Кіріспе

Моноглотизм (грекше μόνος monos, "жалғыз, жеке", + γλῶττα, "тіл") немесе, көбінесе, монолингвизм немесе біртілділік – көптілділікке қарама-қарсы, тек бір тілде сөйлей білу жағдайы. Басқа контексте "біртілділік" ресми немесе ұлттық тілді басқа тілдерден жоғары қою саясатын білдіруі мүмкін. Бір тілді немесе біртілді болу – тек бір тілде жазылған немесе жүргізілген мәтін, сөздік немесе әңгіме туралы айтылады, сондай-ақ бір тілді қолданылатын немесе ресми мойындалған (әсіресе екі немесе көп тілді тұлғалармен салыстырғанда немесе әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың қатысуымен) бір тілді тұлға туралы да айтылады. Моноглотизм – тек бірнеше тілде сөйлей алмаумен байланысты. Әлем халқының арасында көптілділердің саны біртілділерден көп. Сюзанн Ромен 1995 жылғы "Екітілділік" кітабында "Біртілділік" атты кітап табудың қызық болмағанын айтты. Бұл мәлімдеме лингвистикалық теориялардың көбінесе қабылдайтын дәстүрлі болжамды көрсетеді: монолингвизм – қалыпты жағдай. Монолингвизм сирек ғылыми жарияланымдардың тақырыбы болады, себебі ол қалыпты және көптілділік – ерекшелік ретінде қарастырылады. Нормативтік монолингвизмді қабылдау көбінесе ағылшын тілі сияқты жаһандық тілде сөйлейтін біртілділердің көзқарасы болып табылады. Кристалл (1987) бұл болжамды Батыс қоғамында көптеген адамдар қабылдайды деді. Эдвардс 2004 жылы "бір тілді ойлаудың" дәлелдерін 19 ғасырдың Еуропасына, ұлттың күшеюіне және үстем топтың билікке ие болуына, ал еуропалық тілдік көзқарастардың отарларға тарауына байланыстырады, бұл монолингвизмді күшейтуге әкелді. Тағы бір түсінік – ағылшын тілін меңгерген елдер "ағылшын тілінің жаһандық тіл ретінде өндірушілері де, пайда алушылары да" және осы елдердің халқы көбінесе біртілді болады. Біртілділер мақсатты тілде салыстырмалы екітілдіге қарағанда кеңірек сөздік қорын сақтайды, бұл сөздерді іздеу тиімділігін арттырады. Біртілділер мақсатты тілде екітілділерге қарағанда көбірек сөздерді қолданады. Әріптерді еркін жазу тапсырмаларында зерттеудегі біртілділер екітілділерге қарағанда әріптерге көбірек сөздермен жауап берді, бірақ жоғары сөздік қоры бар екітілділерде мұндай эффект байқалмады. Сонымен қатар, зерттеуде біртілділер ауызша сөйлеу қабілеті бойынша екітілділерден жақсы нәтиже көрсетті. Егер сөздік қабілеттері салыстырмалырақ болса, көптеген айырмашылықтар жоғалып кетер еді, бұл сөздік көлемі ауызша сөйлеу және атау тапсырмаларындағы нәтижелерге әсер ететін фактор болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, әріптерді еркін жазу тапсырмасының бір нұсқасында екітілділер орындауды бақылауға көбірек талап қойып, біртілділерге қарағанда жақсы нәтиже көрсетті. Сөздік қабілеттері бақыланғанда, екітілділер мидағы алдыңғы атқарушы процестердің жақсаруы арқасында әріптерді еркін жазу мүмкіндіктері бойынша жақсы нәтижелер көрсетті. Бұл жерде екітілділердің екі тілдегі жалпы сөздік қоры біртілділердің бір тілдегі сөздік қорына тең екенін атап өту маңызды. Біртілділер өздерінің бір тілінде сөздік қоры жағынан ерекшеленсе де, сөздік қоры жағынан олардан артық емес. Екітілділердің әр тілде сөздік қоры кішірек болуы мүмкін, бірақ олардың сөздік қоры біріктірілгенде мазмұн көлемі біртілділерге ұқсас. Біртілді балалар екітілді балаларға қарағанда сөздік қорын көбірек жинаған, бірақ екітілді балалардың сөздік қорының көрсеткіші бір тілді балалардың сөздік қорының көрсеткіші сияқты жасына қарай өсті (Core et al., 2011). Сөздік қоры бойынша айырмашылықтарға қарамастан, жалпы сөздік қоры көлемі мен жалпы сөздік қоры бойынша біртілді және екітілді балалар арасында ешқандай айырмашылық жоқ (Core et al., 2011). Екітілді балалар мен біртілді балалардың сөздік қоры шамамен бірдей және олар бірдей сөздік білімді алады.

