Польша тарихындағы елтаңбалар туралы зерттеу

Кіріспе

Польша геральдикасы – Польша және Польша-Литва одағында тарихи түрде қолданылған елтаңбаларды зерттеу саласы. Ол поляк геральдикалық ерекшеліктерімен және поляк геральдикалық жүйесімен айналысады, оны Батыс Еуропа сияқты басқа жерлерде қолданылатын геральдикалық жүйелермен салыстырады. Феодалдық қоғамдардың өркендеу жолдарының ерекшелігіне байланысты, Польшаның геральдикалық дәстүрлері қазіргі Германия және Франция жерлерінен айқын түрде ерекшеленеді. Польша геральдикасы – поляк шляхтасының (ақсүйектердің) тарихының негізгі бөлігі.

Ортағасырлық елтаңбалар

Польшада немесе Польша-Литва одақтастығында геральдикалық билік болмағандықтан, көптеген ескі поляк гербтері уақыт өте келе әртүрлі жарияланымдар арқылы өзгертіліп, бастапқы түрін жоғалтты. Комиссия 2010 жылдың 20 қаңтарында тіркелді. Көптеген ортағасырлық поляк гербтері Батыс Еуропаның гербтерінің тізімдерінде келтірілгенімен, Польшада 20 ғасырға дейін түпнұсқа гербтерді ұсынатын жарияланымдар болған жоқ, сол кезде ғана ескі поляк гербтерін қалпына келтіру басталды. Оның жұмысын профессор Йозеф Шиманьский жалғастырып, түпнұсқа поляк гербтерінің жинағын жариялады. Ежелгі Палуки әулетінің гербі Топор гербіне өте жақын болды, және уақыт өте келе Топор кланы соған ұқсас гербті қабылдады. Остоя гербінің эволюциясы барысында аждаха қауырсынмен, ал айқыш қылышпен алмастырылды, содан кейін ежелгі және қазіргі нұсқалары арасында басқа да өзгерістер болды. Көптеген поляк гербтерінде поляк геральдикасына тән, «вариациялар» деп аталатын нұсқалар кездеседі. Көп жағдайда вариациялар – қарапайым қателіктер, кейде әулет клан ішінде ерекшеленуге тырысады, ал кейде гербтер белгілі бір әулеттің гербінің вариациясы деп аталады, себебі олар ұқсас көрінеді. Бұл Польшада бірегей геральдикалық клан ұйымын құрайды. Бұл галереяның екінші бөлімінде көрсетілген, онда Остоя гербінің көптеген түрлі вариациялары ұсынылған. Жоғарыда көрсетілген вариациялардың ешқайсысы Остоямен ортақ ештеңеге ие емес, олар жай ғана ұқсас. Одроуж әулеті сияқты бастапқы гербтер мен әулеттерден бастап, поляк әулеттерінің тегі көп жағдайда олардың меншіктерінің атына сілтеме жасай отырып, -цкий немесе -ский қосымшаларымен толықтырылды. Мысалы, егер Челмский есімді адам Понец қаласын сатып алса, ол өзінің тегін Понецкий деп өзгертеді. Сондай-ақ, Барановоға ие болған Ежиковский (де Ежиково) өзінің тегін Барановский (де Бараново) деп өзгертіп, ал Храстовоға ие болған Барановский – Хжастовский (де Хжастово) деп өзгертеді. Әулет бір гербті пайдалана отырып, клан немесе «геральдикалық әулет» болып табылады. Кейіннен, кландар бірнеше әулетті қабылдағанда, олар геральдикалық кландарды құрды, бірдей гербті пайдаланатын әулеттер, көп жағдайда клан саясатын қорғайтын, бірақ міндетті түрде бір-бірімен туыс емес.

