Кіріспе
1998–99 жылдардағы Гвинея-Бисаудағы қақтығыс президент Жоао Бернардо Виейраға қарсы жасалған әскери төңкерістен кейін болды. Гвинея-Бисаудағы азаматтық соғыс 1998 жылдың 7 маусымынан 1999 жылдың 10 мамырына дейін жалғасты, және оның бастауына бригадалық генерал Ансуман Мане бастаған президент Жоао Бернардо Виейра үкіметін құлатуға жасалған төңкеріс әрекеті себеп болды. Көрші мемлекеттердің қолдауымен үкіметтік күштер, елдің қарулы күштерінің басым бөлігін бақылауға алған төңкерісшілермен қақтығысты. 1998 жылдың қараша айында жасалған бейбіт келісімде ұлттық бірлік үкіметі құрылып, келесі жылы жаңа сайлаулар өткізілуі көзделді. Дегенмен, 1999 жылдың мамыр айындағы қысқа мерзімді шайқастар 10 мамырда Виейраның шартсыз капитуляциясына әкеп соқты. Қарулы күштер Касаманс шекарасына қосымша күштер жіберіп, сепаратистердің елге енуіне жол бермеді. Қаңтар айының соңында Гвинея-Бисауда қару-жарақ қоймасының табылғаннан кейін, қарулы күштердің бірнеше офицері Касаманс сепаратистеріне қару-жарақ жеткізгені үшін тұтқындалды. 1998 жылдың 30 қаңтарында Гвинея-Бисаудың қорғаныс министрі, өткен айда тәркіленген қару Гвинея-Бисау қарулы күштерінің әскери қоймасынан алынғандығына байланысты, қарулы күштер штабының бастығы, бригадир генерал Ансуман Манеді қызметінен шеттету туралы жариялады. 1998 жылдың наурыз айында оппозициялық партиялардың заң шығарушы сайлауларды ұйымдастырудағы кешігулерге наразылық білдіргенінен кейін тәуелсіз ұлттық сайлау комиссиясы құрылды. Сайлаулар шілде айында өткізілуі жоспарланған. Сәуір айында Мане қорғаныс министрі мен қарулы күштердегі бір топ офицерді Касаманс сепаратистеріне қару-жарақ саудасында қатысқандары үшін айыптады. 1998 жылдың мамыр айында өткен ПАИГК-ның VI съезінде президент Жоао Бернардо Виейра партия президенті болып қайта сайланды.
The Guinea Bissau Civil War was fought from 7 June 1998 to 10 May 1999 and was triggered by an attempted coup d'état against the government of President João Bernardo Vieira led by Brigadier General Ansumane Mané. Government forces, backed by neighbouring states, clashed with the coup leaders who had quickly gained almost total control over the country's armed forces. An eventual peace agreement in November 1998 provided for a national unity government and new elections in the next year. However, a subsequent and brief outbreak of fighting in May 1999 ended with the deposing of Vieira on 10 May 1999 when Vieira signed an unconditional surrender. The armed forces deployed reinforcements along the border with Casamance to prevent the separatists from entering the country. In late January, following the seizure in Guinea Bissau of a cache of weapons, a number of officers of the armed forces were arrested on charges of supplying arms to the Casamance separatists. On 30 January 1998, Guinea Bissau's defense minister announced the suspension of the Chief of Staff of the armed forces, Brigadier General Ansumane Mané on the grounds of dereliction of duty as the weapons impounded in the previous month had been taken from a military depot of the Guinea Bissau armed forces. In March 1998, following protest by opposition parties at delays in the organization of legislative elections, an independent national elections commission was established. The elections were due to be held in July. In April, Mané publicly accused the Minister of Defense and a group of officers in the armed forces of involvement in arms trafficking to the Casamance separatists. At the sixth PAIGC congress held May 1998, President João Bernardo Vieira was re elected president of the party.
