Кіріспе

Грек мифологиясындағы амазондық патшайым

Пентесилея (Πενθεσίλεια) – Арес пен Отрераның қызы, Гипполита, Антиопа және Меланиппаның қарындасы. Ол Троя соғысында Трояға көмектесті, сол шайқаста Ахилл немесе Неоптолем оны өлтірді. 1887 жылы ашылған 271 Пентесилея астероиды оның құрметіне аталған.

Эпикалық циклда

Троя соғысына қатысты Эпикалық циклдің (немесе Троя циклінің) бір бөлігі болған бес кітаптық "Эфиопия" эпосында Пентселейя мен Мемнонның Трояға келуі егжей-тегжейлі сипатталған. "Эфиопия" б.з.д. 8 ғасырында жарық көрді және Милеттік Арктинға жатқызылады. Эпостың басты кейіпкері – Ахилл, ол өзі өлтірілгенге дейін Пентселейя мен Мемнонмен шайқасады. "Эфиопия" жоғалғанмен, Эпикалық цикл классикалық дәуірдің әртүрлі кезеңдерінде бейімделіп, қайта өңделген. Трояның құлдырауы туралы аңызды қайта баяндау дәстүрі Гомердің "Илиада" және "Одиссея" шығармаларына қарызды, олар ауызша хабарлауға негізделген және ежелгі Грецияда грек әліпбиі қабылданған кезде ғана жазылған. "Эфиопияда" Пентселейя – фракиялық әйел жауынгер. Ол Амазонка және троялықтарға көмекке келген Арес қызы еді. Ол он екі амазонка соғыскерімен бірге келді. Бір күн бойы шайқаста өзін ерекше танытқаннан кейін Пентселейя Ахиллмен кездеседі және шайқас басталады. Ахилл оны өлтіреді, ал Терсит Ахиллді Пентселейяға ғашық болды деп айыптап, оны мазақтайды. Терсит Ахиллдің соққысынан қаза табады, ол Терситті соншалықты қатты ұрып өлтіреді, содан кейін Трояға оралғанға дейін және Мемнонмен шайқасқанға дейін тазару үшін Лесбос аралына барады. Гомердің айтуынша, Троя патшасы Приам жастығында Сангарий өзенінде, Фригияда Амазонкалармен шайқасқан, ол Троядан шамамен 350 шақырым қашықтықта орналасқан. Кейінгі антикалық жазушылар Амазонкаларды географиялық тұрғыдан Анатолияда орналастырды және Геракл мен Тесей сияқты грек батырлары ерекше амазонка жауынгерлерімен шайқасқан эпикалық дәстүрді қалыптастырды. Пентселейя жыр-аңызының "Эфиопия" нұсқасы Гомерлік дәстүр ретінде белгілі.

Басқа дәстүрлер

Эпикалық цикл жарияланған кезде Пентхесилея туралы әртүрлі әңгімелер болған сияқты. Бір миф бойынша, Ахиллдің орнына Пентхесилеяны Неоптолем өлтірген. Стезихордың жоғалған поэмасында, б.з. алдында 7-ші немесе 6-шы ғасырда жарияланған деп саналады, Гекторды Ахилл емес, Пентхесилея өлтірген. Ол Ахиллдің қолынан өлгені айтылады, "ол оның өлімінен кейін Амазонкаға ғашық болып, оны қорлаған Терситті өлтірген".

Ликофрон

Б.з.б. 3 ғасырында Ликофрон Гомер дәстүріне қарсы келді. Ақын Евбеяда туған, ол жерде Афина үшін мифтік шайқаста күрескен жаралы амазонкаларға арналған киелі орын болған. Ликофрон Пентселиеяның жеке қызметшісі, Понт аймағында қалған жас Амазонка Клетаның тарихын айтады. Клета Пентселиея Троя соғысынан оралмағанда, оны іздеу үшін амазонкалар тобымен жолға шығады. Амазонкаларды тасымалдаған кеме бағытын жоғалтады, содан кейін Италияның оңтүстік ұшындағы Бруттиумда кеме апатқа ұшырап, Клета сол жерге қоныстанған амазонкалардың патшайымы болады.