Since there was no heraldic authority in Poland or in the Polish–Lithuanian Commonwealth, many old Polish coats of arms were changed over time by different publications, losing their original appearance. The Komisja Heraldyczna was registered on 20 January 2010. Although many medieval Polish coats of arms were presented in Western European rolls of arms, there were no publications that presented original coats of arms in Poland until the 20th century, when pl began recovering old Polish coats of arms. His work was continued by Professor lt=Józef Szymański, who finally published an armorial of original Polish coats of arms. The ancient Pałuki family coat of arms was visually close to the Topór coat of arms, and in time a similar coat was assumed by Clan Topór. As the Ostoja coat of arms evolved, the dragon was replaced by feathers and the cross by the sword, followed by other changes between ancient and modern versions. Many Polish coats of arms feature so called variations, which are particular to Polish heraldry. In many cases, variations are simple errors, sometimes the family wished to make a distinction within the clan and in other cases coats have been called variations of a particular family's coat just because they look similar, which all together create a unique heraldic clan organisation in Poland. This is presented in the second part of the gallery, which shows many different variations of the Ostoja coat of arms. None of the variations above have anything in common with Ostoja, they just look similar. Starting with proto arms and families like Odrowąż being the House of Odrowąż, Polish family names were appended in many cases with cki or ski in reference to the name of their properties; for example, if a person named Chełmski acquired the town of Poniec, he would change his surname to Poniecki. Furthermore, a Jerzykowski (de Jerzykowo) that owned the property of Baranowo changed his surname to Baranowski (de Baranowo) and a Baranowski that owned the property of Chrzastowo change the surname to Chrzastowski (de Chrzastowo). A family became a clan or "heraldic family" using the same coat of arms. Later, when clans adopted several families, they formed heraldic clans, families using the same arms, in many cases defending clan politics but not necessarily blood related to each other.

Өзгешеліктер

Польша геральдикалық жүйесі неміс геральдикасының ықпалымен дамығанмен, көптеген маңызды айырмашылықтар бар. Бұл жүйенің ең ерекше ерекшелігі – герб бір ғана отбасыға тиесілі емес. Көптеген туыс емес отбасылар (кейде жүздеген), әдетте, бірнеше түрлі тегі бар, бірдей, ешқандай айырмасы жоқ гербті пайдаланады, және әр гербтің өз атауы болады. Бұл жүйедегі гербтердің жалпы саны салыстырмалы түрде аз болды – шамамен 160 (Piekosiński) кейінгі орта ғасырларда. Батыс Еуропада да осыған ұқсас жағдайды кездестіруге болады, онда әртүрлі тегі болғанмен, біртекті тайпалық тегі бар отбасылар ұқсас гербтерді қолданған, көптеген Капетиялық отбасыларының fleur de lis ең танымал мысалы. Бұл ерекше құрылымның бір салдары – ақсүйектерді әулеттік атымен де, герб атымен де (немесе ру атымен де) атау қалыптасқан. Мысалы, Ян Замойский гербу Єліта дегені «Єліта гербінің Ян Замойскийі» дегенді білдіреді (бірақ көбінесе «Єліта руынан» деп аударылады немесе гербу латынша de armis деп беріледі). 15-17 ғасырларда бұл формуланы ежелгі римдік атаулармен салыстыруға болады: praenomen (немесе есім), nomen gentile (немесе ру/тайпа аты) және cognomen (тегі), Ренессанс дәуірінің сән-стиліне сәйкес. Сөйтіп, бізде Ян Єліта Замойский бар, ол қосымша тегті құрайды (nazwisko złożone, сөзбе-сөз «құрама тег»). Кейіннен, қосымша тегтер тыныс белгісімен біріктіріле бастады: Ян Єліта Замойский. (Польшалық тегтерді қараңыз). 19 ғасырдағы польша эмигранттары кейде өздерінің тегтерін Батыс Еуропа (негізінен француз) стилінде бейімдеді, мысалы, Балтазар Клосовский де Рола (Балтус), Жан де Блох (Жан Готлиб Блох) немесе Тамара де Лемпицка. Кейбіреулері латын тіліндегі тегтерін де сақтап қалды, өйткені латын тілі Польша Корольдігінің ресми тілі болды, сондықтан орта ғасырлық немесе ерте заманауи формалар, мысалы, «де Замоск Замойский» кең таралды. Бір гербті қолданатын отбасының әдет-ғұрыптарына байланысты, әдетте, әртүрлі түстерде, сәл өзгеше нұсқаларда кездестіруге болады. Мұндай өзгерістер (odmiany) әлі де бір гербті білдіреді деп есептеледі. Сондай-ақ, геральдикалық терминдердің жеке жиынтығы ойлап табылған көптеген таза геометриялық пішіндер бар. Алғашқыда барлық польша гербтері осындай абстрактілі геометриялық пішіндерге негізделген, бірақ көпшілігі біртіндеп «рационалдану» арқылы аттың басы, жебелер және т.б. сияқты нысандарға айналды деген болжам бар. Егер бұл гипотеза дұрыс болса, онда польша геральдикасы, сондай-ақ батыс еуропалық геральдикадан айырмашылығы, кем дегенде ішінара сарматтар сияқты еуразиялық көшпелілер қолданған тамгалардан шыққан болуы мүмкін. 18-19 ғасырларда мантакия сәнге айналды. Қолдаушылар, ұрандар және негіздер әдетте кездеспейді, бірақ кейбір адамдар оларды қолданды, әсіресе жүйенің дамуының соңғы кезеңдерінде, француз және неміс ықпалына жауап ретінде. Сақталған орта ғасырлық деректерде мантакиясы мен қолдаушылары бар польша гербтері кездеседі.

