейва Кабилдодан шығып кетті, ал көпшіліктің өкілі Белграно нақты уәде беруді талап етті. Кабилдо мүшелері оны қолдауға көндіруге тырысты, бірақ ол кетіп қалды. Белграноның кетуі көпшілікті ашуландырды, өйткені ол не болғанын түсіндірмеді, және адамдар сатқындықтан қорқып қалды. 450 жетекші азамат пен шенеунікке шақыру қағаздары таратылды. Революционерлер бұл әрекетке қарсы соққы беру үшін ұқсас әрекет жасады, соның нәтижесінде көпшілік Цизнеросқа қарсы болды. Революционерлерді қолдаған баспагер Агустин Донадо сұралған 450 шақыру қағазының орнына 600-ға жуық шақыру қағазын басып шығарды және артығын креолдарға таратты.

Сәрсенбі, 23 мамыр

Дебаттар күні бойы созылды, ал дауыстар сол түні өте кеш саналды. Баяндамалардан кейін адамдар вице-корольді жалғыз өзі немесе хунта төрағасы ретінде қызметін жалғастыруы, немесе оны қызметтен босату үшін дауыс берді. Талқыланған идеялар бірнеше ұсынысқа бөлінді, олар негізгі қолдаушыларының есімдерімен белгіленді, содан кейін адамдар осы ұсыныстардың біреуіне дауыс берді. Дауыс беру көп уақыт алды, нәтижесінде вице-король үлкен көпшілік дауысымен – 155 дауысқа 69 қарсы – қызметтен босатылды. Оның өзі ұсынған идеяға жуық 30 дауыс түсті. Цизнеросты қызметтен алуға қатысты да көптеген ұсыныстар болды. Хуан Непомусено Сола вице-корольдіктің барлық провинцияларынан делегаттар құрамына кіретін хунта құруды ұсынды, ал Кабилдо уақытша билік жүргізсін; бұл ұсынысқа шамамен 20 дауыс түсті. Корнелио Сааведра, оның бұрын айтылған ұсынысы бойынша Кабилдо хунтаны тағайындап, уақытша билік жүргізсін, ең көп дауысқа ие болды. Басқа да бірнеше ұсыныстар аз ғана дауыс алды. 23 мамыр күні таңда Кабилдо халыққа вице-король өкілеттігін аяқтайтынын мәлімдеді. Жоғарғы билік уақытша Кабилдоға берілді, билік жүргізетін хунта тағайындалғанша билік олардың қолында болады. Қаланың әр түрлі жерлерінде хунта құрылатыны және провинциялардан өкілдер шақырылатыны туралы хабарламалар ілінді.

Бейсенбі, 24 мамыр

Кабилдо ашық кабилдоның шешімін өзшелеп түсіндірді. Оның ашық кабилдоның шешімінен осылай алшақтауының себептерін түсіндіруге қатысты көптеген болжамдар бар. Осы оқиғалар революционерлерді қатты таң қалдырды. Морено басқалармен байланысын үзіп, үйіне жабылды. Родригес Пеньяның үйінде кеңес өткізілді. Ол "барлығы дерлік" Цизнеросты қызметтен алуды талап еткенін мәлімдеді. Халықтың зорлық төңкерісіне бара жатқанын және егер Цизнерос отставкаға кетпесе, оны күшпен қызметтен алатынын түсіндірді. Ол отставка туралы өтінішін келесі күні қарау үшін Кабилдоға жіберді.

