Кіріспе
Шотланд жазушысы, адам құқықтары жөніндегі белсенді және журналист Крейг Джон Мюррей (17 қазан 1958 жылы туған) – шотланд жазушысы, адам құқықтарын қорғаушы, журналист және бұрынғы дипломат. 2002–2004 жылдары Өзбекстанда Ұлыбританияның елшісі қызметін атқарган кезде ол Каримов режимінің осы елдегі адам құқықтарын бұзуын жария етті. Бұл Сыртқы істер министрлігіндегі жоғары лауазымды тұлғаларымен қақтығысқа әкелді және нәтижесінде ол қызметінен алынды. Мюррей басшыларына ресми жазбаша шағымдарын жолдап, азаптау арқылы алынған барлау мәліметтерінің моральдық және заңдық тұрғыдан дұрыс еместігін, ал Өзбекстан үкіметінен Құпия қызмет (және АҚШ Орталық барлау агенттігі) алған мәліметтердің сенімсіз екенін, себебі олар азаптау арқылы алынғандығын мәлімдеді. Кейін ол саяси белсенді болып, адам құқықтары, әлемдік саясаттағы ашықтық және Шотландияның тәуелсіздігі үшін күресті. 2007–2010 жылдары Данди университетінің ректоры болып сайланды. Оның еңбектерінің ішінде екі мемуар бар: біріншісі Орталық Азиядағы жылдарына арналған «Самарқандағы кісі өлтіру» (2006), екіншісі – Батыс Африкадағы алғашқы жылдары туралы «Тогоның католик апельсиншілері: мен білген басқа да жанжалдар» (2009); сондай-ақ тарихи өмірбаян «Сикундэр Бернс: Ұлы ойынның шебері» (2016), Александр Бернс және 19 ғасырдағы британдық және орыс империяларының Азиядағы ықпалы үшін болған бәсекелестігі туралы.
Craig John Murray (born 17 October 1958) is a Scottish author, human rights campaigner, journalist, and former diplomat. While he was the British ambassador to Uzbekistan (2002–2004), he exposed the violations of human rights in that country by the Karimov administration. This led to conflict with his superiors in the Foreign Office until finally he was removed from the post. Specifically, Murray lodged formal written complaints to his superiors stating that it was morally and legally wrong to obtain intelligence under torture and that intelligence received by the Secret Intelligence Service (and the US Central Intelligence Agency) from the Uzbek government was unreliable because it had been obtained through torture. Subsequently he became a political activist, campaigning for human rights and for transparency in global politics as well as for the independence of Scotland. Between 2007 and 2010 he was the elected Rector of the University of Dundee. His books include two memoirs, first about his time in Central Asia, Murder in Samarkand (2006), and then The Catholic Orangemen of Togo: and other Conflicts I Have Known (2009), about his early career years in West Africa; and a historical biography, Sikunder Burnes: Master of the Great Game (2016), about Alexander Burnes and the rivalry between the 19th century British and Russian Empires over influence in Asia.
Отбасы және білім
Мюррей Норфолк графтығының Батыс Рунтон қаласында Роберт Камерон Брэнтон Мюррей мен Поппи Кэтрин Мюррей отбасында дүниеге келген. 2007 жылы Джон Крейске берген сұхбатында ол оқушылардың әр апта сайын "әскери форма киіп, кадеттерге айналуға" міндетті болғанын айтты. Мен мектепке бармайтынмын немесе қатысудан бас тартатынмын, сондықтан жиі уақытша шеттетілуші едім. Осының салдарынан оның A деңгейі төмендеді. Мюррей Шығыс Англия жас либералдар федерациясының президенті болды. 16 жасында Англияның Шығыс аймағын өкілдік ету үшін Либералдық партияның Ұлттық кеңесіне сайланды. Мюррейдің айтуынша, ол енді-жайы қабылдаған Данди университетінде қазіргі заманғы тарихты оқуға түсті, онда ол "ешқандай лекцияға қатыспау туралы шешім қабылдады". Оның орнына ол өзін өзі оқыту үшін "қолдан келгенінше көп оқыды" және 1982 жылы үздік белгімен MA (Hons) дәрежесін алды. Кейіннен, оған оның курсының үздік үштігіне кіргені айтылғаннан кейін, ол Ұлыбритания Сыртқы істер қызметін таңдады, себебі "бұл басқа ұсыныстарға қарағанда сәл тартымды көрінді" және Гана.