Although the Polish heraldic system evolved under the influence of German heraldry, there are many notable differences. The most striking peculiarity of the system is that a coat of arms does not belong to a single family. A number of unrelated families (sometimes hundreds of them), usually with a number of different family names, may use the same, undifferenced coat of arms, and each coat of arms has its own name. The total number of coats of arms in this system was relatively low – ca. 160 (Piekosiński) in the late Middle Ages. The same can be also seen in Western Europe when families of different surnames but sharing clan origin would use similar coats of arms, the fleur de lis of the many Capetian families being perhaps the best known example. One side effect of this unique arrangement was that it became customary to refer to noblemen by both their family name and their coat of arms name (or clan name). For example, Jan Zamoyski herbu Jelita means "Jan Zamoyski of the Jelita coat of arms" (though it is often translated as "of the clan Jelita" or herbu is Latinized de armis). From the 15th to 17th centuries, the formula seems to have been to copy the ancient Roman naming convention: praenomen (or given name), nomen gentile (or Gens/Clan name) and cognomen (surname), following the Renaissance fashion. So we have Jan Jelita Zamoyski, forming a double barrelled name (nazwisko złożone, literally "compound name"). Later, the double barrelled name began to be joined with a hyphen: Jan Jelita Zamoyski. (See Polish names). The Polish émigrés of the 19th century sometimes used adaptations of their names according to the Western European (mainly French) style, becoming e. g. Balthasar Klossowski de Rola (Balthus), Jean de Bloch (Jan Gotlib Bloch), or Tamara de Lempicka. Some would also keep the Latin forms of their surnames, as Latin was the official language of the Kingdom of Poland, hence the popularity of Late Medieval or Early Modern forms such as "de Zamosc Zamoyski". A single coat of arms could appear in slightly different versions, typically in different colours, depending on the custom of the family using it. Such variations (odmiany) are still considered as representing the same coat of arms. There are also many purely geometrical shapes for which a separate set of heraldic terms was invented. It has been suggested that originally all Polish coats of arms were based on such abstract geometrical shapes, but most were gradually "rationalized" into horseshoes, arrows and so on. If this hypothesis is correct, it suggests in turn that Polish heraldry, also unlike western European heraldry, may be at least partly derived from the Tamgas, marks used by Eurasian nomads such as the Sarmatians,

A Polish coat of arms consists of shield, crest, helm, and crown. Mantling became fashionable during the 18th and 19th centuries. Supporters, mottos, and compartments normally do not appear, although certain individuals used them, especially in the final stages of the system's development, partly in response to French and German influence. Preserved medieval evidence shows Polish coats of arms with mantling and supporters.