Төңкеріс және азаматтық соғыс (1998 1999)
Виейра 1998 жылдың 6 маусымында Манеді қызметтен шеттетуге және оның орнына генерал Гумберто Гоместі тағайындады. 7 маусымда Ансуман Мане бастаған көтерілісшілер Бисаудағы әскери казармаларды, сондай-ақ халықаралық әуежайды қоса алғанда, стратегиялық маңызы бар басқа да нысандарды басып алды. Мане кейіннен Виейра мен оның үкіметінің отставкаға келуін және шілде айында еркін және демократиялық сайлау өткізуді талап етті. 1300 сенегалдық және 400 гвинеялық сарбаздың қолдауымен үкіметке адал әскерлер көтерілісшілер бақылауындағы қаланың аудандарын қайта басып алуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Келесі күндері 3000-нан астам шетелдік азамат кемемен Сенегалға эвакуацияланды. Бисаудың тағы 200 000 тұрғыны қаладан қашып кетті, бұл гуманитарлық апатқа ұшырауы мүмкін деген қауіпті тудырды, сонымен қатар жағдай босқындарға азық-түлік пен медициналық көмек жеткізуге кедергі келтірді. Ұрыстар шілде айына дейін жалғасты, Гвинея-Бисау қарулы күштерінің көптеген әскери қызметшілері көтерілісшілердің жағына кетті. Португалиялық теңізшілер Бисауды басып алуға, португалиялық азаматтарды құтқаруға және атысты тоқтатуға мәжбүрлеу үшін жіберілді. 26 шілдеде Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығының (CPLP) делдалдығымен үкімет пен көтерілісшілер бітімге келісті, португалдық әскерлер әлі де Бисау мен басқа да ірі қалалық орталықтарды басып тұрды. 25 тамызда үкімет пен көтерілісшілердің өкілдері Саль аралында (Кабо-Верде) CPLP және ЭКОУАС қолдауымен кездесті, онда қолданыстағы атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді. Келісімде халықаралық әуежайдың қайта ашылуы және атысты тоқтатуды сақтау және қадағалау үшін халықаралық күштердің орналасуы қарастырылды. 1998 жылдың қыркүйек айында Абиджан қаласында (Кот-д'Ивуар) үкімет пен көтерілісшілер арасындағы келіссөздер қайта басталды. Көтерілісшілер соңғы бейбіт келісімге қол жеткізу үшін барлық сенегалдық және гвинеялық күштерді елден шығаруды талап етті, бірақ үкімет бұл талапты қабылдамады. Көтерілісшілер өз кезегінде Сенегалдың Казаманс шекарасымен жатқан Гвинея-Бисау аумағында буферлік аймақ құру туралы ұсынысты қабылдамады. Қазан айында көтерілісшілер үкімет ұсынған, астанадағы қарсылас күштерді бөліп тұратын әскери емес аймақ құру туралы ұсынысқа келісті. Ұсыныс ресми түрде бекітілмес бұрын, атысты тоқтату туралы келісім бұзылып, астанада және басқа да қалаларда ұрыстар қайта басталды. 20 қазанда үкімет бүкіл елде коменданттық сағат жариялады, ал келесі күні президент Виейра біржақты атысты тоқтату туралы мәлімдеді. Сол кезде үкіметтік әскерлердің көбі көтерілісшілердің жағына кетті, олардың елдің шамамен 99 пайызын бақылап отырғаны хабарланды. 23 қазанда бригадир генерал Мане Виейраның келіссөздер арқылы бейбіт келісімге қол жеткізу туралы ұсыныстарын нақтылау үшін 48 сағаттық бітімге келісті, содан кейін Гамбиядағы Банжул қаласында тікелей келіссөздер өткізу туралы келісімге қол жеткізілді. 