25 мамыр, жұма

25 мамыр күні таңертең, нашар ауа райына қарамастан, олар өткен күні сайланған хунтаны қайтарып алуды, Циснеростың толық отставкасын және оны құрамына қоспаған жаңа хунта тағайындалуын талап етті. Кейінгі тарихшылар күмәнданса да, революционерлердің өзін тану үшін ерекше белгілер қолданған болуы мүмкін деп санайды. Кабильдо Циснеростың отставкасын қабылдамайды деген де қауесет тарады. Ресми шешім шығарылмағандықтан, халық ашуланып: «Халық не болып жатқанын білуге тиіс!» - деп шу көтерді. Кабильдо сағат 9-да жиналып, Циснеростың отставкасын қабылдамады. Олардың пікірінше, халықтың Кабильдоның қабылдаған және іске асырған шешіміне әсер етуге заңдық құқығы жоқ. Олардың көпшілігі, Сааведра да соның ішінде, келмеді. Лейва мен Лезика халықтың пікірін білдіретін адамды залға кіргізіп, халықтың тілектерін түсіндіруін сұрады. Берути, Чиклана, Френч және Грелаға ішке өтуге рұқсат берілді. Соңғы күндерде болғандай, Ромеро егер әскерлер Циснерос үшін көтерілісшілерге қарсы күреске мәжбүр болса, олардың көтеріліске шығуы мүмкін екенін түсіндірді. Кабильдо демонстрацияның шуы залдан естілгенше, мойын бұрмады. Олар демонстрациялаушылар ғимаратқа шабуылдап, оларға жетеді деп қорқып отырды. Берути халық атынан сөйлеп, жаңа хунтаны Кабильдо емес, халық сайлауы керек екенін айтты. Кабильдо олардың талаптарын жазбаша түрде беруді сұрады. Онда басқарушы хунтаның жаңа құрамы және провинцияларға көмек көрсету үшін 500 адамнан тұратын экспедиция ұсынылды. Құжатта әскердің көптеген командирлері мен белгілі тұрғындардың тізімі бар, сондай-ақ оқылмайтын көптеген қолтаңбалар да кездеседі. Френч пен Берути құжатқа «Мен үшін және тағы алты жүз адам үшін» деп қол қойды. Температура жақсарып, күн бұлттардың арасынан шықты. Бұл жаңбырда әлі де алаңда жүрген азаматтардың шыдамдылығын сынады. Сааведра халыққа сөйлеп, содан кейін артиллерия оқтары мен қоңыраулардың қосылуымен фортқа бет бұрды. Осы уақытта Циснерос Буэнос-Айресте болған оқиға туралы ескерту үшін және хунтаға қарсы әскери шаралар қабылдауды сұрап, Аргентинаның Кордова қаласына хабаршы жіберді.

