Рим мен Понт арасындағы қақтығыстар (б.з.д. 88-63 жж.): Митридат соғыстары, себептері, нәтижелері. Римнің Азиядағы үстемдігі, Митридат VI және шабуылдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим мен Понт арасындағы қақтығыстар (б.з.д. 88–63)
Conflicts between Rome and Pontus (88–63 BC)
Митридат соғыстары – Римнің Понт патшалығы мен оның одақтастарына қарсы б.з.д. 88–63 жылдары аралығында болған үш қақтығыс. Олар Понт патшасы Митридат VI-ның атымен аталады, ол Азияның римдік провинциясын (Кіші Азияның көп бөлігін қамтитын) Понт империясына қосып, римдік тұрғындарға қарсы қырғын жасағаннан кейін соғысты бастады. Митридат рим әскерлерінің ілгерілеуіне қарсы көтерілістер ұйымдастырып, Римнің азамат соғыстарында оптимистер мен популяристердің саяси топтарын бір-біріне қарсы қоя алды. Дегенмен, бірінші соғыс Сулла мен Митридаттың қол қойған Дардан келісімімен бекітілген римдік жеңіспен аяқталды. Грекия рим билігіне қайта қосылды, ал Понт Кіші Азиядағы соғысқа дейінгі жағдайды қалпына келтіруі күтілді. Дардан келісімі Кіші Азияда толық орындалмағандықтан, римдік генерал Мурена (Азиядағы римдік аумақтарды қайта бақылауға жауапты) Понтқа қарсы екінші соғыс бастауды шешті. Екінші соғыс шешімсіз аяқталды және Митридатқа күш берді, ол армян патшасы Ұлы Тигранмен одақ құрды. Тигран Митридаттың күйеу баласы болды және Левант аймағындағы жерлерді бақылаған Армян империясын басқарды. Понт Халкидон шайқасында (б.з.д. 74) жеңіске жетіп, римдік саудаға қарсы Киликиялық қарақшыларды қолдады, содан кейін үшінші соғыс басталды. Үшінші соғыста римдіктер Армения мен Понтқа қарсы күресу үшін консул Лукуллды жіберді. Лукулл Кабира және Тигранокерта шайқастарында жеңіске жетті, бірақ Артаксата және Зела шайқастарынан кейін бұл табыс тоқтатылды. Осы уақытта Помпейдің Жерорта теңізіндегі Киликиялық қарақшыларға қарсы жорығы сәтті аяқталды және Сенат Лукуллды Помпеймен алмастырды. Помпейдің келесі жорықтары Леванттағы Армян империясының құлауына (Рим әскерлері Сирия мен Иудеяны басып алды) және Анатолия, Понт және шығыс Жерорта теңізінің көп бөлігінде римдік билікті бекітуге әкелді. Тигран Римге бағынды және оның алынған патшасы болды. Қуғынға түсіп, мүлкінен айырылып, шетелде қалған Митридатты оның құлы өлтірді. Оның бұрынғы патшалығы оның ертеден келе жатқан жауы – Битиниямен біріктіріліп, Битиния және Понт провинциясын құрды, бұл Понт тағына талапкерлердің болашақта пайда болуына жол бермеуі керек еді.
