Партиялық тізім арқылы сайланатын депутаттар – географиялық округсіз парламент мүшелері. Бұл жүйе сайлауда партияның нәтижесіне байланысты. Израильдегі Кнессет сияқты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Географиялық округсіз депутат
MP without a geographic constituency
Партиялық тізім бойынша сайланған депутат – бұл географиялық округтен емес, партия тізімінен сайланған парламент мүшесі. Парламенттегі орын депутаттың жеке дауыстарына емес, партия жеңіп алған дауыс санына байланысты беріледі. Мұндай жүйе тек сайлау жүйесі толығымен немесе жартылай партиялық тізімдер арқылы пропорционалды сайлауға негізделген елдерде ғана қолданылады.
A list MP is a member of parliament (MP) elected from a party list rather than from a geographical constituency. The place in Parliament is due to the number of votes that the party won, not to votes received by the MP personally. This occurs only in countries which have an electoral system based wholly or partly on party list proportional representation.
Түрлі жүйелер
Кейбір елдерде палатадағы орындар әр партияның алған дауыстарының үлесіне сәйкес толықтырылады. Осылайша, Израильде Кнессет депутаттарының барлығы партия тізімінен сайланады. Бұл жүйеде депутаттар әр партияның кандидаттар тізімінен, партияға бөлінген орындар толыққанша толтырылғанша тағайындалады. Басқа елдерде одан күрделі жүйе қолданылады. Жапония, Оңтүстік Корея және Тайваньта қолданылатын әдіс бойынша, кейбір орындар партиялық тізімдер арқылы, ал қалғандары "дәстүрлі" көп дауыс алған кандидат жеңіске жеткен жағдайда (First Past the Post) толтырылады. Германия мен Жаңа Зеландияда қолданылатын қосымша мүшелік жүйесі немесе аралас мүшелік пропорционалды жүйесі партиялық тізім мен географиялық өкілдіктің біріктірілген түрі болып табылады – партиялар географиялық округтерде орындар үшін күреседі, бірақ содан кейін партиялық тізімнен депутаттармен толықтырылады.
In some countries, seats in the chamber are filled solely in accordance with the share of votes won by each individual party. Thus, in Israel, all Members of the Knesset (MKs) are list members. Under this system, MKs are appointed from lists of candidates created by each party until the party has reached its allocated number. In other countries, a more complicated system is used. In the method used in Japan, South Korea and Taiwan, some seats are filled using party lists, while others are filled by the "traditional" First Past the Post system. Under the Additional Member System, or Mixed Member Proportional, the method used in Germany and New Zealand, a merger of party list representation and geographic representation is employed — parties contest geographic seats, but are then "topped up" with MPs from a party list.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияда 5 парламенттік партиядан 120 депутат бар, олардың ішінде 72 округтік мандат, 65 жалпы округтік мандат және 7 маори округі бар. Бұл мандаттар көп дауыс алған кандидат жеңіске жеткен «Бірінші өткен» (FPP) сайлау жүйесі бойынша сайланады. Қалған 48 депутат партиялық тізімдер бойынша сайланады. Әр партияға тізім бойынша берілетін депутаттардың саны – партияның парламенттегі жалпы үлесі мен округтік депутаттарының саны арасындағы айырмашылыққа тең.
New Zealand has 120 MPs represented by five parliamentary parties, out of which there are 72 electorate seats, 65 general electorate seats and seven Māori electorates, elected using First Past the Post voting system (FPP); the candidate who gets the most votes wins. The other 48 MPs are elected from the party lists. The number of List MPs each party gets is the difference between a party's total allocation of seats in parliament and its number of electorate MPs.