Өзбекстан елшісі
Мюррей 43 жасында Өзбекстанға елші болып тағайындалды. 2002 жылдың тамызынан 2004 жылдың қазанына дейін қызмет етті, содан кейін қызметтен босатылды. 2004 жылдың шілдесінде «The Guardian» газетінің тілшісі Ник Патон Уолшқа ол: «Фашистік режиммен әлеуметтік шараларда ғана қарым-қатынас жасаудың қажеті жоқ» деді. 2005 жылы Йорк университетінде сөйлеген сөзінде Мюррей Өзбекстанға келгеннен кейін шамамен екі аптадан соң сот отырысын бақылағанда, зейнеткер жастағы күдіктінің өзінің екі жүргеніне байланысты мәлімдемесін балаларының азапталуын көрген кезде айтқанын және екі адамның Осама бен Ладенмен байланысы бар деген мәлімдеме мүлдем жалған екенін айтты. «Батыл және адал елші», - деді Коэн. Сөйлеген сөзінде Мюррей: «Америкалықтар Мюррейдің пікірін жұмсарту үшін британ үкіметіне қысым көрсеткен». Біріккен Ұлттар Ұйымының сол кездегі Бас хатшысы Кофи Аннан Өзбекстан президенті Ислам Каримовке Мюррейдің мәлімдемелерін жеткізді. Мюррей Лондондағы Сыртқы істер министрлігіне (FCO) шақырылды және 2003 жылдың 8 наурызында АҚШ президенті Джордж Буштың Саддам Хусейннің адам құқықтарын бұзуын сынаған сөйлеуіне жауап ретінде, жұмыс берушілеріне жазған хаты үшін сөгіс алды: «Каримов режиміне келгенде жүйелі азаптау мен зорлау қарым-қатынасқа әсер етпейтін және халықаралық ареналарда азайтпалы түрде қарастырылады. Екі стандарт? Әрине». Мюррей Өзбекстандағы адам құқықтарының бұзушылығы Иракқа басып кіруге дейінгі Ирактан да нашар болды деп сенді, бірақ соңғысы басып алынса, ал бұрынғысы қолдау алды. «Бұл материалды қабылдауды жалғастыру моральдық, заңдық және практикалық тұрғыдан дұрыс емес. Бұл екіжүзділік және біздің моральдық беделімізді жояды», - деп жазды ол 2004 жылдың шілдесінде. Мюррейдің сөзіне сәйкес, өзбек үкіметі жергілікті радикалдардың қызметін және «Әл-Қаидамен» байланыстарын жоғары бағалады. 2003 жылдың 2 қыркүйегінде Мюррей Ташкентте медициналық тексеруден өту кезінде құлап, Лондонның Сент-Томас ауруханасына ауамен жеткізілді. Өзін-өзі өлтіру туралы ойларға байланысты депрессиядан емделді. Өзбекстанға оралғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Мюррей тағы да денсаулығына қатысты мәселеге тап болды және өкпедегі өмірге қауіпті тромбоэмболияға байланысты емделу үшін қайтадан Лондонға жіберілді. Осы уақытта Ташкенттегі оннан астам британдық экспаттардың тобы, оның ішінде бизнесмендер, Мюррейді британдық сауданы қолдаушы ретінде қорғап, Сыртқы істер министрі Джек Строға хат жазды. Хатқа қол қойғандардың бірі «Мюррей американдықтарға құрбандыққа шалынуда» деген жалпы пікір бар екенін айтты. Мюррейдің ұстанымын бұрынғы Халықаралық даму министрі Клэр Шорт және Еуропалық парламент мүшесі Дэниел Ханнан да қолдады. 2004 жылдың қаңтарында FCO төрт айлық тергеуден кейін Мюррейді барлық 18 айыптаудан ақтап, бірақ олар туралы сөйлегені үшін сөгіс берді. Парламентте сөйлеген сөзінде Сыртқы істер министрі Билл Раммелл үкіметтің «Өзбекстандағы адам құқықтары жағдайына қатысты оның пікірін қолдайтынын» айтты.
