Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетт империясының патшасы шамамен б.з.д. 1321–1295 жылдары. Мурсилий II (кейде Мурсилис II деп те жазылады) – Хетт империясының (Жаңа мемлекеттік кезең) патшасы, шамамен б.з.д. 1330–1295 жылдары (орташа мерзімдеме) немесе б.з.д. 1321–1295 жылдары (қысқа мерзімдеме).
King of the Hittite Empire from c. 1321–1295 BC
Mursili II (also spelled Mursilis II) was a king of the Hittite Empire (New kingdom) c. 1330–1295 BC (middle chronology) or 1321–1295 BC (short chronology).
Хеттілердің патшасы
Мурсили Хетт империясының ең қуатты билеушілерінің бірі болған Суппиллюма I патша мен Ханти патшайымның үшінші ұлы болды. Ол Арнуванда II-нің кіші інісі болды, сондай-ақ оның бір қарындасы мен тағы бір інісі болған. Мурсили Арнуванда II-нің күтпеген өлімінен кейін Хетт тағына отырды. Арнуванда, әкесі сияқты, б.з.д. 1330 жылдары Хетттерді қырған обаға ұшырады. Ол Хатидің жаулары тарапынан жек көрініспен қарсы алынды және билігінің басында көптеген көтерілістерге тап болды, олардың ең қауіптілері Анатолия тауларындағы Каскалар, Кіші Азияның оңтүстік-батысындағы Арзава патшалығы және Армения таулы аймағындағы Хаяса-Аззи конфедерациясы тарапынан басталды. Бұл оның тәжірибесіз билеуші ретінде қарастырылуына байланысты болды, ол Арнуванданың ерте қайтысының нәтижесінде ғана патша болды. Мурсили өзінің жылнамаларында жауларының аяусыздығын жазады:
Mursili was the third born son of King Suppiluliuma I, one of the most powerful men to rule over the Hittite Empire, and Queen Henti. He was the younger brother of Arnuwanda II, he also had a sister and one more brother. Mursili assumed the Hittite throne after the premature death of Arnuwanda II who, like their father, fell victim to the plague which ravaged the Hittites in the 1330s BC. He was greeted with contempt by Hatti's enemies and faced numerous rebellions early in his reign, the most serious of which were those initiated by the Kaskas in the mountains of Anatolia, but also by the Arzawa kingdom in southwest Asia Minor and the Hayasa Azzi confederation in the Armenian Highlands. This was because he was perceived to be an inexperienced ruler who only became king due to the early death of Arnuwanda. Mursili records the scorn of his foes in his Annals:
Мурсили жас және тәжірибесіз патша болғанмен, Хетт тағына отырғанда ол бала емес еді және өздігінен билік етуге жеткілікті жасқа жеткен болуы керек. Ол осыдан кейін бірнеше жыл өмір сүрген деп саналады және шамамен 25-27 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның орнын ұлы Муаталли II бағындырды.
While Mursili was a young and inexperienced king, he was almost certainly not a child when he took the Hittite throne and must have reached an age to be capable of ruling in his own right. he is believed to have lived beyond this date for a few more years and died after a reign of around 25 to 27 years. He was succeeded by his son Muwatalli II.
Күн тұтылуы
Мурсилидің 10-шы жылындағы күн тұтылуы ежелгі Таяу Шығыс хронологиясы бойынша Хетт империясын мерзімдеу үшін маңызды рөл атқарады. Күн тұтылуының екі ғана мүмкін күні бар: б.з.д. 1312 жылғы 24 маусым немесе б.з.д. 1308 жылғы 13 сәуір. Бұрынғы күнді Тревор Р. Брайс (1998) сияқты хеттитологтар қабылдаса, Пол Астром (1993) кейінгі күнді ұсынған. Дегенмен, көптеген ғалымдар б.з.д. 1312 жылғы оқиғаны қабылдайды, себебі бұл тұтылу Пелопоннес аймағы мен Анатолияда (Мурсили II науқан жүргізіп жатқан жерде) шамамен толық тұтылу ретінде ерекше көзге түсетін еді. Ал б.з.д. 1308 жылғы астрономиялық құбылыс Арабиядан басталып, солтүстік-шығысқа қарай шығысқа қарай жылжумен еректелді. Оның ең күшті әсері Моңғолия мен Орталық Азияда болды. Анатолияда бұл құбылыс таңғы сағат 8:20 шамасында болғандықтан, оны байқау қиын болды.
Mursili's Year 10 solar eclipse is of great importance for the dating of the Hittite Empire within the chronology of the Ancient Near East. There are only two possible dates for the eclipse: 24 June 1312 BC or 13 April 1308 BC. The earlier date is accepted by Hittitologists such as Trevor R. Bryce (1998), while Paul Åström (1993) has suggested the later date. However, most scholars accept the 1312 BC event because this eclipse's effects would have been particularly dramatic with a near total eclipse over the Peloponnese region and Anatolia (where Mursili II was campaigning) around noon. In contrast, the 1308 BC astronomical event began in Arabia and then travelled eastwards in a northeasterly direction; it only reached its maximum impact over Mongolia and Central Asia. It occurred over Anatolia around 8:20 in the morning making it less noticeable.
Отбасы
Мурсилидің алғашқы әйелі Гассулавиядан бірнеше баласы болғандығы белгілі, оның ішінде Муаталли, Хаттусили III және Халпасулупи есімді үш ұлы болды. Массанауззи есімді қызы (Мысыр патшасы Рамсес II-ге хаттарда Матаназа деп аталған) Мастуриге, оның қарастырылған мемлекетінің билеушісіне үйленді. Мурсилидің Танухепа есімді екінші әйелінен де ұлдары болды. Бірақ осы екінші әйелінен туған ұлдарының есімдері тіркелмеген. Оның ұлы Муаталли арқылы, сондай-ақ патшалықты билеген Мурсили III немересі болды. Патшайым Мааторнеферуре және Тюдалия IV да Мурсили II-нің немерелері еді.
Mursili is known to have had several children with his first wife Gassulawiya including three sons named Muwatalli, Hattusili III and Halpasulupi. A daughter named Massanauzzi (referred to as Matanaza in correspondence with the Egyptian king Ramesses II) was married to Masturi, a ruler of a vassal state. Mursili had further sons with a second wife named Tanuhepa. The names of the sons of this second wife have not been recorded however. Through his son Muwatalli he had a grandson who also ruled the kingdom, Mursili III, Queen Maathorneferure and Tudhaliya IV were also grandchildren of Mursili II.
Көркем шығармаларда
Джанет Моррис егжей-тегжейлі өмірбаяндық роман жазды, «Мен, Күн», оның тақырыбы Суппилулума I. Мурсили II осы романдағы маңызды тұлға, ондағы барлық кейіпкерлер тарихи деректерден алынған. Доктор Джерри Пурнелл оны «тарихи көркем әдебиеттің шедеврі» деп атады, ал хетт ғалымы және «Хетттер» кітабының авторы О. М. Гурни осы роман туралы: «автор хетт мәдениетінің барлық қыр-сырын жақсы біледі» деп мәлімдеді. Моррис кітабы 2013 жылдың сәуір айында The Perseid Press баспасынан қайта басылды. Чие Шинохара «Қызыл өзен» (сонымен қатар «Анатолия тарихы» деп те аталады) манга сериясын жазды. Бұл серия он бес жасар жапон қызы Юри Судзуки туралы, ол сиқырлы күшпен Хаттусаға, Анатолиядағы Хетт империясының астанасына көшіріліп алынады. Оны патшайым Накия шақыртты, ол Юриді құрбандыққа шалуды жоспарлап отыр. Юридің қаны – елдің ханзадаларына қарғыс түсіру үшін қажетті маңызды элемент, олардың өлімінен кейін Накияның ұлы Яһуда таққа жалғыз мұрагер болады. Алайда, оқиға дамыған сайын Юри Накияның қастандықтарынан бірнеше рет құтылып қана қоймай, Иштар құдайының рухы ретінде құрметке ие болып, ханзада Кайлға ғашық болады. Мурсили II ханзада Кайл Мурсили рөлінде бейнеленген. Соңында Юри өткенде қалуға шешім қабылдайды, ал Яһуда анасына деген жиреніштен тақтан бас тарғаннан кейін, Кайл мен Юри Хаттусаның билеушілері болып сайланады. Мурсили II Грея Александрдың «Амарна трилогиясы» кітаптарының барлығында маңызды рөлде. Серияда Мурсили әкесінің Телепен жарлығына жасаған сатқындығынан және Хетттерге «Заннанза ісі» деп аталатын апаттардан кейін құдайларды ынақты етуге және олардың құрметін қайтаруға ұмтылады. Мурсили II Гордон Доэртидің «Бронза империясы: Иштардың ұлы» (2019) романында маңызды тұлға, оның басты кейіпкері Мурсилидің үшінші ұлы Хаттусилис III.
Janet Morris wrote a detailed biographical novel, I, the Sun, whose subject was Suppiluliuma I. Mursili II is an important figure in this novel, in which all characters are from the historical record, which Dr. Jerry Pournelle called "a masterpiece of historical fiction" and about which O. M. Gurney, Hittite scholar and author of The Hittites, commented that "the author is familiar with every aspect of Hittite culture". Morris' book was republished by The Perseid Press in April 2013. Chie Shinohara wrote the manga series Red River (also known as Anatolia Story), about a fifteen year old Japanese girl named Yuri Suzuki, who is magically transported to Hattusa, the capital of the Hittite Empire in Anatolia. She was summoned by Queen Nakia who means to use Yuri as a human sacrifice. Yuri's blood is the key element needed in placing a curse upon the princes of the land so that they will perish, leaving Nakia's son Juda as the sole heir to the throne. As the story progresses, however, Yuri not only repeatedly manages to escape Nakia's scheming, she also becomes revered as an incarnation of the goddess Ishtar and falls in love with prince Kail. Mursili II is portrayed as Prince Kail Mursili. In the end, Yuri decides to stay in the past, and after Juda renounces his claim out of disgust towards his mother, Kail and Yuri ascend as the rulers of Hattusa. Mursili II is a major figure in all three books of the Amarna Trilogy by Grea Alexander. In the series, Mursili becomes obsessed with appeasing the gods and regaining their favor after his father's betrayal of the Telepenus's Proclamation and the disasters that befall the Hittites following the so called Zannanza affair. Mursili II is an important presence in Gordon Doherty's novel, Empires of Bronze: Son of Ishtar (2019), whose protagonist is Mursili's third son, Hattusilis III.