Кіріспе

Мұхаммедтің оныншы әйелі (шамамен 610/614 – 664/672)

Сафия бинт Хуаййи (صفية بنت حيي Ṣafiyya bint Ḥuyayy) – Бану Надир тайпасынан шыққан еврей әйел. 628 жылы Хайбар шайқасынан кейін ол күйеуін жоғалтып, ерте мұсылмандарға тұтқынға алынды, одан кейін Мұхаммедтің оныншы әйелі болды. Мұхаммедке үйленген барлық әйелдер сияқты Сафия да мұсылмандар арасында "Сенушілердің анасы" деп белгілі болды. Олардың некесінен бала тумады және 632 жылы Мәдинада Мұхаммед қайтыс болғанмен аяқталды.

Ерте өмір

Сафия Мединада Хуайй ибн Ахтабтың қызы ретінде дүниеге келді, ол еврей тайпасы Бану Надирдің басшысы еді. Оның анасы Барра бинт Самавал Бану Курайза тайпасынан болған. Оның шешесінің әкесі Самавал ибн Адия, Исламнан бұрынғы Арабиядағы танымал еврей ақыны, Бану Харит тайпасынан шыққан. Бір дерек бойынша, ол Салам ибн Мишкамға үйленді, бірақ кейін ол одан ажырасты. 627 немесе 628 жылдың басында Сафия Бану Надирдің қазынашысы Кенана ибн әл-Рабиге үйленді; ол кезде Сафия шамамен 17 жаста болды.

Хайбар шайқасы

628 жылы мамыр айында Мұхаммед пен мұсылмандар Хайбарға шабуыл жасады, соның салдарынан бірнеше еврей тайпалары (оның ішінде Бану Надир) жеңіліп, тәлімдесті. Кейбір еврей тайпаларына жылдық өнімдерінің жартысын мұсылмандарға беру шартымен қалада қалуға рұқсат берілді. Жер мұсылман мемлекетінің меншігіне өтті. Стиллманның сөзіне сәйкес, бұл келісім Бану Надир тайпасына қатысты емес, оларға ешқандай жарылқау көрсетілмеді. Сафияның сол кездегі күйеуі, Бану Надир қазынасының сақтаушысы Кэнана ибн әл-Раби, қазынаның орнын ашу үшін Мұхаммедке шақырылды. Кэнана білмеймін десе де, бір еврей оның әлдебір қираған орынның маңында жиі болатынын айтты. Содан Мұхаммед сол жерде қазба жұмыстарын жүргізуді бұйырды, нәтижесінде қазынаның бір бөлігі табылды. Қалған байлық туралы сұрағанда Кэнана айтудан бас тартты. Мұхаммед Зубайр ибн әл-Ауамға оны кеудесіне ыстық темірмен, өлімге жақындағанша азаптауды бұйырды. Кейін Мұхаммед оны Мұхаммед ибн Масламаға жеткізді, ол оны шайқаста қаза болған ағасы Махмудтың құрметі үшін басын кесті. Мұхаммедтің серіктерінің бірі Дихья әл-Калби тұтқындардан құл сұрағанда, Мұхаммед оған таңдау құқығын берді. Дихья Сафияны алып кетті. Бұған куә болған тағы бір серік Мұхаммедке хабарлап, Сафияның әдемілігін және оның Бану Курайза мен Надир тайпаларының басты әйелі екенін айтты. Серік оның Мұхаммедке лайықты екенін сендірді, соның салдарынан Мұхаммед оларды шақыруға бұйрық берді. Сафия келгенде, оның қасында тағы бір әйел болды. Бану Надир тайпасының басы кесілген денелерін көрген әйел дауыстап жылады, бетін ұрып, басына құм шашты. Мұхаммед оны "шайтанның қызы" деп атап, алып кетуге бұйырды. Ол Сафияны өзінің артына отырғызып, жамылғысымен жапты, осылайша мұсылмандарға оны өзі үшін таңдағанын көрсетті, ал Дихьяға тұтқындардан кез келген құл қызды алуға рұқсат берді. Дихья жеті құл алғандығы хабарланды. Мұхаммед Сафияға үйленді.

Мұхаммедке үйлену

Мұхаммед әл-Бухаридің айтуынша, Мұхаммед Хайбар мен Медина арасында үш күн болды, сол жерде ол Сафияға үйленді. Оның сахабалары оның Сафияны құл немесе әйел деп қарастыру керектігін ойлады. Олар Сафияны Мұхаммедтің әйелі деп есептесе, оны «Мүміннің анасы» деп атайтындарын болжады. Мұхаммед Сафияға ислам дініне кіруге кеңес берді, ол қабылдап, Мұхаммедтің әйелі болуға келісті. Сафия Мұхаммедтен бала туған жоқ. Сафияның еврей тегі туралы Мұхаммед бірде әйеліне, егер басқа әйелдер оның еврей мұрасы үшін оны қорласа және оның сұлулығына қызғанса, оның: «Менің әкем (арғы атасы) Харун (Аарон) пайғамбар болды, менің әкем (інісі) Мұса (Моисей) пайғамбар болды, ал менің күйеуім (Мұхаммед) пайғамбар» деп жауап беруі керектігін айтты.

Мұра

Мұхаммедтің қайтыс болғаннан кейін ол ерте мұсылман қауымының билік саясатына қатысып, өмірінің соңына қарай зор ықпалға ие болды. 656 жылы Сафийя халифа Осман ибн Аффанды қолдап, Әли, Айша және Абдалла ибн әз-Зубайрмен болған соңғы кездесуінде оны қорғады. Халифаның резиденциясы қоршауға алынған кезде Сафийя оған жетуге тырысып, бірақ сәтсіз болды, содан кейін өзінің үйінен оның үйіне тақтайша салып, тамақ пен су жеткізді. Ол 100 000 дирхамдық жер мен мүлік мұра етіп қалдырды, оның үштен бірін яһудий дінін ұстанған әпкесінің ұлына берді. Оның Мединедегі үйін Муавия 180 000 дирхамға сатып алды. Оның түсі кереметтік белгі ретінде қабылданып, қайғысы мен көп жылауы суфилердің еңбектерінде орын табуына себеп болды. Ол бірнеше риуаят айтқаны үшін хадистердің барлық маңызды кітаптарында есімдері жиі кездеседі, ал оның өмірінен алынған көптеген оқиғалар заңдық үлгі ретінде пайдаланылады.