The Mithridatic Wars were three conflicts fought by Rome against the Kingdom of Pontus and its allies between 88 – 63 BC. They are named after Mithridates VI, the King of Pontus during the course of the wars who initiated the hostilities after annexing the Roman province of Asia into its Pontic Empire (that came to include most of Asia Minor) and committing massacres against the Roman inhabitants there. Mithridates was able to organise revolts against advancing Roman troops and play off the political factions of the optimates and populares against one another in the Roman civil wars. Nevertheless, the first war ended with a Roman victory, confirmed by the Treaty of Dardanos signed by Sulla and Mithridates. Greece was restored to Roman rule and Pontus was expected to restore the status quo ante bellum in Asia Minor. As the treaty of Dardanos was barely implemented in Asia Minor, the Roman general Murena (in charge of retaking control of Roman territory in Asia) decided to wage a second war against Pontus. The second war resulted was inconclusive and gave momentum to Mithridates, who then forged an alliance with Tigranes the Great, the Armenian King of Kings. Tigranes was the son in law of Mithridates and was in control of an Armenian empire that included territories in the Levant. Pontus won the Battle of Chalcedon (74 BC), gave support to Cilician pirates against Roman commerce, and the third war soon began. For the third war, the Romans sent the consul Lucullus to fight against Armenia and Pontus. Lucullus won the Battle of Cabira and the Battle of Tigranocerta, but this progress was halted following the Battle of Artaxata and the Battle of Zela. Meanwhile, the campaign of Pompey against the Cilician pirates in the Mediterranean was successful and Pompey was named by the Senate to replace Lucullus. Pompey's subsequent campaigns caused the collapse of the Armenian Empire in the Levant (with Roman forces taking control of Syria and Judea) and the affirmation of Roman power over Anatolia, Pontus and nearly all the eastern Mediterranean. Tigranes surrendered and became a client king of Rome. Hunted, stripped of his possessions, and in a foreign country, Mithridates had a servant kill him. His former kingdom was combined with one of his hereditary enemies, Bithynia, to form the province of Bithynia and Pontus, which would forestall any future pretender to the throne of Pontus.
Этимология
Bellum Mithridaticum, ("Митридат соғысы") ресми римдік орталарда Рим Сенатының б.з.б. 88 жылы Митридатқа қарсы соғыс жариялаған жарлығына немесе өкілеттігіне сілтеме жасайды. Бастапқыда консулдарға берілген бұл өкілеттік Митридаттың өліміне немесе Сенаттың оны аяқталды деп жариялауына дейін күшінде болды. Митридат б.з.б. 63 жылы қайтыс болғанға дейін өкілеттікте үзіліс болмағандықтан, ресми түрде тек бір Митридат соғысы болды. Кейін тарихшылар соғыстың үш логикалық кезеңге бөлінгенін анықтады. Олардың кейбіреулері осы кезеңдерді сол мәтіндерде, онда терминді жекеше түрде қолданған, "Бірінші", "Екінші" және "Үшінші" деп атауға бастады. Рим Республикасының естеліктерден мүлдем жойылғаннан кейін, оның бастапқы құқықтық мағынасы естен шықты. Кейбір тарихшылар соғыс жарияланғанға дейінгі оқиғаларды да соғысқа қосты. Бүгінде соғысқа қатысты кез келген оқиға оның құрамына кіре береді. Сондықтан "Бірінші Митридат соғысы" термині Кіші Азия мемлекеттері арасындағы соғыстарды, сондай-ақ Римнің осы соғыстардың тараптарына көрсеткен қолдауын немесе қолдаудың болмауын қамтиды. Осындай қолдау көрсеткен офицерлер Сенаттың басқа өкілеттіктеріне сәйкес әрекет етті; өкілеттік шегінен тыс әрекет жасау оларды өз елінде қылмыстық жауапқа тарту қаупіне ұшыратуы мүмкін.
The bellum Mithridaticum, ("Mithridatic War") referred in official Roman circles to the mandate, or warrant, issued by the Roman Senate in 88 BC declaring war against Mithridates. Handed at first to the consuls, it would not end until the death of Mithridates or the declaration by the Senate that it was at an end. As there were no intermissions in the warrant until the death of Mithridates in 63 BC, there was officially only one Mithridatic War. Subsequently, historians noticed that the conduct of the war fell into three logical subdivisions. Some of them began to term these subdivisions the "First", "Second", and "Third" in the same texts in which they used the term in the singular. As the Roman Republic faded from general memory, the original legal meaning was not recognized. A few historians folded events prior to the declaration of war into the war. Today, anything to do with the war can be included under it. Hence, the term "First Mithridatic War" is extended to include the wars between the states of Asia Minor as well as Roman support or lack of it for the parties of these wars. The officers offering this support were acting under other mandates from the Senate; to do anything not mandated was to risk criminal charges at home.