Виргилий

Вергилийдің "Энеидасында", б.з. дейінгі 29-19 жылдар аралығында жазылған, Ахилл шабуыл жасағанда Троя әскері кері шегінеді. Ахилл ең ұлы троялық батыр Гекторды қала қабырғаларының бойымен сүйреп, оның мәйітін алтынға Приам патшаға сатады. Пентселиеа – қасіретті амазонка патшайымы болып бейнеленеді, ол қоршаудағы қалаға көмектесу үшін кешігіп келді. Аней Карфагендегі Юнона ғибадатханасында Пентселиеяның бейнесін көргенде, Пентселиея мен Мемнонның жеңілісі қаланың тонауға ұшырауына алып келетін оқиғалар тізбесін болжайтынын түсінеді. Пентселиеяның тағдыры Камилланың тағдырын да алдын ала көрсетеді, оны Вергилий эпостың кейінірек бөлігінде толық сипаттайды. Вергилийдің сөзіне сүйенсек, Пентселиеа амазонка әскерін басқарған және ерлермен күресуге батыл болған (audetque viris concurrere virgo) беллатрикс (латынша "әйел жауынгер") болған. Вергилий өз баяндамасын Гомердің "Илиадасына" негіздеді, ал Пентселиеяның бейнесін жасау үшін Эпикалық циклге сүйенді. Вергилий сонымен қатар Римнің негізі туралы эпостық шығармаға ауызша әңгімелерді де енгізді. "Энеидада" римдіктер батыр Эней мен Троя соғысынан кейін Италияға келіп пана тапқан троялық босқындардан тараған. Пентселиея жырларының Римнің негізін қалау жырларымен байланысы Ликофронға дейін жетеді.

Диодор

Диодор Сицилий өзінің "Bibliotheca historica" атты жалпы тарихында б.з.б. 1-ғасырда Пентхесилеяны соғыста батылдығымен көзге түскен соңғы амазонка ретінде мақтап айтты. Диодор Троя соғысынан кейін амазонкалардың саны кеміп, олардың бұрынғы қаһарманы туралы әңгімелер тек аңызға айнала бастады деп жазды.

Смирна

Біздің заманымыздың 4-ші ғасырында императорлық грек ақыны Квинт Смирней «Постгомерика» еңбегіндегі алғашқы кітабының тақырыбы ретінде Пентесилеяны таңдады. Бұл эпоста Смирней Гомерді аяқтауға тырысады, Троя қаласының құлауын көркем тілмен баяндайды. Бұл жұмыс Пентесилеяның Трояға қалай келгенін түсіндіреді: Пентесилея елік аулап жүргенде Гипполитаны найзамен өлтірді; осы оқиға Пентесилеяны терең қайғыға ұшыратты, ол өлімді тіледі, бірақ батыр және амазонка ретінде, ол оны мәрттікпен және шайқаста қана таба алатын. Сондықтан оны Троя соғысына оңай көндірді. Смирней сондай-ақ амазонка әскерінің грек әскерін қалай шаңқайтқанын және одан кейін басталган қырғынды қанды түрде сипаттайды. Амазонка Клония алғашқы қарсыласын өлтіргеннен кейін өзі де қаза табады. Пентесилея грек қатарларын жарып, сегіз жауынгерді өлтіреді және Клонияны өлтірген грек жауынгерінің қолын кесіп алады. Пентесилеяның амазонка серіктері Бремуза, Эвандра және Термодоса оның қасында ерлікпен шайқасады, бірақ олар да қаза табады, сондай-ақ Дериноэ, Алкибия және Деримахея да. Пентесилея балта мен найзамен тағы да көптеген гректерді өлтіреді. Мұнаралардан троялық әйелдер бақылайды және Пентесилея жас Гипподамияға шабыт сыйлайды, ол троялық әйелдерді шайқасқа қосылуға шақырады. Антимахтың қызы Тизифония құлшыныспен сөз сөйлейді: «Біз күшпен еркектерден кем емеспіз; көздеріміз де, мүшелеріміз де бірдей; бірдей жарық көреміз, бірдей ауа тыныс аламыз; тағамымыз да бірдей. Онда көктегілер бізге не берген, ал еркектерге бермеген? Келіңдер, даңқты соғысқа асығыйық!»