Қызметтен босату
Мюррей 2004 жылдың қазан айында, Financial Times газетіндегі ақпараттардың жариялануынан кейін қызметтен алынды. Кейіннен Эми Гудманға берген сұхбатында Мюррей, оны британ үкіметі өзіне қарсы айғақтап беру үшін ақпаратты жариялаған деп ойлағанын айтты. FCO тікелей қатысы болмағанын жоққа шығарды және Мюррейдің FCO-ны сынаған бірқатар БАҚ сұхбаттарынан кейін тәртіптік бұзушылықтар үшін қызметтен шеттетілгенін мәлімдеді. Бір аптадан соң ол "өте ауыр тәртіп бұзушылық" жасады деп айыпталды. "Ол өзінің іс-әрекеті бойынша тергеу аяқталғанша толық жалақымен жұмыстан тоқтатылды. Менің ойымша, ол сұхбат бергенінен гөрі, айтқандары маңыздырақ болды", деді өкіл. Мюррей 2002 және 2004 жылдары Өзбекстанда елші болып жұмыс істеген кезде Усмановтың ықпалы және коммерциялық мәмілелері туралы екі "жоғары құпиялы" телеграмма жазған. Усмановтың адвокаттары, Schillings, Fasthosts хостингтік компаниясынан Мюррейдің блогындағы материалды жоюды сұрады. Нәтижесінде Fasthosts хостингтік компаниясы 2007 жылдың 20 қыркүйегінде Мюррейдің блогын орналастырған серверді толығымен жапты, бұл басқа сайттардың, оның ішінде Борис Джонсонның блогының жойылуына әкеп соқты. Сыртқы істер министрлігінің құжаттарын, соның ішінде Мюррейдің телеграммаларын жариялауға тырысқан Джереми Корбин, ол кезде Арсенал футбол клубы орналасқан сайлау округінің еңбекші партиясынан депутат болды. 2007 жылдың қазан айының соңында Еуропа министрі Джим Мерфи деректерді қорғау негіздерімен құжаттарды жариялаудан бас тартты. Басқа үміткер – бұрынғы британдық «Арыстан» және Шотландия регби командасының капитаны Энди Никол. Мюррей университет бөлімдері мен қызметтерін қысқартуға қарсы болды, сондай-ақ Гананың Аккра қаласында жұмыс істейтін алтын өндіруші Westminster Development Ltd. компаниясының төрағасы болды.
Саяси қызмет
Мюррей 2005 жылға дейін Либерал-демократтардың мүшесі болды. Ол терроризмге қарсы соғысқа қарсылығын жалғастырды. Ол екі рет Төменгі палатаға сайлауға түсті. 2005 жылғы мамырдағы жалпы сайлауда ол Ланкаширдегі Блэкберн округінде бұрынғы басшысы Джек Строға қарсы, сол кездегі округ депутаты ретінде қатысты. Ол 2082 дауыс жинап, жеті кандидаттың ішінде бесінші орынға ие болды. Ұлыбритания парламенті депутаттарының шығындарына байланысты туған даудан кейін Мюррей 2009 жылдың шілдесінде "Парламентке адал адамды сайлаңыз" деген ұранмен Норвич-Норт округіндегі толықтыру сайлауына қатысты. Ол 953 дауыс жинады (2,77%), бұл оны он екі кандидаттың ішінде алтыншы орынға қойды. Мюррей 2010 жылдың 22 наурызындағы блогында жазғандай, Либерал-демократтар қатарына қайта қосылды. 2011 жылдың қыркүйегінде ол Либерал-демократтардан қайта шығып, коалициялық үкіметтің саясатына наразылық білдіріп, Шотландия Ұлттық партиясына қосылды. 2021 жылғы Шотландия парламенті сайлауында Мюррей Лотиан аймағындағы Тәуелсіздік үшін әрекет партиясының басты кандидаттығына ие болды. Алайда Мюррей және Тәуелсіздік үшін әрекет партиясының өзге кандидаттары "Альба" партиясын құрған Алекс Салмондты қолдау үшін сайлаудан бас тартты. 2023 жылдың сәуір айындағы "Енді кімге дауыс береміз?" атты блог жазбасында Мюррей Шотландиядағы "Альба" партиясын, Англиядағы Жасыл партияны, Уэльстегі "Плайд Камри" партиясын және Солтүстік Ирландиядағы "Шинн Фэйн" партиясын қолдауға шақырды.
Тергеулік есеп беру
2011–2012 жылдары Мюррей 2009 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның сол кездегі қорғаныс министрі Лиам Фокс, Фокстың досы Адам Верритти және Израильдегі Ұлыбритания елшісі Мэтью Гоулд арасында Тель-Авивте өткен төрт құпия кездесуді жария етті, бұл кездесулер Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің бақылауынан тыс Израильді қолдайтын немесе Иранға қарсы сыртқы саясатты ілгерілету мақсатымен өткен болуы мүмкін.