Бірінші
Бірінші Митридат соғысы (б.з.д. 88–85 ж.) Сенаттың соғыс жариялауымен басталды. Соғысқа себеп Азиялық Весперлер болды, бірақ кейбір адамдар соғыс бұрын жарияланды деп санайды; яғни Весперлер себеп емес, содан кейін болған жағдай. Консул Луций Корнелий Сулла жеребе тарту арқылы мандат алды, оған Әлеуметтік соғыстан келген бірнеше жаңа легион мандатты орындау үшін берілді. Афинадағы перипатетик немесе Эпикурлықтың жақтасы Аристон, Митридатқа елші ретінде жіберілді, ол оны өз жағына тартып алып, Афинаға оралып, қала тұрғындарын көтеріліс жасауға көндірді, осылайша ол әскербасы болды. Грекияның көп бөлігі оған қосылды, бірақ барлығы емес. Аристон Аристотельдің «Саясаты» негізінде деп сенетін жаңа конституцияны енгізіп, байлықты қайта бөлу үшін үрейлі билік жүргізді. Байлар қаладан қашып, эмигранттарға айналды. Аристон өзінің ескі серігі және сирек кездесетін құжаттарды ұрлайтын Апелликонды Делос аралында сақталған афиналық ұлттық қазынаны қайтарып алу үшін күшпен жіберді. Рим қолбасшысы Оробий оны жеңді. Қолбасшылардың арасында Луций Валерий Флакк және Гай Флавий Фимбрия болды. Маңызды шайқастарға 86 ж. Хайронея шайқасы және Орхомен шайқасы кірді. Соғыс римдіктердің жеңісімен және 85 ж. Дарданос шартымен аяқталды.
The First Mithridatic War (88–85 BC) began with a declaration of war by the Senate. The casus belli was the Asiatic Vespers, although some few claim that war was declared first; that is, that the Vespers were a reaction rather than a cause. Consul Lucius Cornelius Sulla having received the mandate by lot was given several legions fresh from the Social War to implement the mandate. Aristion, a peripatetic or Epicurean adherent at Athens sent to Mithridates as ambassador, won over by the latter, returned to Athens to convince its citizens to rise in revolt, making him general. Most of Greece followed suit, though not all. Aristion, implementing a new constitution that he believed was based on Aristotle's Politics, conducted a reign of terror on behalf of the redistribution of wealth. The wealthy who could escaped the city to become exiles. Aristion sent an old comrade and known rare document thief, Apellicon of Teos, with a force to recover the Athenian national treasury stored at Delos. It was decisively beaten by the Roman commander, Orobius. The commanders included Lucius Valerius Flaccus and Gaius Flavius Fimbria. Significant battles included the Battle of Chaeronea and the Battle of Orchomenus in 86 BC. The war ended with a Roman victory, and the Treaty of Dardanos in 85 BC.
Екінші
Екінші Митридат соғысы (б.з.д. 83–81 жж.). Люций Лициний Мурена басқаратын рим әскерлері. Соғыс римдіктердің жеңілісінен кейін және Сулланың бұйрығымен аяқсыз қалды.
Second Mithridatic War (83–81 BC). Roman armies commanded by Lucius Licinius Murena. The war ended inconclusively after a Roman defeat, and withdrawal on Sulla's orders.
Үшінші
Үшінші Митридат соғысы (б.з.д. 75–63 жж.). Рим әскерлерін Люций Лициний Лукулл (б.з.д. 75–66 жж.) бастап, кейін Помпей (б.з.д. 66–63 жж.) басқарды. Соғыс Римнің жеңісімен және Митридат VI-ның б.з.д. 63 жылы қаза болуымен аяқталды.
Third Mithridatic War (75–63 BC). Roman armies led by Lucius Licinius Lucullus (75–66 BC) then by Pompey (66–63 BC). War ended with Roman victory and the death of Mithridates VI in 63 BC.
Диодор Сицилийлік
Диодор Сицилийдің 37-40 кітаптарының фрагменттерінде Митридат соғыстары мен Азамат соғыстары араласқан қысқаша мазмұнын баяндауға жеткілікті мәлімет сақталған.
Enough remains of Diodorus Siculus to relate a summary of the Mithridatic Wars mixed in with the Civil Wars in the fragments of Books 37 40.
