Кіріспе

Сун әулетінің негізін қалаушы императоры (960–976) Лиу Сун императоры, сондай-ақ ғибадатхана аты Тайдзу.

Сун императоры Тайдзу (21 наурыз 927 – 14 қараша 976), жеке аты Чжао Куанъин, әдепті аты Юаньланг, Қытайдың Сун әулетінің негізін қалаушы императоры болды. Ол 960 жылдан 976 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті. Бұрынғы Кейінгі Чжоу әулетінің көрнекті әскери генералы болған Тайдзу императоры, мемлекеттік төңкеріс жасап, соңғы Кейінгі Чжоу билеушісі Гон императорын тақтан басқаруға мәжбүр еткеннен кейін билікке келді. Өкіметтік кезеңінде Тайдзу императоры Оңтүстік Тан, Кейінгі Шу, Оңтүстік Хан және Цзиньнань мемлекеттерін жаулап алып, Қытайдың көп бөлігін қайта біріктірді. Билігін нығайту үшін ол әскери генералдардың ықпалын азайтып, әкімшілік басқаруда азаматтық шенеуніктерге сүйенді. Оның орнын інісі Чжао Куангй (Тайцзун императоры) иеленді.

Ерте өмір

Лояң қаласында әскери қолбасшы Жао Хуньиннің баласы болып туған Жао Куаньин ат үстінен садақ атуда шеберлік танытқан. Бірде ол бағылмайтын жылқыға мінген кезде қала қақпасының қабырғасына басы соғылып, құлап түсіпті. Бірақ ол дереу орнынан тұрып, жылқыны қуа жетелеп, ешбір зардапсыз бағындырып алған. 940 жылдардың ортасында ол әкесінің ұсынысымен Хе ханымға үйленді. Бірнеше жыл саяхаттағаннан кейін, 949 жылы ол Кейінгі Хань әулетінің әскери губернаторы Гуо Вэйдің әскеріне қосылып, Гуо Ли Шоучжэннің бүлігін басуға көмектесті. Жылдамдаған жерде бүлік туралы хабар сарайға жетіп, қаос туды. Қарсылық көрсетуді ойлаған жалғыз адам – Хан Тун, бірақ ол үйіне жеткенде Жао Куаньиннің бір генералы оны өлтірді. Астанаға кіріп, таққа отырғаннан кейін Жао Куаньин әскерлерге қаланы тонауға немесе халықтың құқықтарын бұзуға тыйым салатын жарлық шығарды. Осы төңкеріс арқасында Жао Куаньин 960 жылы император атанды. Есіктер оған ашылып, ол ешқандай қарсылықсыз император болды. Канцлер Фан Чжи сөз айта алмас бұрын, Жао Куаньиннің бір генералы оған қылышын тікелей бағыштап: «Біздің билеушіміз жоқ. Бүгін бізге император керек!» деді. Шенеуніктер бір-біріне қарап, қарсы тұрудың қамы жоқ екенін түсініп, барлығы да бас иді. Патша сарайын бақылауға алғаннан кейін Жао Куаньин ресми түрде император деп жарияланды. Жаңа әулеттің аты – Сун, Жао Куаньиннің Сун префектурасында басқарған әскерінен шабыттанды. Жарияланғаннан кейін Жао Куаньин тақтан түсірілген жас император Гуо Цзунсюньді анасымен бірге Батыс астанасына (西京) жіберді. Ол Чжао әулетіне Чай әулетін ұрпақтан-ұрпаққа қамқорлыққа алуды бұйырды. Той кезінде император жиналған әскери шенеуніктерге сөз сөйлеп, оларды таққа отырғызғаны үшін алғысын білдірді. Оларға барынша сыйлық беруге уәде берді. Содан кейін, олардың жаңа тағында оның өзінің қауіпсіздігіне олардың әртүрлі әскерлерінің басшылығында болатынын түсінетінін айтты. Егер олар мәселенің салдары туралы ойланса, олар да осылай сезінетінін жеткізді. Ол олар мен олардың отбасыларына, егер олар берілген жеңілдіктермен зейнетке шығуға келіссе, бақыт пен береке тіледі. Ақырында, генералдардың ешқайсысы оның талаптарын қабылдамады, осылайша ол негізін салған Сун әулетінің ішкі бейбітшілік кезеңі басталды. Көптеген Сун және кейінгі дереккөздер «Тайцзу серті» туралы айтады, ол оның мұрагерлеріне ғалым-шенеуніктерді өлтіруге тыйым салды. Алайда, бұл оқиға кейінірек құрастырылған болуы мүмкін.

Өлім және мұрагерлік дау

Император Тайдзу он жеті жыл билік құрып, 976 жылы 49 жасында қайтыс болды. Күдіктісі, оның орнына екі ұлы болса да – Ян патшасы Чжао Дезхао (951–979) және Цин патшасы Чжао Дефан (959–981) – кіші інісі Чжао Куангй (Император Тайцзун) билікке келді. Дәстүрлі тарихи жазбалар Сун әулеті жарияланғаннан кейін (шамамен 961 жылы) қабылданған шешімде Чжао Куанъиннің анасының атқарар рөліне ерекше мән береді. Осылайша, оның билігінің басым бөлігінде Чжао Куангй оның орнын басатыны белгілі болды. Халық арасында «шамның көлеңкесі мен балтаның шуы» деген әңгіме кең таралған, ол Император Тайдзуды таққа талаптанған ағасы өлтіргенін көрсетеді. Ол қайтыс болғаннан кейін Тайдзу Гонги қаласының жанындағы Йонгчан мазарында жерленді. Император Тайцзуннан кейін, мұрагерлік жолы Император Тайдзудың емес, оның ұлы мен ұрпақтарына берілді. Бірақ, Император Гаоцзун (1127–1161) мұрагер таба алмағандықтан, 1161 жылы өзінен кейін билік ететін Император Тайдзудың ұрпағын таңдады. 1161 жылдан кейін Сун әулетінің барлық императорлары Император Тайдзудың екі ұлы – Чжао Дезхао мен Чжао Дефан арқылы тарады.

Дін

Әннің Бабасы кейде Янг Гунмен бірге қытай және даостық храмдарда есік сақшысы ретінде көрінеді.

Жауынгерлік өнерлер

Жауынгерлік өнердің дәстүрлі аңыздарына сәйкес, император Тайцзу Шаолин негізіндегі Тайцзу Чанкуан (太祖長拳; сөзбе-сөз "Тайцзу Ұзын жұмсақ") деп аталатын жекпе-жек стилін жасаған. Ол қазіргі Ұзын жұмсақ стилінің негізгі стилі болып табылады. Ол осы стильді шынымен ойлап тапқан-ды әлде осы уақыттан бұрын пайда болған-ды ма, бұл нақты белгісіз.

Фильмдер

Қытайдың «Елді Біріктіру» (一統江山) деген атпен шығатын 4D фильмін академиялық сыйлық иегері, даниялық режиссер Билл Август түсіруді жоспарлап отыр. Фильм Жао Куаньин, сондай-ақ Оңтүстік Тан мемлекетінің соңғы билеушісі Ли Ю және Уюэ мемлекетінің соңғы билеушісі Цян Чудың өміріне арналған болады деп хабарланады.

Жалпы көздер

Палудан, Энн (1998). Қытай императорларының тарихнамасы: Императорлық Қытайдың билеушілерінің таққа отыру және билеу тізімі. Нью-Йорк: Темза және Хадсон.