29 қазанда өткен келіссөздерде көтерілісшілер Виейраның отставкаға келуін талап етпейтінін растады. Абужада (Нигерия) ЭКОУАС қолдауымен өткен келіссөздер 1 қарашада бейбіт келісімге қол қоюға әкелді. Келісім шарттарына сәйкес, екі тарап 25 тамыздағы атысты тоқтатуды қайта растады және Гвинея-Бисаудан Сенегал мен Гвинея әскерлерінің шығарылуы ЭКОМОГ (ЭКОУАС атысты тоқтатуды бақылау тобы) күштерінің орналасуымен бірге жүргізілуі керек екенін шешті, бұл Сенегал шекарасындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, көтерілісшілердің өкілдерін қамтитын Ұлттық Бірлік Үкіметі құрылады және 1999 жылдың наурыз айынан кешіктірмей президенттік және парламенттік сайлаулар өткізіледі деп келісілді. 1998 жылдың қараша айының басында бейбіт келісімді жүзеге асыру үшін бірлескен атқарушы комиссияның құрамына келісімге қол жеткізілді. Сол айдың соңында комиссия жаңа үкіметтің құрылымын мақұлдады, онда он министр мен жеті мемлекеттік хатшы болуы керек еді. 3 желтоқсанда Франсиско Фадул премьер-министр болып тағайындалды, ал сол айдың соңында Виейра мен Мане екі тарапқа портфельдерді бөлу туралы келісімге келді. 100 сарбаздан тұратын алғашқы контингент желтоқсанның соңында келді. Сонымен қатар, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі екі тарапты да Ұлттық Бірлік Үкіметін құруға және 1999 жылдың наурыз айының соңына дейін сайлау өткізуге шақыратын 1216 қаулысын қабылдады.
1999 жыл
1999 жылдың қаңтарында Фадул президенттік және заңнамалық сайлаулардың Абуджа келісімінде көзделгендей наурыз айында өткізілмейтінін, және жыл соңына дейін кейінге шегерілетінін жариялады. Сондай-ақ қаңтар айында үкімет, көтерілісшілер және ЭКОУАС арасында ЭКОМОГ аралық күшінің құрамы – шамамен 710 әскерден тұратыны туралы келісімге қол жеткізілді. Гвинея-Бисаудан Сенегал және Гвинея әскерлерін шығару графигі туралы да келісімге қол жеткізілді. 1999 жылдың қаңтар айының соңында астанада жаулық қайта жаңғырып, көптеген қаза болды және шамамен 250 000 тұрғын мекен-жайын тастап кетуге мәжбүр болды. 9 ақпанда үкімет пен көтерілісшілер арасындағы келіссөздер Сенегал және Гвинея әскерлерінің дереу шығарылуын көздейтін атысты тоқтату туралы келісімге әкелді. 17 ақпанда Тогоның Ломе қаласында өткен кездесуде Жоао Бернардо Виейра мен Ансуман Мане енді ешқашан қарулы қақтығысқа бармайтындарын уәделеді. 20 ақпанда жаңа Ұлттық Бірлік Үкіметі жарияланды. Абуджа келісімінде қарастырылғандай, көтерілісшілер мен президентке адал әскерлердің қарусыздануы наурыз айының басында басталды. Сенегалдық және гвинеялық әскерлердің шығарылуы сол айда логистикалық қиындықтарға байланысты мерзім 28 ақпаннан 16 наурызға дейін ұзартылғаннан кейін аяқталды. Сәуір айында Ұлттық Халық Ассамблеясы Манеге Касамансе көтерілісшілеріне қару-жарақ жеткізгендігінен айып тағылмады деген баяндама жариялады. Бұл баяндама 1998 жылдың маусым айында жаулық басталған кезде жариялануы тиіс болған, Манеді қарулы күштердің Бас штабына қайта тағайындауды ұсынды, бірақ президент Виейраның күзеті қару-жарақ саудасына тікелей қатысқандығын көрсетті. Содан кейін Гвинея-Бисаудағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бейбітшілікті нығайтуды қолдау кеңсесі құрылды, ол жалпы сайлауды және Абуджа келісімін іске асыруды бақылау үшін құрылды.