Шығармашылық жұмыс

Сингапурда бір тілді және екі тілді балалардың шығармашылық қабілетін зерттеу мақсатымен жүргізілген зерттеуде, зерттеушілер бір тілді балалардың ағымдағы тілде сөйлеу және ой-қиялының икемділігі бойынша екі тілді балалардан жақсы нәтиже көрсеткенін анықтады. Дегенмен, түпнұсқалық және толықтыру сынақтарында бұл көрсеткіш керісінше болды.

Психикалық денсаулық

Канадада жүргізілген тағы бір жаңа зерттеуде, бір тілді адамдар екі тілді адамдарға қарағанда қарттық шағында нашаррақ екені көрсетілді. Зерттеу нәтижесінде, екі тілді болу, бір тілді адамдарға қарағанда деменцияның пайда болуын шамамен 4 жылға кешіктіреді. Биалистоктың соңғы жұмысы да өмір бойы екі тілді болу деменция белгілерін кешіктіруге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Екі тілділік, танымдық резервке үлес қосады деп саналады, себебі ол танымдық кемістіктің әсерін болдырмай, деменция сияқты аурулардың пайда болуын ұзартады. Танымдық резерв – бұл дене немесе ақыл-ой қызметімен айналысу когнитивтік функцияны сақтайды деген идея (Bialystok және басқалар, 2012). Осыған орай, бірнеше тілді білу – ақыл-ойыңды жандандырумен тең. Екі тілділіктің танымдық резервке үлес қосатынын тексеру үшін, Bialystok және басқалар (2012) деменциямен ауыратын бір және екі тілді ересектердің аурухана тізілімдерін қарастырды. Зерттеушілер екі тілді егде жастағы адамдардың бір тілді егде жастағы адамдарға қарағанда шамамен үш-төрт жыл кейін деменция диагнозы қойылғанын анықтады. Нәтижелер қайталанды және сыртқы факторларды бақылау арқылы расталды. Шындығында, әлеуметтік-экономикалық жағдай және мәдени айырмашылықтар сияқты сыртқы факторлар әрқашан бір тілді адамдарға көмектесті, бұл екі тілділіктің танымдық резервке үлес қосатынын одан да нығайтады (Bialystok және басқалар, 2012). Бұл тұжырым екі тілділердің сыртқы факторларға емес, екі тілде сөйлей білу қабілетіне байланысты артықшылықтарын көрсетеді. Бұл құбылыстың ықтимал түсіндірмесі – бірнеше тілді білу миды сергек ұстайды және осылайша ой-сананы ұзақ уақыт бойы жақын ұстайды.

Сезім және мінез-құлық

Мектеп басындағы балалармен жүргізілген зерттеу екі тілді болудың эмоционалдық және мінез-құлықтық артықшылықтары бар екенін көрсетті. Сол зерттеуде бір тілді балалар, әсіресе ағылшыз тілінен басқа тілді балалар, мектеп жылдарында нашар мінез-құлық және эмоционалдық көрсеткіштерді көрсетеді. Ағылшыз тілінде сөйлейтін бір тілді балалардың сыртқы және ішкі проблемалары бесінші сыныпқа (шамамен 10-11 жас) дейін ең жоғары деңгейде болды, тіпті зерттеу басында барлық балалардың сыртқы және ішкі проблемаларының деңгейі бірдей болғанмен. Керісінше, еркін екі тілді және ағылшыз тілінде басым емес екі тілді балаларда осы мінез-құлық проблемаларының ең төмен деңгейі байқалды. Авторлар бір тілділікті қауіпті фактор деп санайды. Дегенмен, егер мектепте ESL (Ағылшыз тілі екінші тіл ретінде) саласында тәжірибесі бар мұғалімдермен қолдау көрсетілсе, балалардың эмоционалдық жағдайы жақсарады.

