Кіріспе

Бірінші практикалық түтінсіз оқ-дәрі Poudre B 1884 жылы жасалған алғашқы практикалық түтінсіз оқ-дәрі болды. Ол 1882–1884 жылдары Париждегі «Laboratoire Central des Poudres et Salpêtres» (Франция) мекемесінде жетілдірілді. Бастапқыда ойлап тапқан Пол Вийе есімімен «Poudre V» деп аталған, кейіннен неміс тыңшыларының назарын аудармау үшін «Poudre B» (ақ ұнтақ – қара ұнтақтан айырмашылығы) деп өзгертілді. «Poudre B» 68,2% ерімейтін нитроцеллюлоза, 29,8% эфирмен желатинделген ерігіш нитроцеллюлоза және 2% парафинден тұрады. «Poudre B» – қағаз сияқты жұқа, бірақ ақ емес, қара жасыл сұр түсті ұсақ қабыршақтардан құралған. «Poudre B» алғаш рет 1886 жылы Лебель мылтығына арналған 8 мм Лебель патрондарын зарядтау үшін қолданылды.

Тарих

Неміс-швейцариялық химик Кристиан Фридрих Шёнбейн 1846 жылы мақта талшықтарын азот қышқылы мен күкірт қышқылының қоспасымен өңдеу арқылы жарылғыш зат – нитроцеллюлозаны немесе «пушка мақтасын» жасады. Алайда, пушка мақтасы тікелей атыс қарулары мен артиллериялық оқ-дәрілерде қолдануға тым жылдам жануға бейім болды. Француз химигі Пол Вийль 1882–1884 жылдары Шёнбейннің зерттеулерін қадағалап, көптеген тәжірибелерден кейін, мақтаны спирт-эфир қоспасында желатинизациялау арқылы коллоидтық затқа айналдыруға қол жеткізді, содан кейін оны амил спиртімен тұрақтандырды. Ол роликтермен престеу арқылы бұл желатинизацияланған коллоидтық затты өте жұқа қабаттарға айналдырды, олар кептірілгеннен кейін ұсақ қабыршақтарға бөлінді. Бұл бір базалық, түтінсіз ұнтақ бастапқыда өнертапқышының құрметіне «Poudre V» деп аталды. Кейіннен, неміс тыңшыларының назарын аудармау үшін бұл атау өзгертіліп «Poudre B» деп қойылды. 1884 жылғы түпнұсқа «Poudre B» 1887 жылы жақсартылған «Poudre BF(NT)» үлгісімен бірден алмастырылды. 1896 жылы «Poudre BF(NT)» «Poudre BF(AM)» үлгісімен, ал 1901 жылы «Poudre BN3F» үлгісімен алмастырылды. Соңғысы амил спиртінің орнына антиоксидант – дифениламинмен тұрақтандырылды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918 жж.) қолданылған стандартты француз оқ-дәрісі ретінде қауіпсіз және тұрақты жұмыс істеді. 1920 жылдары «Poudre BN3F(Ae)» және кейіннен «Poudre BPF1» пайда болды, ол 1960 жылға дейін қолданыста болды. Басқа елдерден айырмашылығы, француз әскерилері екі базалық ұнтақтың бастапқы күнінен бастап күдікпен қарады: (қазіргі зерттеулер Вийльдің оны 1884–1885 жылдары ашқанын және оның жоғары жалын температурасының ұңғының тозуына әкелетінін көрсетіп, француз әскерилерін оның әскери қолдануға жарамсыз деген қорытындыға келтіргенін көрсетеді), оны 1918 жылдан кейін тек тегіс ұңғылы минометтерде және 1930 жылдары 330–380 мм теңіздік зеңбіректерде ғана қолданды.

Өнер көрсету

Қара ұнтақтан үш есе күшті және көп түтін шығармайтын Poudre B пайдаланушыға үлкен тактикалық артықшылық берді. Оны француз әскері 1886 жылы жедел қабылдады, ал кейін бірнеше жыл ішінде барлық ірі әскери державалар да қолданды. Бұл қолданылғанға дейін, әскерлер бірнеше рет атқаннан кейін нысананы көре алмайтын, ал олардың орналасқан жері түтін бұлтының үстінде анық көрінетін еді. Жаңа ұнтақтың жоғары қуаты оқ бастапқы жылдамдығын арттырды, бұл өз кезегінде оқтың траекториясын тегістеп, ұшу қашықтығын ұзартты. Сонымен қатар, оқ-дәрінің мөлшері азайды, калибрі кішірейді, оқтар жеңілдеді, сол арқылы әскерлер көбірек оқ алып жүруге мүмкіндік алды. Француз армиясы осы артықшылықтарды пайдалану үшін 8 мм калибрлі жаңа патронмен атуға арналған Lebel Model 1886 үлгісіндегі жаңа мылтықты енгізді. "Сонымен қатар, қара ұнтақ зеңбіректе ауыр қалдық қалдырады. Ең жақсы жағдайда, мылтықты тазаламастан 5-тен 50 оқ атқаннан кейін дәлдік сәл төмендейді. Ал калибрді кішірейте отырып, оқтың ұзындығын арттыру және ұнтақ зарядын көбейту арқылы жылдамдықты арттыруға тырысқанда, қалдықтардың көбеюі дәлдікті жояды, егер әр оқтан кейін зеңбірек тазаланбаса."

Тұрақтылық және қауіпсіздік

Ең алғашқы "Пудре В" уақыт өте келе тұрақсыз болып кетуге бейім болды, бұл ұшқыш еріткіштердің булануымен байланысты болды, бірақ гүнкотон жасау үшін қолданылған қышқылдарды толық жоюдың қиындығынан да туындауы мүмкін. Оның пайдаланудың алғашқы жылдарында "Пудре В" де, гүнкотон да жазатайым оқиғаларға себеп болды. Мысалы, француздық екі броненосец кемесі, "Иена" және "Либерте", 1907 және 1911 жылдары Тулон портында жарылып, көптеген адамдар қаза тапты. 1890 жылдардың соңына қарай, "Пудре В" (мысалы, Пудре BN3F және BPF1) және 1880 жылдардың соңында баллистит пен кордиттің жақсартылған және тұрақтандырылған түрлері сияқты, қауіпсіз темекісіз ұнтақтар жасалды. Гүнкотон мәселесі тіпті бүгінгі күнге дейін толық шешілмеген, кейде темекісіз ұнтақ партиясы нашарлап жатады, бірақ мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі.