Мұхаммед әйелі Зейнаб бинт Жахш өмірі мен тағдыры

Кіріспе

Мұхаммедтің жетінші әйелі (шамамен 590–641)

Зәйнәп бинт Жахш (زينب بنت جحش; шамамен 590–641) – Мұхаммедтің туысы және жетінші әйелі болған. Мұсылмандар оны "Сенушілер анасы" деп есептейді.

Ерте өмір

Зейнебтің әкесі Жахш ибн Рияб, Асад ибн Хузайма руынан шыққан, Меккеде Умайя тайпасының қорғауында қоныстанған көшпенді. Оның анасы – Умайма бинт Абд әл-Мұтталиб, Құрайш руының Хашим тайпасының мүшесі және Мұхаммедтің әкесінің қарындасы. Сөйтіп, Зейнеп пен оның бес бауырласы Мұхаммедтің бірінші туыстары болды. Ол шебер тері өңдеуші және тері бұйымдарын жасаушы еді. Өмірінің соңына дейін осы кәсібімен айналысып, тіпті ақшаға мұқтажы болмағаннан кейін де тоқтатпады. Сол кезде мұсылман болған Зейнеп ағасы Абдулламен бірге Мединеге хижра жасады.

Ажырасудың мән-жайлары

Неке екі жылдан кем созылды. Тарихшы Ибн Сад бұл оқиғаны Табақат кітабында жазған. Бір күні Алланың Елшісі (с.ғ.с.) Зәйд ибн Харифаның үйіне оны іздеп келді. Зәйд сол уақытта үйде болмады. Зәйдтің әйелі Зейнаб бинт Жахш шықты. Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Зейнапқа: «Зәйд қайда?» – деп сұрады. Ол: «Ол мұнда жоқ, уа, Алланың Елшісі. Кіріңіз, әке-шешем сізге құрбан болсын!» – деді. Бірақ Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) кіруден бас тартты. Ол Зейнапқа қызығып, біраз уақыттан соң, түсініксіз бір сөздерді лепесімен айтты, бірақ жоғары дауыспен: «Ұлы, құдіретті Аллаға мақтау болсын! Жүректерді өзгертетін – Ол!» Зәйд үйіне келді, әйелі оған Алланың Елшісінің (с.ғ.с.) үйіне келгенін айтты. Зәйд: «Оған кіруді ұсынбадың ба?» – деді. Ол: «Ұсындым, бірақ ол бас тартты» – деді. Зәйд: «Естідің бе бірдеңе?» – деді. Ол: «Ол бұрылып кеткенде, мен оның айтқан сөздерін естідім, бірақ түсінбедім. Сосын: «Ұлы, құдіретті Аллаға мақтау болсын! Жүректерді өзгертетін – Ол!» – дегенін естідім» – деді. Зәйд Алланың Елшісіне (с.а.у.) келіп: «Алланың Елшісі (с.ғ.с.), мен сіздің үйіме келгеніңізді естідім. Неге кірмедіңіз?» – деді. Зәйд сол күнден кейін оған жоламай қалды. Зәйд: «Уа, Алланың Елшісі, мен одан ажырасамын», – деді. Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Әйеліңді сақтап қал», – деді. Зәйд одан ажырасып, өзін одан алшақтады. 9 ғасырдың тарихшысы әл-Табари Мұхаммедтің Зәйдтің үйіне келгені туралы екі тәуелсіз дерек береді. Зәйдтің үйінің алдындағы шашты перде желмен соғылып, Зейнабтың тек іш киімімен кигенін көрсетіп алды. Зейнаб киінуге асықты, оған Зәйд үйде жоқ екенін, бірақ ол келгеніне қуанар едіін айтты. Бірақ ол кірмеді. Ол: «Жүректерді өзгертетін Аллаға мақтау болсын!» – деп айтты да, кетіп қалды. Зәйд үйге келгенде Зейнаб оған болған оқиғаны айтты. Зәйд Мұхаммедке (с.ғ.с.) келіп: «Пайғамбарым, мен сіздің сапарыңыз туралы естідім. Сіз Зейнапты жақсы көріп қалсаңыз, мен одан ажырасамын», – деді. Мұхаммед: «Жоқ, Алладан қорқып, әйеліңді сақтап қал», – деді. Осыдан кейін олар арасында жанжал туды, Зейнаб Зәйдті жатын бөлмеге кіргізбеді. Бұл оқиғаның сенімді тізбегі болмауы және сахих хадистерде кездеспеуі себепті кейбір ғалымдар оны күмәнді деп санайды. Кейбір сарапшылар Мұхаммедтің Зейнаптың сұлулығын бір күні байқауы, оны өмір бойы білгеннен кейін ақылға сыймайды дейді. Егер оның сұлулығы Мұхаммедтің оған үйленуіне себеп болған болса, онда ол Зейдке үйленуін ұйымдастырудың орнына, өзі үйленген болар еді. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, «сүйіспеншілікке ұшырау» оқиғасы Мұхаммедтің өлімінен кейін бір ғасырдан астам уақыттан кейін пайда болған ойдан туған әңгіме. Зәйд 626 жылдың желтоқсанында Зейнаптан ажырасты. Араб қоғамы бұл одақты дұрыс емес деп қарастырды, өйткені асырап алынған бала – нағыз бала саналды. Сондықтан, ер адамның асырап алынған баласының әйеліне үйленуі, тіпті ол ажырасқан болса да, туысқандыққа жататындықтан харам саналды. Сондықтан ол оған үйлену туралы ойын жүрегінде жасырды. Бұл ішкі қайшылық Құранда айтылған: Осы аят жарияланғаннан кейін Мұхаммед арабтардың бұрынғы әдет-ғұрыптарын мойындамады. Содан кейін исламда асырап алу құқықтық мәртебесі жойылды. Зәйд «Зәйд ибн Мұхаммед» есімінен «Зәйд ибн Харифа» есіміне қайта оралды. Некеден кейін асырап алынған балалар мұрагерлік құқығынан айырылып, биологиялық ата-аналарының балалары ретінде танылды. Асырап алынған балалар еректік жасқа жеткеннен кейін асыраушы отбасында тұруға құқығы болмады. Асырап алынған балалар еректік жасқа жеткеннен кейін қаржылық қолдауға ие болды. Бұл биологиялық балалардың асырап алынған балаларға деген ашу-ызасын азайту және еркек асыраушының ересек асырап алынған әйелмен араласуын болдырмау үшін жасалды. Кейбір мұсылман тарихшылары Мұхаммедтің жеке ойлары мен оның айтқан сөздерінің арасындағы айырмашылықты Зейнапқа үйлену ниетіне емес, тек болашақтағы үйленуді болжауына байланысты деп түсіндіреді.

The marriage lasted less than two years. Historian Ibn Sa'd wrote an incident about this in Tabaqat. One day The Messenger of Allah came to the house of Zayd ibn Haritha to look for him. Zaid was not at home at that time. Zaid's wife Zaynab bint Jahsh, came out. Messenger of Allah asked to Zaynab, 'Where is Zayd?' She said, 'He is not here, Messenger of Allah. Enter, may my father and mother be your ransom!' The Messenger of Allah refused to enter. The Messenger of Allah admired her, and he turned away muttering something which could hardly be understood, although he said aloud, 'Glory be to Allah the Immense! Glory be to the One who turns the hearts.' Zayd went to his house and his wife told him that the Messenger of Allah had come to his house. Zayd said, 'Didn't you tell him to come in?' She said, 'I offered that to him and he refused.' Zaid said, 'Did you hear anything?' She said, 'When he turned away, I heard him saying some words which I could not understand and I heard him say, "Glory be to Allah the Immense! Glory be to the One who turns the hearts."' Zayd went to the Messenger of Allah and said, 'Messenger of Allah, I heard that you came to my house. Why didn't you come in? Zayd could not find any way to her after that day. Zaid said, 'Messenger of Allah, I will divorce her.' The Messenger of Allah said, 'Keep your wife.' Zayd separated from her and disassociated himself from her. The 9th century historian al Tabari gives two independent accounts of a visit that Muhammad paid to Zayd's house. The hairskin curtain that served as Zayd’s front door was blown aside, accidentally revealing Zaynab dressed only in her shift. Zaynab arose to dress herself, informing him that Zayd was not at home but he was welcome to visit. However, he did not enter. He exclaimed to himself, "Praise be to Allah, who turns hearts around!" and then departed. When Zayd came home, Zaynab told him what had happened. Zayd went to Muhammad, saying: "Prophet I have heard about your visit. Perhaps you admire Zaynab, so I will divorce her." Muhammad replied, "No, fear Allah and keep your wife." After this there was conflict between the couple, and Zaynab shut Zayd out of the bedroom. mainly because of its lack of having any chain of narration and its complete absence from any authentic hadith. Some commentators have found it absurd that Muhammad would suddenly become aware of Zaynab's beauty one day after having known her all her life. If her beauty had been the reason for Muhammad to marry her, he would have married her himself in the first place rather than arranging her marriage to Zayd. Historiographic assessments suggest that the "lovestruck" narrative itself was a fabrication that developed over a century after the death of Muhammad. Zayd divorced Zaynab in December 626. Arab society would have viewed this union as profoundly wrong, because it was considered an adopted son was truly a "son". Therefore, for a man to marry his adopted son's wife even if she was divorced was considered incestuous. As a result, he "hid in his heart" the idea that he might marry her. This internal conflict is mentioned in the Qur'an :

After this verse was announced, Muhammad proceeded to reject the existing Arabian norms. Thereafter the legal status of adoption was not recognised under Islam. Zayd reverted to being known by his original name of "Zayd ibn Harithah" instead of "Zayd ibn Muhammad". After marriage the sponsored children lost their inheritance rights and were known as the children of biological parents. The sponsored children after attaining puberty could not live with the sponsor family. The sponsored children were funded after puberty. The purpose was to reduce enmity of biological children towards sponsored children and to prevent mingling of a male sponsor with an adult sponsored female. Some Muslim historians have understood the discrepancy between Muhammad's private thoughts and his expressed words to refer, not to a desire to marry Zaynab, but only to a prophetic foreknowledge that the marriage was going to happen.

Тойға

Мұхаммед Зәйнәпке оның ажырасудан күту мерзімі біткеннен кейін, 627 жылдың 27 наурызында үйленді. Мұхаммед Зәйнәпке 400 дирхам мүлік берді. Ер адамдар кетіп қалған соң, Мұхаммед Құранның жаңа аятын жариялады.

Мединадағы өмір

Айша Мұхаммедтің өзінен кейін ең жақын әйелдері Зәйнәп пен Умм Салама деп сенді. Умм Салама Зәйнәп туралы: «Алланың елшісі оны жақсы көретін, сонымен бірге оған ашуланып та жіберетін еді», – деді. Бірде Зәйнәп Мұхаммедтің қасында отырғанда Айшаға қара сөз айтып, жамандады. Айша оған «қызу сөздермен» жауап беріп, оны үнсіз қалдырды. Мұхаммед тек: «Айша шынында да Әбу Бәкірдің қызы», – деді. Тағы бірде Зәйнәп Сафияға қосымша түйесін беруден бас тартты. Мұхаммед одан қатты ашуланып, екі айдан астам уақыт Зәйнәппен сөйлеспеді. Бірақ, Айшаға зына жасады деген айып тағылғанда, оны қорғаған Зәйнәп болды. Мұхаммед одан бұл туралы не білетінін сұрағанда, Зәйнәп: «Уа, Алланың елшісі! Мен естімегенімді немесе көрмегенімді естігенім немесе көргенім деп айтпауға тырысамын. Аллаға ант етемін, мен Айшадан басқа ешқандай жамандық көрген емеспін, оның тек жақсылығын ғана білемін», – деді. Айша мойындады: «Мен Зәйнәптен гөрі дін жолында озат, Аллаға бойұсынушы, шыншыл, туысқандық байланыстарды сақтайтын, жомарт, өзінен айырылуға дайын, қайырымды және Аллаға жақын әйелді көрген емеспін». Зәйнәп көп намаз оқитын, дұғаға құлшынып жүретін адам ретінде танымал еді. Зәйнәп дін туралы сөйлегенде «Умра» туралы айтты, ал қажылық одан бұрыннан белгілі болған ұғым еді.

Кейінгі өмірі

Мұхаммедтің қайтысынан кейін Зәйнәп ешқашан Мединаны тастап кетпеді. Ол былғары өңдеу және былғары бұйымдар жасау ісімен айналысып, барлық табысын қайырымдылыққа жұмсады. Халифа Омар Мұхаммедтің барлық жесірлеріне берген 12000 дирхамдық зейнетақыны оған жіберген кезде де, Зәйнәп оны Мединадағы түрлі кедей отбасыларға таратып берді. Ол дүниеден өткен соң, мұрагерлері оның үйінен бір тиын да таба алмады.

Өлім

Зәйнәп Мұхаммедтің (ﷺ) әйелдері ішінде алғашқы болып, 20 хижри жылы, 640 немесе 641 жылдың жазында, Омар халифат кезінде қайтыс болды. Ол 53 (ай санамен) жаста болған.