Салдары

Буэнос-Айрес испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарының барлығына төтеп берді, бірақ оны монархшыл әскерлер немесе сәтті монархшыл қарсы төңкерістер басып алмады. Дегенмен, ол бірнеше ішкі қақтығыстарға тап болды. Регенттік кеңес, Буэнос-Айрес корольдік аудиенциясы және пенинсулярлар жаңа жағдайға қарсы болды. Бір айдан кейін Корольдік аудиенция Регенттік кеңеске адал болуға ант берді және Вице-корольдіктің басқа қалаларына жаңа үкіметті мойындамауды сұрап хабарламалар жіберді. Осы әрекеттерге тоқтам салу үшін Хунта Циснеросты және Корольдік аудиенцияның барлық мүшелерін өмірлеріне қауіп төнді деген сылтаумен жинады және оларды «Dart» сауда кемесімен жер аударып жіберді. Капитан Марк Бригутқа американдық порттардан аулақ болып, оларды тікелей Канар аралдарына жеткізу тапсырылды. Содан кейін Хунта революцияға адал криоллолардан тұратын жаңа аудиенцияны тағайындады. Қазіргі Аргентина аумағындағы Кордовадан басқа барлық қалалар Бірінші Хунтаны қолдады. Бұл дезертирлік пен саботаж арқылы қарсы төңкерілген армияның күшін әлсіретті. Линьерс әскерлері Франсиско Ортис де Окампо бастаған күштерге тез жеңілді. Окампо тұтқынға алынған Линьерсті атудан бас тартты, сондықтан Хунтаның бұйрығын орындау Хуан Хосе Кастеллиге жүктелді. Буэнос-Айреспен тарихи бәсекелестікке ұшыраған Монтевидео Бірінші Хунтаға қарсы шықты, ал Регенттік кеңес оны Франсиско Хавьер де Элиомен бірге Вице-корольдіктің жаңа астанасы деп жариялады. Қала жақсы қорғалған болғандықтан, жау басып келсе, қарсы тұру оңай болды. Банда Ориенталдың шеткі қалалары Монтевидеоның еркіне қарсы әрекет етіп, Буэнос-Айрес Хунтасын қолдады. Жозе Гервасио Артигас оларды басқарды және Монтевидеоға қамал салды. Монтевидеолық монархшылдар 1814 жылы Карлос Мария де Альвеар мен Уильям Браун тарапынан жеңілді. Чилидің генерал-капитандығы мамыр революциясына ұқсас процесті бастан кешірді және Патрия Вьеха деп белгіленген қысқа мерзімді бастаған Үкіметтік Хунтаны сайлады. 1814 жылы Ранкагуа шайқасында Хунта жеңілді, ал Чилидің кейінгі қайта жаралуы оны тағы да монархшыл бекінісіне айналдырды. Анд таулары Аргентина революционерлері мен Чили арасында тиімді табиғи кедергі болды, сондықтан 1817 жылы Хосе де Сан-Мартин бастаған Анд тауларын кесіп өтуге дейін олардың арасында әскери қақтығыс болған жоқ, бұл шабуыл Чилидің монархшылдарын жеңді. Бірінші Хунта провинциялардан келген өкілдерді қосып алғанда ұлғайды. Содан кейін Хунта «Гранде» деп аталды. Ол 1811 жылғы маусымда Хуаки шайқасында Аргентина әскерлерінің жеңілісінен кейін таратылды, ал екі тізбектей триумвират Рио-де-ла-Платаның Біріккен провинцияларының атқару билігін жүзеге асырды. 1814 жылы екінші триумвират Жоғарғы Директордың билігімен ауыстырылды. Бұл арада Мартин Мигель де Гумес Перудың Вице-корольдігінен Сальтаға жіберілген монархшыл әскерлерін ұстап тұрды, ал Сан-Мартин Чили-Аргентина науқанымен теңіз арқылы монархшыл бекінісі Лимаға қарай жылды. Тәуелсіздік үшін соғыс біртіндеп Оңтүстік Американың солтүстігіне қарай жылды. 1814 жылдан бастап Аргентина азаматтық соғысқа түсті.