Солсберидегі улануға күмәнмен қарайды
Мюррей 2018 жылдың наурызында Солсбериде Скрипальді улау оқиғасы бойынша Ұлыбритания үкіметінің ресми мәлімдемесіне күмән келтіріп, блогында Израильдің қауіпсіздік қызметтерінің Ресейден гөрі осы улаудың артында болуы ықтимал екенін жазды. Ресейде мотив болмаса да, "Израильдің Ресейдің беделін түсіруге нақты себебі бар" деді ол. Бұл "Таймс" және басқа да басылымдардың оның арнайы теорияларды таратып жатқаны туралы жазуына себеп болды. Бұрынғы химиялық нысан орналасқан Өзбекстанның Нукус қаласына барған Мюррей, "новичок" Ресейде АҚШ көмегімен жойылғанын мәлімдеді. Ол "улауға қатысты Ресейдің кінәсіне күмән келтірген әркім мемлекетке қарсы жау ретінде қарастырылады" деді. 2018 жылдың қыркүйегінде Мюррей блогында Сергей мен Юлия Скрипальді улауға қатысты күдікпен айыпталғандардың Метрополитен полициясы жариялаған фотосуреттерінің "мүмкін емес" екенін айтты, себебі суреттерде екі күдікті бір уақытта бір орында бейнеленген. Метрополитен полициясының өкілі Гатвик әуежайындағы екі күдіктінің суреттері жолаушылар халықаралық рейстерден шыққан кездегі екі бөлек бағыттағы камералармен түсірілгенін растады.
Джулиан Ассанж және WikiLeaks-пен қарым-қатынасы
2016 жылдың желтоқсан айында The Guardian және Daily Mail газеттері Крейг Мюррейдің Демократиялық Ұлттық Комитет (DNC) пен Хиллари Клинтонның 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлау алдындағы науқанының электрондық поштасының жариялануына DNC-нің ішкі тұлғасы кінәлі екенін айтқандығын хабарлады. Мюррей Daily Mail газетіне 2016 жылдың қыркүйегінде ол аталған құжаттарды DNC және Подеста электрондық поштасына "заңды қол жеткізімі бар" адамның тапсыруымен жіберген адаммен кездескенін айтты. Snopes мәліметінше, бұл американдық қауіпсіздік қызметтерінің ресейлік билік органдары DNC және Клинтонның серверлерін бұзған деген қорытындысына қайшы келеді. Ассанж бұл мәлімдемеге "Крейг Мюррейге WikiLeaks атынан сөйлеуге уәкілеттік берілмеген" деп жауап берді.
Алекс Салмондтың соты және сотқа бағынбау туралы айып
Мюррей 2020 жылы Алекс Салмондтың екі күндік сот процесіне қатысты және сот отырысы туралы өзінің блогында және Twitter-де жазды. Сот судьясы Леди Дорриан Салмондқа қарсы куәлік берген әйелдердің есімдерін, сондай-ақ оларды анықтауға мүмкіндік беретін басқа да ақпаратты жариялауға тыйым салатын қаулы шығарды. 2021 жылдың наурыз айында ол Мюррейдің кейбір шағымданушыларды анықтауға алып келуі мүмкін ақпаратты жариялағандығы үшін сотқа бағынбағанын анықтады. 2021 жылдың маусым айында ол Мюррейдің Жоғарғы Сотқа шағымдануға рұқсат беру туралы өтінішін қабылдамады, өйткені оның шағымында «құқықтық мәселелер көтерілмеген» деді. Мюррей тікелей Жоғарғы Сотқа шағым түсірді, бірақ оның өтініші 2021 жылдың 29 шілдесінде қабылданбады. Мюррей Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымданатынын және 2021 жылдың 1 тамызында өзін полицияға тапсыратынын мәлімдеді. Alba партиясының депутаты Кенни МакАскилл Мюррейге тағайындалған жазаны «қарсыласушылық және шотланд әділеті үшін қайғылы күн» деп сипаттады. Мюррей 2021 жылдың 30 қарашасында сегіз айлық жазасының жартысын өтегеннен кейін босатылды. 2022 жылдың наурыз айында Жоғарғы Соттың апелляциялық алқасы сотқа бағынбағаны туралы шешімді және түрме жазасын жою туралы оның өтінішін қабылдамады.
Ұлыбритания жұмысшылар партиясы
2024 жылдың наурыз айында Мюррей алдағы жалпы сайлауда Блэкберн сайлау округінен Ұлыбританияның жұмысшы партиясынан кандидат ретінде таңдалды.
Жеке өмір
Мюррей 1984 жылы алғашқы әйелі Фиона Энн Кеннедиге үйленді. Мюррей 2009 жылдың 6 мамырында өзбек әйелі Надира Алиеваға үйленді. Олардың екі ұлы бар. 2023 жылдың қараша айында Мюррейдің Twitter аккаунты бұзылды.
Самарқандағы кісі өлтіру
Мюррейдің "Самарқандағы кісі өлтіру" кітабы – Британдық елшінің терроризмге қарсы соғыстағы тирандыққа қарсы наразылығы" (2006) – оның елші қызметіндегі естеліктері. 2005 жылдың желтоқсан айында Мюррей өзінің веб-сайтында құпия хаттарды жариялады, олар "Самарқандағы кісі өлтіру" кітабы тексеруге жіберілген кезде мәтіннен ресми түрде шығарылған еді. Ол бастапқыда осы өтеулерге келіскен болатын.