Лонган ағашы және жемісі

Кіріспе

Тропикалық жеміс ағашының түрі – жеміс және ағаш.

Лонган – самынды бұршақ тұқымдасына (Sapindaceae) жататын, личи мен рамбутанға туыс, тропикалық Азия мен Қытайда өсетін жақсы танымал тропикалық жеміс. Лонган атауының шығу тегі вьетнам тіліндегі “long nhãn” және кантон тіліндегі “lùhng ngáahn 龍眼” (сөзбе-сөз – “дракон көзі”) сөздерімен байланысты. Жемісі қабығынан шығарылғанда көзге ұқсайды, себебі қара тұқымы мөлдір қабық арқылы көздің қарамағы мен ирисі сияқты көрінеді. Тұқымы кішкентай, дөңгелек және қатты, эмаль тәрізді, лакталған қара түсті болады. Толық піскен, жаңа жиналған жемістің қабығы жұқа, берік және күнбағыс тұқымын жарып, ішін шығарып алудай оңай қабықтан ажыратылады. Қабықтың ылғалдылығы артып, жұмсақ болғанда жемісті қабықтан шығару қиындайды. Қабықтың жұмсақтығы ерте жинауға, сортқа, ауа райына немесе сақтау жағдайына байланысты өзгереді.

Ағаш сипаттамасы

Климат пен топырақ түріне байланысты ағаш 30 метрден аса биіктікке жете алады, бірақ әдетте орташа биіктікте болады және жапырағы дөңгелек тәжді құрайды. Көндігі 1 метрге дейін жуық болады. Лонган ағаштары жеңіл қышқылдығы және органикалық заттарға бай құмды топырақты жақсы көреді. Бұрын жабайы лонган популяциясы кең көлемдегі ағаш кесу салдарынан қатты азайды, және бұл түр IUCN Қызыл тізімінде «Қауіпті жағдайдағы» түр ретінде тіркелген болатын. Егер лонган ағашының түбі қалдырылса, ол қайтадан өсіп шығады, соның арқасында 1998 жылы түрдің статусы «Жақындағы қауіпті» деңгейіне көтерілді. Қазіргі заманғы IUCN бағалауы үшін қажетті далалық деректер жеткіліксіз. Лонганның тарихқа қатысты ең алғашқы жазбалары б.з.д. 200 жылға дейін соқталады. Император Шэньсидегі сарай бақтарына личи және лонган ағаштарын отырғызуды бұйырған, бірақ олар өспеген. Төрт жүз жыл өткен соң, лонган ағаштары Қытайдың Фуцзянь және Гуандун сияқты басқа аймақтарында гүлденді, осы аймақтарда лонган өндірісі тез арада өнеркәсіпке айналды. Кейіннен, иммиграция және ностальгиялық тағамдарға деген сұраныстың өсуіне байланысты лонган ағашы 1800 жылдардың ортасында Австралияға, 1800 жылдардың соңында Таиландқа, ал 1900 жылдарда Гавайи мен Флоридаға ресми түрде әкелінді. Жылы, құмды топырақ лонган ағаштарының оңай өсуіне жағдай жасады. Осының нәтижесінде аталған аймақтарда лонган өнеркәсібі дами бастады.

Ас үй

Жемісі жоғары сапалы ауылшаруашылық сорттарында тәтті, шырынды және сорлы болады. Тұқымы мен қабығы жеуге жарамайды. Логанды басқа жемістер сияқты шикі күйінде жеуге болады, сонымен қатар ол азиялық сорпаларда, жеңіл тағамдарда, десерттерде және тәтті-қышқыл тағамдарда, жаңа немесе кептірілген күйінде жиі қолданылады, кейде сиропқа консервіленеді. Оның дәмі личиден өзгеше; логан құрмаға ұқсас құрғақ тәттілікке ие, ал личи көбінесе тропикалық, жүзім тәрізді қышқыл тәттілікпен шырынды болады. Кептірілген логан қытай асқандарында және қытай тәтті десерттерінде жиі қолданылады. Қытайлық тағамдық терапия мен дәстүрлі медицинада ол релаксацияға көмектеседі деп саналады. Жаңа жеміс шырынды және ақ болса, кептірілген логанның қабығы қара қоңырдан қараға дейін өзгереді. Ашытқаннан кейін одан логан шарабы жасалады.

Тамақ

Шикі лонган жемісінің 83% құрамы су, 15% көмірсулар, 1% ақуыз және өте аз майдан тұрады. 100 граммдық порцияда шикі лонган 60 калория энергия береді, С витаминінің күндік қажеттілігінің 101% және рибофлавиннің 12% мөлшерін қамтиды, сондай-ақ басқа да микроэлементтердің маңызды мөлшерде көзі емес.