Салдарлар

Тарихшы Феликс Лунаның "Аргентиналықтардың қысқаша тарихы" (lang es) кітабына сәйкес, мамыр революциясының ең маңызды әлеуметтік салдарының бірі – халық пен оның билеушілері арақатынасының өзгеруі болды. Осы уақытқа дейін жалпы игілік тұжырымы басым болды: корольдік билік толығымен құрметтелгенімен, егер Испания тәжінен келген нұсқау жергілікті халықтың жалпы игілігіне зиян келтірсе, ол жартылай орындалған немесе жай ғана елемелген. Бұл идея бойынша, заңды билік болмаған жағдайда, халық өз басшыларын тағайындауға құқылы. Уақыт өте келе, халық егемендігі көпшілік билігі идеясына жол ашты. Лунаның айтуынша, тағы бір салдар – Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің бірнеше бөлікке ыдырауы болды. Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің бар болғаны 38 жылға созылған қысқа ғасыры, патриоттық сезімнің қалыптасуына кедергі келтірді және халықтың барлығына бірлестік сезімін сыйламады. Хуан Баутиста Альберди мамыр революциясын Буэнос-Айрес қаласы мен провинциялар арасындағы билік күресінің алғашқы көрінісі ретінде қарастырады – Аргентина азамат соғыстарындағы басты қақтығыстардың бірі. Альберди өзінің "Escritos póstumos" кітабында былай деп жазды: 1810 жылғы мамырдағы Буэнос-Айрестегі революция Аргентинаны Испаниядан тәуелсіздікке қол жеткізуді мақсат еткенімен, сонымен қатар Буэнос-Айрес провинциясын Аргентинадан босату немесе, керісінше, Испаниядан босатылған бүкіл елге осы провинцияның билігін таңу салдары болды. Сол күні Аргентина провинцияларына Испания билігі тоқтатылды және Буэнос-Айрес билігі орнады. Мамыр революциясы туралы алғашқы естеліктерді, өмірбаянды және күнделіктерді оқиғаға қатысушылар жазды. Алайда, олардың еңбектері тарихнамалық мақсаттардан гөрі, өздерінің іс-әрекеттерінің себептерін түсіндіру, қоғамдық бейнелерін тазарту немесе сол кездегі қоғам қайраткерлері мен идеяларына қолдау білдіру немесе қарсылық таныту сияқты мақсаттармен жетектелді. Корнелио Сааведра өзінің өмірбаянды, оның беделі күмән тудырған кезде, ұлдарына өзін ақтау үшін жазды. Аргентина тарихын зерттеудің алғашқы көрнекті тарихнамалық мектебін Бартоломе Митрді қоса алғанда, 1837 жылғы ұрпақтың мүшелері құрды. Митр мамыр революциясын саяси теңдіктің жарқын көрінісі ретінде қарастырды: қазіргі бостандықтар мен испан монархиясының қанаушылығы арасындағы қақтығыс және каудильолардың харизматикалық билігіне қарсы конституциялық принциптерге негізделген ұлттық ұйым құруға жасалған тытысу. Бұл авторлардың көзқарастары 19 ғасырдың соңына дейін канондық саналды, онда ғасырлық мерейтойға жақындау авторларды жаңа перспективалар іздеуге итермеледі. Жаңа авторлар мамыр революциясының себептерінің салыстырмалы салмағы және оқиғаларға кімнің араласуы шешуші болды деген мәселеде әртүрлі пікір білдірді, бірақ Митрдің негізгі көзқарастары сақталды, мысалы, революцияны қазіргі Аргентинаның тууы және болмай қалмайтын оқиға деп санау. Бұл авторлар халықтың араласу идеясын тағы бір маңызды элемент ретінде енгізді. Солшыл авторлар ұлтшылдық пен антиимпериализмге негізделген ревизионистік көзқараспен қарады; олар криоллолар мен арал тұрғындары арасындағы дауды азайтып, оқиғаларды ағартушылық пен абсолютизм арасындағы дау ретінде бейнеледі. Алайда, олардың еңбектерінің көп бөлігі басқа тарихи кезеңдерге қатысты. Осылайша, осы оқиға туралы көптеген қарама-қайшы пікірлер бар, өйткені әртүрлі авторлар әртүрлі аспектілерді атап көрсетеді. Митр, мысалы, "Жер иелерінің өкілдігі" (Мариано Мореноның 1809 жылғы экономикалық есебі) және саудагерлердің рөлі туралы айта отырып, мамыр революциясы еркін сауда мен Еуропамен экономикалық интеграцияға қол жеткізуді көздеген деген пікірді қолдады; оңшыл ревизионистер Сааведра мен сол кездегі әлеуметтік әдет-ғұрыптарға назар аудара отырып, революцияны