Жад өнімділігі

Флорида университетінде жүргізілген зерттеуде, ана тілі ағылшын тіліндегі екі тілділер мен ағылшын тіліндегі бір тілділерді салыстырғанда, екі топтың да дәлдігінде айырмашылық болмады. Алайда, екі тілділер абстрактілі сөздерді тану кешігуі мен лексикалық шешімдерді қабылдауды қажет ететін тапсырмаларда жауап беру жылдамдығының төмендеуі байқалды, бірақ зерттеуде қолданылған басқа тапсырмаларда мұндай емес. Зерттеушілер екі тілділердің айқын кемшілік көрсететін тапсырмалардың деректерге негізделгенін (қатысушыларға ауызша ақпарат беріліп, оны талдау сұралады) атап өтті, ал тұжырымдамалық емес тапсырмаларда (қатысушылар ауызша жауап беруге шақырылады) мұндай кемшілік байқалмады. Зерттеудің ерекшелігі – екі тілді қатысушылардың екі тілді де бірдей деңгейде меңгергендігі болды. Mägiste екі тілділердің кемшілігінің себебі басым тілді меңгеру деңгейінің өзгешелігі болуы мүмкін деп болжады. Олардың түсіндіруінше, екі тілділер үшін екінші тілді үйрену және қолдану бірінші тілді меңгеруге жұмсалатын уақытты азайтуы мүмкін, ал зерттеуге қатысқан бір тілділерде мұндай жағдай болмады. Дегенмен, басқа зерттеулер екі тілділердің жұмыс жадына қатысты көптеген тапсырмаларда жауап беру жылдамдығы жоғары екенін көрсетеді. Көптеген зерттеулер бір тілді балалардың екі тілді балалардан жақсы орындалатынын көрсетсе де, басқа зерттеулер кері нәтижелерді көрсетеді. Bialystok және авторлардың зерттеулері (Kapa және Colombo, 2013, 233-бет) екі тілді адамдардың бір тілді адамдарға қарағанда танымдық тесттердің көптеген түрлерінде жақсы нәтиже көрсеткенін, осылайша танымдық бақылаудың артықшылықтарын көрсеткенін көрсетеді. Назарды бақылауды өлшеу үшін екі түсінік қолданылады: назарды тежеу және назарды бақылау. Назарды бақылау тұрғысынан қарағанда, ерте екі тілді үйренгендер бір тілді және кеш екі тілді үйренгендерге қарағанда ең үлкен артықшылықты көрсетті. АТН бойынша жалпы нәтижелерде үш топтың да көрсеткіштері бірдей болды, бірақ жас және ауызша қабілеттер ескерілгенде, реакция уақытында айырмашылық байқалды. Ерте екі тілді балалардың реакция уақыты бір тілді балаларға қарағанда айтарлықтай жылдам, ал кеш екі тілді балаларға қарағанда сәл ғана жылдам болды (Kapa & Colombo, 2013). Ерте екі тілді үйренгендер берілген тапсырмаға ең тиімді жауап беретінін көрсетті. Бұл зерттеудің нәтижелері екі тілді балалардың назарды бақылау артықшылықтарын көрсетеді. Бұл, ең болмаса, екі тілді балалардың бір уақытта бірнеше тілді үйлестіруге дағдыланғандығымен түсіндіріледі, сондықтан олар белгілі бір уақытта қай тілдің қажет екеніне назар аударуға үйренген. Тілді қолдануды үнемі біліп және тілдер арасында сәтті ауыса білу арқасында екі тілді балалардың назарын бағыттап, шоғырландыру қабілеті жоғары болуы мүмкін.

Вербальді және вербальді емес танымдық даму

Йорк университетінің 2012 жылы «Child Development» журналында жарияланған зерттеуінде баланың ауызша және ауызша емес тілінің дамуының әсері қарастырылды, бұл көрсеткіштер бір тілді және екі тілді балалардың белгілі бір тілдегі дамуымен салыстырылды. Зерттеушілер 100 шамасындағы 6 жасар бір тілді және екі тілді балаларды (ағылшын тілінде бір тілді; ағылшын және мандарин тілінде екі тілді, француз және ағылшын тілінде екі тілді, испан және ағылшын тілінде екі тілді) салыстырып, олардың ауызша және ауызша емес коммуникациялық-танымдық дамуын тексерді. Зерттеу тілдің ұқсастығы, мәдени орта және білім беру тәжірибесі сияқты факторларды ескереді. Бұл оқушылардың көпшілігі әртүрлі аймақтардағы мемлекеттік мектептерден келген, олардың әлеуметтік және экономикалық жағдайы шамамен бірдей. Нәтижелер көрсеткендей, бала кезінде көп тілді балалардың тілдік және танымдық дағдыларын дамытудағы айырмашылықтар байқалады, сондай-ақ олар бір тілді балалардан да ерекшеленеді. Бір тілді балалармен салыстырғанда, көп тілді балалар әр тілде сөздік қорын қалыптастыруда біршама кешігеді. Алайда, олардың метатілдік дамуы тілдің құрылымын жақсырақ түсінуге көмектесті. Сонымен қатар, олар ауызша емес бақылау сынақтарында жақсы нәтижелер көрсетті. Ауызша емес бақылау сынағы – бұл баланың назар аудару және нұсқау берілген кезде назарын басқа нәрсеге аудару қабілеті.

Ынтымақтастық қағидаты

Ынтымақтастық принципіне сәйкес, тіл стилі ұнаған және құрметтеген адамдардың тіл стиліне қарай өзгереді. Егер бір адам басқа тілде сөйлесе, онда әңгіме жүргізу қиынға соғады және жақындық азаяды. Сондықтан, сөйлеу көбінесе ыңғайлы болу үшін, түсініспеушілік пен жанжалдарды болдырмау және жақын қарым-қатынасты сақтау үшін бейімделіп, өзгертіледі. Аралас некелерде әдетте бір жұбай бір тілге тоқталып қалады, және бұл көбінесе олардың балаларына да қатысты.

Ағылшын тілінің басымдығы

Ағылшын тілінің әлемдік сауда, технология және ғылым сияқты көптеген салаларда басымдығы ағылшын тілді қоғамдардың үнемі бір тілді болуына себепкер болды, себебі барлық іс-қағаздарды ана тілінде жүргізуге болатын жағдайда екінші тілді үйренуге мұқтаждық туындамайды; бұл әсіресе АҚШ-тағы ағылшын тілділер үшін, әсіресе АҚШ-тың солтүстік-шығысында, орталық бөлігінде және оңтүстік аймақтарында айқын байқалады, мұнда испан және француз тілдері сияқты басқа тілдермен күнделікті байланыс көбінесе шектеулі. Елдің үлкен аумағы және халық саны көп аймақтардың Мексика және Квебек сияқты ағылшын тілінде сөйлемейтін үлкен аймақтардан алыс болуы шетелге саяхаттауға географиялық және экономикалық кедергілер келтіреді. Дегенмен, кейбір ағылшын тілді елдер мен аймақтардағы барлық мектеп оқушыларына шет тілін міндетті түрде оқыту талабы осы жағдайға белгілі бір дәрежеде қарсы тұрады. Ел Қытай сияқты сауда серіктестерімен экономикалық байланыста болғанымен, американдық корпорациялар және шетелдік корпорациялардың американдық үлгідегі еншілес компаниялары азаматтардың көптеген елдердің өнімдерімен байланысын жүзеге асырып, бақылайды. Халық арасында кең таралған әзіл бар: "Үш тілде сөйлейтін адамды қалай атаймыз? Үш тілді. Екі тілде сөйлейтін адамды қалай атаймыз? Екі тілді. Бір тілде сөйлейтін адамды қалай атаймыз? Америкалық."

БАҚ-та

Лоуренс Саммерс «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған мақаласында Американың болашақ дамуына қалай дайындалу керектігін талқылайды. Ол сондай-ақ, шет тілдерін үйренудің маңыздылығы мен қажеттілігін сұраққа тартып, "Ағылшын тілінің жаһандық тіл ретінде қалыптасуы, машиналық аударманың қарқынды дамуы және әлемдегі тілдердің фрагментациясы шет тілін меңгеруге жұмсалатын маңызды инвестициялардың барлығына да тиімді екенін азайтады" деген пікір білдірді. Басқалар Саммерстің көзқарасымен келіспейді. Бір аптадан кейін «Нью-Йорк Таймс» газеті алты сарапшыны шақырып, шет тілдерін үйренудің пайдасы мен артықшылықтарын, сондай-ақ өзгеретін жаһандық жағдайды талқылады.