Өсу

Лонган, личи жемісі сияқты, ылғалды аймақтарда немесе жауын-шашын көп түсетін жерлерде жақсы өседі және су өткізбейтін топырақтың көп түрлерінде өсуге қабілетті. Лонганның өсуі үшін жылы температура да маңызды: ол қысқа мерзімге салқын температураға төтеп бере алады, бірақ −2 градус Цельсийге дейін төмен температурада ұзақ уақытқа созылса, зақымдануы немесе өлуі мүмкін. Жас өсімдіктер ересектерге қарағанда суыққа осал болады.

Егін жинау

Орақ кезінде жинаушылар лонган ағаштарынан жеміс бұтақтарын мұқият алу үшін баспалдаққа көтерілуі керек. Лонган жемісі бұтаққа ілініп тұрғанда жаңарақ болады, сондықтан жеміс ерте түсіп қалмауы үшін бар күш салынды. Механикалық жинау жемістің нәзік қабығына зиян келтіретін болғандықтан, қолмен жинау әдісі артық көріледі. Жиынға пышақ пен қайшы ең көп қолданылатын құралдар. Жемістерді судың булануын азайту және ыстыққа ұшырап бүлінуіне жол бермеу үшін таңертең ерте жинайды. Содан кейін жемістер пластик жәшіктерге немесе бамбук себеттерге салынып, сапасы тексерілетін қаптау орындарына жеткізіледі. Қаптау орындары жақсы желдетіліп, көлеңкеленген, бұл одан әрі шіруіне кедерес келтіреді. Тексеру және сұрыптау процесін жұмысшылар, емес машиналар жүргізеді. Жарылған, піспеген немесе шіріген жемістер кәдесіз болып тасталады. Қалған сау жемістер дайындалып, базарға жіберіледі. Көптеген компаниялар консервіленген лонганға сақтаушы заттар қосады. Сақтау процесін реттейтін ережелер бар. Консервіленген лонганға түсін өзгертуден сақтау үшін қосылатын жалғыз сақтаушы зат – күкірт диоксиді. Вьетнам және Таиланд шамамен өндірді. Вьетнам сияқты, Таиланд экономикасы да лонган мен личи өсіру және экспорттауға көп тәуелді. Лонган өндірісінің артуы әлемнің басқа аймақтарында экзотикалық жемістерге деген қызығушылықтың күшеюін көрсетеді. Дегенмен, сұраныстың көп бөлігі Солтүстік Америка, Еуропа және Австралиядағы азиялық қауымдастықтардан келеді. 2001 жылы селекциялық жұмыстардың нәтижесінде ғалымдар лонганның "көп мөлшерде дамымай қалған тұқымдары" бар штаммын тапты, бұл отыз жылдық селекциялық бағдарламаның соңы болды. 2015 жылы лонган өсіруге көмектесу мақсатында жүргізілген зерттеулер лонган тозаңын ұзақ мерзімді сақтау үшін оптималды температураның −20 градус Цельсий екенін анықтады, бұл лонган өсіру бағдарламаларын іске асыру үшін маңызды компонент болып табылады.

Аурулар

Өсімдіктердегі аурулар лонган жемістеріне де, олардың ағаштарына да әсер етуі мүмкін, ал бұл аурулардың ауырлығы зиянсыз косметикалық зақымданудан бастап жемістің жеуге жарамсыз болуына дейін жетеді. Лонган өсімдіктерінде ең көп кездесетін ауру – Сиқыршының шоғы (Witch's broom), ол Азияның лонган өсіретін барлық ірі аймақтарында, соның ішінде Қытай, Таиланд және Вьетнамда таралған. Сиқыршының шоғы лонган терісінің пішінін бұрмалап, кейде өсімдіктің жемісін мерзімінен бұрын түсіруге себеп болады, бұл Phytophthora palmivora ауруына ұқсас. Лонган ағаштарында жиі кездесетін тағы бір ауру – Лонганның құлдырауы, ол Таиландта кең таралған, және есептерге сәйкес, лонган ағаштарының 40%-ға дейін зардап шегуі мүмкін. Зақымдалған ағаштар ағаш зиянкестері мен балдырларға осал болады және көбінесе өнімділікке лайық емес, сапасыз жеміс береді. Лонган өсімдігіндегі балдырлар, көптеген тропикалық жемістер сияқты, Cephaleuros virescens қоздырғышынан пайда болады. Жапырақтар мен жапырақшаларды зақымдайтын және личиге де әсер ететін омицет ауруы Phytophthora palmivora лонган өсімдіктері мен жемістерінде де, әсіресе Таиландта кездеседі. Лонганға әсер еткенде, ол жемісте еріксіз орналасқан қоңыр дақтарды тудырады және лонганның мерзімінен бұрын түсуіне себеп болуы мүмкін. Алғашқы белгілері өсімдіктің өзінде қара некроздың пайда болуы болуы мүмкін. Сабақ ұшының шіруі – личи мен лонган арасында кең таралған ауру, ол жемістің сабағында қоңырдану мен шіруге әкеледі. Лонган сонымен қатар әртүрлі шіру процесін жеделдететін саңырауқұлақтардан зардап шегеді. Личиге әсер ететін омицет ауруы Phytophthora litchii, сондай-ақ D. longan-ға да әсер етеді.