Вельеус
Митридат соғыстарының бастапқы оқиғалары, Азиялық кештен басталып, Азамат соғыстарының оқиғаларымен байланысты қысқаша мағлұматтар Веллей Патеркулдің II кітабында кездеседі.
A brief summary of the events of the Mithridatic Wars starting with the Asiatic Vespers combined with events of the Civil Wars can be found in Velleius Paterculus, Book II.
Ливи
Митридалық соғыстар тарихына ең жақын дерек – Ливийдің «Рим тарихы» (б.з.д. 59 – ж.с. 17), ол б.з.д. 27 мен 9 жылдар аралығында жазылған 142 кітаптан тұрады және ішкі оқиғаларға сүйене отырып мерзімделген: ол 27 жылға дейін «Август» атағын алмаған Августы есімімен атайды, ал соңғы оқиға – б.з.д. 9 жылы Друс өлімі. Ливий Августың жақын досы болған, оған еңбегін бөліп оқыған, демек, Римдегі жазбалар мен құжаттарға қол жеткізген. Ол негізінен Неапольде уединениеде жұмыс істеген. Ливий соңғы Митрида соғысынан кейін бірнеше жыл өткен соң дүниеге келді және Республиканың кеш сатысында өсті. Падуадағы орны оны азамат соғыстарынан аулақ сақтады. Ол, мүмкін, жобасымен айналысу үшін үлкен қалаға барған. Оның мәні императордың қызығушылығын бірден тудырды (оның барлық жерде көздері мен құлақтары болды), ол достарының арасында Октавиан емес, Август болуға ұмтылды (оның міндеттері көбінесе маңызсыз және шаршатушы болып көрінетін). Ливий Митрида соғыстарынан бір ұрпақ бұрын, ең қолайлы жағдайда жазған. 142 кітаптың тек 35-і сақталған. Ливий кітаптарға атау немесе кезеңдік белгілер бермеген. Ол немесе оған жақын адам әрбір кітаптың мазмұнының қысқаша тұжырымдамасын, яғни Периохеяны жазған. 1-140 кітаптарда олар бар. Олардың сақталуы, әрине, «кішкентай Ливий» ретінде қолданылуымен байланысты, өйткені толық еңбек кез келген көшіруші үшін тым ұзақ болған. Митрида соғыстарының оқиғалары тек Периохеяда ғана сақталған. «Митрида соғысы» термині Ливийде тек бір рет, 100-ші Периохеяда кездеседі. Үшінші Митрида соғысы нашар жүріп жатқандықтан, екі тараптың сенаторлары Лекс Манилияны тайпалық жиналыстан қабылдап, шығысқа қолбасшылықты Лукуллдан және басқалардан алып, Помпейге беру үшін бірікті. Периохеяда былай делінген: «C. Manilius tribunus plebis magna indignatione nobilitatis legem tulit, ut Pompeio Mithridaticum bellum mandaretur» – «Халық трибуны Гай Манилий, дворяндардың үлкен наразылығына қарамастан, Митрида соғысын Помпейге тапсыру туралы заңды қабылдады». «Дворяндар» – бұл әдетте мандаттарға ие болатын Сенат. «Ұлы» деген сөздің ойынға салынғандығы мүмкін, өйткені Помпей Сулланың қызметінде «Ұлы» атағын алған. Сулла қайтыс болғаннан кейін, Лукулл оның орнына мандатты иеленді. Бұл трибунның Сенаттың құқықтық ісіне араласуы. Осы жерде үлкен наразылық болды. «Митрида соғысы» – тарихшылардың ғана сипаттамалық термині емес, ол мандаттың атауы. Осылайша, ол б.з.д. 88 жылы Сенаттың Азиялық кеш (қазіргі термин) соғыс жариялауымен басталды, ол соғысқа себеп болды. Мандаттар консулдарға тағайындалды, олар, аты айтып тұрғандай, бас тартқан немесе орындамаған жағдайда өлім жазасына ұшырауы керек еді. Сол сияқты, мандатты тоқтату құқығы тек Сенатқа тиесілі болғандықтан, Ливий үш Митрида соғысы туралы айтпайды. Сулла Митридатпен келісімге келді, бірақ Сенат оны қабылдамады. Уақытша бейбітшілік джентльмендік келісімнен аспады. Осы саяси ойыннан шаршаған бейбітшілік партиясы Сенатты айналып өтіп, мандатты алдымен қабылдап қана қоймай, Помпейге оны аяқтау құқығын берді. Алайда, б.з.д. 63 жылы Митридаттың өлімімен бұл миссия автоматты түрде аяқталды, міндет орындалды.
The surviving history closest to the Mithridatic Wars is the History of Rome by Livy (59 BC – AD 17), which consisted of 142 books written between 27 and 9 BC, dated by internal events: he mentions Augustus, who did not receive the title until 27 BC, and the last event mentioned is the death of Drusus, 9 BC. Livy was a close friend of Augustus, to whom he read his work by parts, which means that he had access to records and writings at Rome. He worked mainly in retreat at Naples. Livy was born a few years after the last Mithridatic War, and grew up in the Late Republic. His location at Padua kept him out of the Civil Wars. He went to the big city perhaps to work on his project. Its nature sparked the interest of the emperor immediately (he had eyes and ears everywhere), who made it a point to be Octavian, not Augustus, to the circle of his friends (he often found duty tedious and debilitating). Livy was thus only one generation away from the Mithridatic Wars writing in the most favorable environment under the best of circumstances. Only 35 of the 142 books survived. Livy used no titles or period names. He or someone close to him wrote summaries, or Periochae, of the contents of each book. Books 1 – 140 have them. Their survival, no doubt, can be attributed to their use as a "little Livy", as the whole work proved to be far too long for any copyist. The events of the Mithridatic Wars survive only in the Periochae. The term "Mithridatic War" appears only once in Livy, in Periocha 100. The Third Mithridatic War was going so badly that the Senators of both parties combined to get the Lex Manilia passed by the Tribal Assembly removing command of the east from Lucullus and others and giving it instead to Pompey. The words of the Periocha are C. Manilius tribunus plebis magna indignatione nobilitatis legem tulit, ut Pompeio Mithridaticum bellum mandaretur, "Gaius Manilius, Tribune of the People, carried the law despite the great indignation of the nobility that the Mithridatic War be mandated to Pompey". The "nobility" are the Senate, who usually had the privilege of mandates. There is a possible pun on "great", as Pompey had received the title of "The Great" in the service of Sulla, the original recipient of the mandate. Sulla was deceased; Lucullus held the mandate in his place. This is an intervention by the tribune in the legal business of the Senate. Now it was the indignation that was great. The "Mithridatic War" is not just a descriptive term of the historians; it is the name of a mandate. As such it began with the declaration of war by the Senate in 88 BC after the Asiatic Vespers (modern term), the casus belli. Mandates were assigned to the consuls, who, as the name implies, must perform them on penalty for refusal or failure of death. Similarly, only the Senate could declare the termination of a mandate, which is why Livy does not speak of three Mithridatic Wars. Sulla reached an agreement with Mithridates but it was never accepted by the Senate. Interim peace was never anything more than a gentleman's agreement. Tiring of this political game the ad hoc peace party bypassed the Senate, not only preempting the mandate but also giving to Pompey the power himself to declare it at an end. It ended automatically, however, with the death of Mithridates in 63 BC, the mission being complete.
Флорус
Флорус Митридат соғысының ең қысқаша сипаттамасын жазады.
Florus writes the briefest of summaries of the Mithridatic War.
Апиан
Александриялық Аппиан (шамамен 95 – 165 ж.ш.) өзінің «Рим тарихы» еңбегінің «Шетелдік соғыстар» бөлімінде Митридат соғыстарын жазады. Оның баяндамасы осы үш соғыстың ең толыққанды суреттемесі болып табылады.
Appian of Alexandria (c. 95 – c. AD 165) also covers the Mithridatic Wars in the Foreign Wars section of his Roman History. His account offers the most in depth view of all three conflicts.
Грек монументальді жазулары
Грекиядағы кейбір маңызды жазбалар Бірінші Митридат соғысы кезіндегі римдік басқару жүйесі туралы ақпарат береді.
Some monumental inscriptions of the times in Greece shed some light on the Roman command structure during First Mithridatic War.