Бассадағы Аполлон Эпикур ғибадатханасы

Б.з.д. 5-ші ғасырдың ортасы мен соңында салынған Аполлон Эпикур ғибадатханасында Троя соғысының көріністері 23 панельдік биік рельефті мәрмәр мүсіні – Басса фризінде сақталған. Мұнда грек әскеріне амазонкалар шабуыл жасайды, олар үстемдікке ие болады, ал шайқастың қақпасынан Ахилл Пентесилеяны БМ 537 деп белгіленген тақтада өлтіреді. Ахилл мен Пентесилеяның қасында грек әскері мен амазонка тұр. Пентесилея патша екенін тажы арқылы білуге болады. Жерге құлауға аздан бұрын көрсетілген Пентесилея мен Ахилл бір-біріне қарайды. Амазонкалар туралы серияның соңғы тақтасы шайқас аяқталғаннан кейін грек әскері мен амазонкалар арасындағы бітім туралы көрсетеді.

Олимпиядағы Зевс ғибадатханасы

Паузанияс жазғандай, Олимпиададағы Зевс тағында Панаенның өліп бара жатқан Пентхесилеяны Ахиллдің қолдап тұрған суреті бейнеленген. Паузанияс: "Суреттің соңында Пентхесилея соңғы демін шығарып жатыр, ал Ахилл оны қолдап тұр" деп жазған. Ахиллдің өліп бара жатқан немесе өлген Пентхесилеяны қолдап тұрған мотиві Афродизия ғибадатханасында сақталған және ежелгі Римдегі мүсіндер мен мозаикаларда жаңаша түсіндірілген.

Вазалық фигура

Б.з.д. 510–500 жылдар шамасында жасалған қара фигуралы вазада Ахилл Пентесилеяны шайқас алаңынан алып келе жатқаны көрсетілген. Зерттеуші J. D. Beazley-дің еңбегінің бір бөлігі.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлық Еуропада Пентхесилея аңызы дамып, қайта жаңартылды, мұнда Ахилл екінші планға түсіп қалды. Жазбаларды көркемдеген суреттерде Пентхесилея ортағасырлық патшайым-жауынгер ретінде бейнеленді. Пентхесилея троялық батыр Гекторға деген құрметі үшін Троя соғысына қатысқан дәстүр қалыптасты. Пентхесилея Беноа де Сент-Мордың 1160 жылғы "Троя романында" рыцарлық кейіпкер ретінде суреттеледі, осы арқылы грек және рим мифтерін рыцарлық романс контекстінде қайта өңдеген ортағасырлық әдеби жанрдың бір бөлігіне айналды. Еуропаның соңғы орта ғасырларында аңыз Кристин де Пизанның 1405 жылғы "Ханымдар қаласының кітабы" мен Джон Лидгейттің 1420 жылғы "Троя кітабы" арқылы одан әрі танымал болды. Пентхесилея мен Гектор романтикалық батырларға айналды. Пентхесилея қашықтан ғашық болған, адал және ер жүрек Гектор үшін Трояға келді. Гектор мен Пентхесилея рыцарлық идеалдардың символы ретінде бейнеленді. Гектордың денесінің алдында тізе бүгіп, Пентхесилея оның өлімінен кек алуға ант етеді. Пентхесилея троялық армияның қатарында шайқасып, көптеген грек әскерлерін өлтіреді, бірақ Ахиллдің ұлы оны жеңіп алады. Бұл аңыз бойынша, оның денесі жерлену үшін Термодонға жеткізіледі. Терме өзені бойындағы мазарлар Пентхесилеяның Орта ғасырларда Амазонка патшайымы ретіндегі батырлық мәртебесін көрсетеді. Джон Гоуэрдің "Аманнаттың мойындауында" ол Пафагониядан Трояға сапар шегеді. Оны Ахиллдің ұлы Пирр өлтіреді. Филемен оның денесін жерлеуге қайтарып әкеледі, оған жылына үш әдемі қыз сыйға беріледі.