консервативті принциптер бойынша сипаттады; Митрден бастап көптеген тарихшылар бұл адалдықтың тек автономия алу үшін саяси алдау болды деп санайды. Primera Junta Регенттік кеңесіне адалдық серт бермеді, ол әлі де жұмыс істеп тұрды, ал 1810 жылы Наполеонның жеңіліп, Фердинандтың таққа оралуының ықтималдығы төмен сияқты көрінді (бұл, ақыры, 1813 жылғы 11 желтоқсанда Валенчай келісім-шартымен болды). Мұндай алдаудың мақсаты патриоттық істі нығайту және монархиялық билік әлі де құрметтеліп, революция болмағандай көріну арқылы қарсы революцияға әкелуі мүмкін реакциялардан аулақ болу болды. Бұл хитролық "Фердинанд VII маскасы" деп белгілі. Ол Primera Junta, Junta Grande және Бірінші Триумвират тарапынан қолдау тапты. XIII жылғы Ассамблея тәуелсіздік жариялауға ниеттенген, бірақ мүшелері арасындағы басқа да саяси қақтығыстарға байланысты мұны істей алмады. Алайда, ол ресми құжаттарда Фердинанд VII туралы айтуды тоқтатты. 1816 жылғы тәуелсіздік жариялануына дейін жоғарғы директорлар Испаниямен келісімге келу немесе британдық протекторат болу сияқты басқа нұсқаларды қарастырды. Бұл өзгеріс Ұлыбритания үшін де пайдалы болуы мүмкін, өйткені аймақтың қалаларымен сауда жеңілдеді, Испания ғасырлар бойы колонияларына жүргізіп келген монополия жойылды. Алайда, Ұлыбританияның басты міндеті Еуропада Францияға қарсы соғыс болды, сондықтан олар Латын Америкасының тәуелсіздік қозғалыстарын жария түрде қолдау көрсетуге немесе Испанияның әскери назарын екі фронтқа бөлуге мүмкіндік бере алмады. Осылайша, олар әртүрлі қозғалыстарға уақытша айқын демонстрациялардан аулақ болуды ұсынды. Бұл күш-жігердің көп бөлігін Рио-де-Жанейро сарайындағы британ елшісі лорд Стрэнгфорд басқарды; ол Хунтаны қолдады, бірақ «мінез-құлық тұрақты болса және аталған мырза Дн. Фердинанд VII және оның заңды мұрагерлері атынан астана сақталса» деген шартпен. Кейіннен Буэнос-Айрес, Монтевидео және Артигас арасындағы қақтығыстар Стрэнгфорд пен Португалия регенті Жоао VI арасында Еуропада саяси дауға әкелді. Хуан Баутиста Альберди және кейінірек Норберто Галассо сияқты тарихшылар Митрдің түсіндіруіне күмәндік келтіріп, басқаша пікір білдірді. Альберди «Аргентина революциясы – бұл Испано-Америка революциясының, сондай-ақ Испания және Франция және Еуропа революциясының бір бөлігі» деп ойлады. Олар оны тәуелсіздік пен колониализм арасындағы дау ретінде қарастырмады, бірақ жаңа бостандық идеялары мен абсолютизм арасындағы дау ретінде қарастырды. Мақсат Испаниямен байланысты үзу емес, қарым-қатынасты қайта құру болды; сонымен қатар, Америка революциясының бастапқы қадамдары да сепаратистік болған жоқ. Бұл идеяны растайтын кейбір мәселелер – Хунтаға Лареа, Матеу және Бельграноның кіруі және кейінірек Хосе де Сан Мартиннің пайда болуы. Лареа мен Матеу испандықтар болды, Бельграно көп жылдар бойы Испанияда оқыды, ал Сан Мартин өмірінің көп бөлігін Францияға қарсы Испанияда соғыс жүргізуге жұмсады. Сан Мартин жаулары туралы сөйлегенде, оларды «роялисттер» немесе «готтар» деп атады, бірақ ешқашан «испандықтар» демеді. Осы тарихшылардың пікірінше, абсолютизмге қарсы испан революциясы Пенинсула соғысымен араласып кетті. Фердинанд VII әкесі Карл IV-ке қарсы тұрғанда, оны абсолютист патша деп қарастырған көптеген испандықтар оның жаңа ағартушылық идеяларымен келісетініне қателігіп сенді. Осылайша, Америкада Фердинанд VII атынан жасалған революциялар (мысалы, мамыр революциясы, Чукисака революциясы немесе Чилидегі революция) абсолютист билікті жаңа идеяларға негізделген билікпен алмастыруға тырысқан болар. Испания Франциямен соғыста болғанына қарамастан, француз революциясының идеалдары (бостандық, теңдік және бауырластық) әлі де құрметтелді. Бұл революциялар Наполеонға қарсы жарияланды, бірақ француздің белсенді қарсылығына тап болмады...