Екінші төңкеріс (1999 жылдың мамыр айы)
1999 жылдың мамыр айының басында Виейра 28 желтоқсанда заңнамалық және президенттік сайлаулар өтетінін жариялады, бірақ 7 мамырда бүлікші әскери хунта оны құлатты, бұл халықаралық қауымдастықтың кеңінен айыптауына әкелді. Ұрыс Бисауда күні бұрын басталды, бүлікші әскерлер наурыз айында қарсыластар қарусыздалғаннан кейін халықаралық әуежайда сақталған қару-жарақ қорын басып алғанда. Көтерілісшілер, Виейраның президенттік күзетін қарусыздандыруға рұқсат бермеуі осы қимылға себеп болғанын мәлімдеп, президент сарайын қоршап, оны капитуляциялауға мәжбүр етті. Виейра кейін Португалия елшілігіне синып, 1999 жылдың 10 мамырында шартсыз капитуляцияға қол қойды.
Соғыстан кейінгі оқиғалар
Ұлттық халық ассамблеясының төрағасы Малам Бакай Санха сайлаулар өткізілгенге дейін республика президенті міндетін атқарушы болып тағайындалды. Виейра тағайындаған министрлерді қоса, Ұлттық бірлік үкіметі өз қызметін жалғастырды. Сол айда ПАИГК басқарушы органдарының отырысында Мануэль Сатурнино да Коста Виейраның орнына партия жетекшісі болып тағайындалды. Мамыр айының соңында үкімет, әскери хунта және саяси партиялар өкілдерінің үшжақты кездесуінде Виейраның Касаманс сепаратистеріне қару-жарақ жеткізуге қатысы бар екендігі және оның билік мерзіміне байланысты саяси және экономикалық қылмыстар жасағаны үшін сотталуы керек деген келісімге қол жеткізілді. Виейра сотталуға келісті, бірақ бұл шетелде емделгеннен кейін ғана мүмкін болады, содан кейін ол Гвинея-Бисауға оралуға уәде берді. 1999 жылғы мамырда Тогода өткен ЭКОУАС сыртқы істер министрлерінің кездесуінде Виейраның құлатылуы айыпталды және оған Гвинея-Бисаудан кетуге рұқсат беру талап етілді. Сондай-ақ, ЭКОМОГ күштері елден шығарылатындығы шешілді. Соңғы ЭКОМОГ әскерлері маусымның басында елді қалдырды. Сол айда Виейра Францияда ем алу үшін Гвинея-Бисаудан кетуге рұқсат алды. Санха Виейраның кетуіне гуманитарлық себептерді келтірді, бірақ ол сотталу үшін қайта оралатынын баса айтты. Сол айда Санха президенттік және заң шығарушы сайлаулардың 28 қарашаға дейін өтетінін мәлімдеді. Шілдеде конституциялық түзетулер енгізілді, ол президенттік өкілеттікті екі мерзіммен шектеді және өлім жазасын жойды. Сондай-ақ, елдің басты мемлекеттік лауазымдарын тек Гвинея-Бисау туған, Гвинея-Бисау азаматтары ғана атқара алады деп белгіленді. 1999 жылғы 28 қарашада президенттік және заңнамалық сайлаулар өтті, нәтижесінде оппозициялық Әлеуметтік жаңару партиясы (PRS) 102 орынның 38-ін жеңіп, Ұлттық халық ассамблеясындағы ең ірі партия атанды. Ұзақ жылдар бойы билікте болған Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясы (PAIGC) 24 орын жеңіп алды. PRS президенттік үміткері Кумба Иала 38,81% дауыс жинап, бірінші орынға шықты. 2000 жылғы 16 қаңтарда өткен екінші турда Иала ПАИГК президенті міндетін атқарушы Малам Бакай Санханы жеңіп, 72% дауыс жинады. Ол 2000 жылғы 17 ақпанда қызметке кірісті.