Боккаччо

1361-1362 жылдары итальяндық Джованни Боккаччо батыс әдебиетіндегі әйгілі әйелдерге арналған алғашқы өмірбаян жинағын жазды. "De Mulieribus Claris" латын тілінде жарық көрді және Альтавилья графинесі Андреа Ачьяйолиге арналған. Боккаччоның айтуынша, Пентхесилея Амазонка патшайымдары Антиопа мен Оритиядан кейін билікке келді. Ол бұрынғы патшайымдардан күшті де, шебер де болды. Боккаччоның сөзінше, Пентхесилея Гекторға әсер ету үшін гректерге қарсы Троя соғысына қатысты. Бірақ Пентхесилея мен оның амазонка әскерлері гректермен болған қызылшайқастың соңында қаза тапты. "De Mulieribus Claris" еңбегінде Пентхесилеяның ерліктерін баяндағаннан кейін Боккаччо: «Егер тәжірибе табиғи қасиеттерді өзгерте алатынын есімізде ұстасақ» – деді, онда амазонкалар туралы аңыздар сенімді бола түседі. Ол сондай-ақ: «Жаттығу арқылы Пентхесилея мен оған ұқсас әйелдер, босқындық пен ләззатқа құмарлықтан әлсіреген еркектерге қарағанда, қаруда еркектерден де батылрақ болды» деп жазды. Тәрбие мен оқытудың жыныстық ерекшеліктердегі маңызды рөлі туралы ойды 16 ғасырдағы Италияда Агостино Строцци мен Марио Эквикола талқылады.

Генрих фон Клейст

ХХ ғасырдың басынан бері Пентесилеяға ең көп назар аударған туынды – Генрих фон Клейсттің «Пентесилея» драмасы. Ол «бірден-бір күшті қарқынымен» жиырма төрт сахнаны актілерге бөліп, формальды үзіліссіз жалғастырды. Бірақ, Клейсттің «Пентесилеясында» Ахилл Пентесилеяның қолынан қаза табады. Ол өзінің құмарлық нысанына, өз итінің тісінен зардап шеккенін түсінгенде, «қиын сезімге» беріліп көз жұмады. Швейцариялық композитор Отмар Шок Клейсттің драмасы негізінде 90 минуттық бір актілі «Пентесилея» операсын (Дрезден, 1927) жазды. Француз композиторы Паскаль Дусапиннің Клейст шығармасы бойынша операсы 2015 жылы Брюссельдегі Ла Моннеде Людовик Морлоттың дирижерлігімен тұңғыш рет қойылды.

Уго Вольф

Австриялық композитор Уго Вольф (1860–1903) «Пентасилея» (1883–85) атты аңызға негіделген симфониялық поэма жазды.

Эдвард Беллами

Эдвард Белламидің 1888 жылы жарық көрген "Керегеге қарап" кітабында басты кейіпкер (Джулиан Уэст) 1887 жылдан (Пентесилея астероидінің табылу күні) 2000 жылға уақыт саяхаты жасап жетеді. Онда, 2000 жылы, басты кейіпкер 20 ғасырдың ең белгілі жазушыларының бірі – Беррианның кітабын оқиды. Осы кітаптың атауы "Пентесилия" және ол махаббаттың нағыз күшін және шексіз мүмкіндіктерін көрсететін роман.

Роберт Грейвс

Роберт Грейвстің "Пентезилия" атты қысқа өлеңінде Ахилл Пентезилияны өлтіргеннен кейін бірден оған ғашық түседі, ал кейін Ахиллдің әрекеттерін қынжырлағандық үшін Терситті өлтіреді. Соңғы шумақ әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді, кейбіреулер Пентхелисеяның рухы Терситтің оның қадір-қасиетін қорғағандығы үшін алғыс айтқанын жорып көрсе, ал басқалары оның Терситті өлтіргені үшін Ахиллге алғыс айтқанын ұсынады.