Даулар
Депутаттар тізімінің болуы кейбір елдерде пікір қақтығыстарын тудырды. Кейде тізімдегі депутаттардың географиялық округтері болмағандықтан, ешкімге жауапты емес екеніне шағымданады. Сонымен қатар, партиялық тізімдерді жасау әдістері кейде демократиялық емес деп сыналды. Жабық тізім жүйесінде халықтың партиялық тізімнің құрамына әсер ету мүмкіндігі жоқ. Мұндай жағдайда, халық бір кандидатты қолдау үшін, сол партияның басқа кандидаттарын да қолдауға мәжбүр болады. Партиялық тізім пропорционалды сайлау жүйесін қолдаушылар кейде халықтың жергілікті кандидаттарды таңдауға да көп мүмкіндігі болмайтынын айтады. Егер сайлаушының сүйікті партиясы нашар кандидатты таңдаса, ол өзіне ұнамайтын кандидатқа немесе ұнамайтын партияға дауыс беруге мәжбүр болады. Партиялық тізім жүйесінде сайлаушылар жергілікті кандидатқа дауыс беруге дайын болмаса да, өзінің таңдаған партиясын қолдауы мүмкін. Ашық тізім жүйесі, сайлаушылардың партия ұсынған барлық кандидаттарды ғана қолдауы керек деген алаңдаушылықты азайтуға көмектеседі. Бұған 2006 жылғы Нидерландтағы жалпы сайлау мысал бола алады. VVD партиясы Марк Рюттені тізім жетекшісі (lijsttrekker) ретінде таңдады. Нидерландта партия басшысы әдетте партия үшін көп дауыс алады, бірақ 2006 жылы тізімдегі екінші орындағы Рита Вердонк Марк Рюттеден 10%-дан астам дауыс алды. Бұл Рита Вердонктың VVD партиясынан кетіп, өз партиясын құруына себеп болды. Сондай-ақ, тізімдегі депутаттың партияны ауыстыру құқығы туралы да пікірталас бар. Депутаттар жеке дауыспен емес, партия тізімінде болғандықтан орын алады, сондықтан кейбіреулер партияның, емес депутаттың орынның нақты "иесі" екенін айтады. Жаңа Зеландияда партиядан кеткен депутаттарға қатысты бірнеше дау болды. Альянс тізімінен сайланған Аламейн Копу даулы түрде тәуелсіз депутатқа айналды, ал ACT тізімінен сайланған Донна Аватере Хуата да тәуелсіз депутат болды. Соңғы жағдайда Аватере Хуатаның бұрынғы партиясы оны парламенттен «вака-секіру» немесе «партиядан кету» заңнамасына сәйкес шығару үшін Жоғарғы сотқа жүгінді. ACT соңғы сайлауда орын Аватере Хуатаға емес, ACT партиясына берілгенін мәлімдеді, және Аватере Хуата ACT партиясынан кеткен кезде онымен бірге орын алып кетуі керек емес еді. ACT-нің пікірі қабылданды және Аватере Хуата парламенттен шығарылды.
The existence of list MPs has caused controversy in some countries. It is sometimes complained that because list MPs do not have a geographic electorate, they are not properly accountable to anyone. In addition, the methods used to create party lists are sometimes criticised as undemocratic — in a closed list system, the public have no way of influencing the composition of a party list. In this situation, the public cannot support one candidate without also supporting other candidates from the same party. Supporters of party list proportional representation sometimes retort that the public often have little control over the selection of local candidates, either — if a voter's preferred party selects a poor candidate, the voter is forced to either vote for a candidate they dislike or vote for a party they dislike. Under a party list system, voters can support their preferred party even if they are unwilling to vote for its local candidate. An open list system, however, may go some way to addressing the concern that voters can only support all the candidates that were proposed by the party. A notable example of this was in the 2006 Dutch general election. The VVD had chosen Mark Rutte as their list puller (lijsttrekker). In the Netherlands, the party leader usually gets a large majority of the votes for that party, but in 2006 the number 2 on the list, Rita Verdonk got over 10% more votes than Mark Rutte. This eventually led to Rita Verdonk leaving the VVD and starting her own party. There is also debate about the right of a list MP to switch parties. Because list MPs gain their seats by virtue of being on a party list, rather than by winning votes personally, some contend that the party, not the MP, is the rightful "owner" of the seat. In New Zealand, there have been several controversies regarding list MPs who left their parties — Alamein Kopu, elected from the Alliance list, controversially became an independent, and Donna Awatere Huata, elected from the ACT list, similarly became an independent. In the latter case, Awatere Huata's former party went to the Supreme Court to expel her from Parliament under so called waka jumping or "party hopping" legislation. ACT alleged that it was ACT, not Awatere Huata, who was awarded the seat in the last election, and that when Awatere Huata left ACT, she should not have been able to take the seat with her. ACT's view was accepted, and Awatere Huata was expelled from Parliament.